“Η κοινωνία των μεταμφιεσμένων εμπειριών” / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Γιατί μια κοινωνία μπορεί να προσφέρει απεριόριστες επιλογές, αλλά αν αυτές οι επιλογές αντικαθιστούν τις πραγματικές ανθρώπινες εμπειρίες με προσομοιώσεις τους, τότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να τρέφει τα πιο πολύτιμα κομμάτια της ύπαρξής του με ψευδαισθήσεις
_

Σε κάθε ιστορική περίοδο οι κοινωνίες κατασκευάζουν τρόπους μέσα από τους οποίους οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Δεν πρόκειται μόνο για θεσμούς, νόμους ή οικονομικές δομές· πρόκειται και για πολιτισμικά αφηγήματα που καθορίζουν τι θεωρείται ευτυχία, τι θεωρείται χαλάρωση, τι θεωρείται κοινωνικότητα και τι θεωρείται νόημα. Στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φαινόμενα είναι ότι πολλά από αυτά τα αγαθά εμφανίζονται με μια ιδιότυπη μορφή: παρουσιάζονται ως κάτι που υπόσχονται να είναι, ενώ στην πραγματικότητα λειτουργούν ως κάτι διαφορετικό. Με άλλα λόγια, η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια εκτεταμένη κουλτούρα μεταμφίεσης εμπειριών.

Η μεταμφίεση αυτή δεν είναι απλώς επικοινωνιακή ή διαφημιστική. Είναι βαθύτερα κοινωνιολογική. Οι κοινωνίες της αγοράς έχουν αναπτύξει την ικανότητα να μετατρέπουν βασικές ανθρώπινες ανάγκες σε εμπορεύσιμα προϊόντα. Η ανάγκη για ηρεμία, για σύνδεση, για αναγνώριση ή για απόλαυση δεν ικανοποιείται πλέον κυρίως μέσω φυσικών σχέσεων και εμπειριών, αλλά μέσω καταναλωτικών μορφών που υπόσχονται να τις αντικαταστήσουν.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κάπνισμα. Για δεκαετίες παρουσιάστηκε πολιτισμικά ως σύμβολο χαλάρωσης, κομψότητας ή κοινωνικότητας. Ωστόσο, από βιολογική και ψυχολογική σκοπιά, πρόκειται για έναν μηχανισμό εξάρτησης. Η στιγμιαία αίσθηση ηρεμίας που βιώνει ο καπνιστής δεν είναι στην πραγματικότητα χαλάρωση, αλλά η προσωρινή ανακούφιση μιας ανάγκης που δημιουργείται από την ίδια την ουσία της εξάρτησης. Έτσι, μια εξάρτηση παρουσιάζεται ως τεχνική διαχείρισης του άγχους.

Παρόμοια λειτουργεί και το οικοσύστημα των ψηφιακών ειδοποιήσεων. Στο επίπεδο της επιφάνειας, οι ειδοποιήσεις υπόσχονται ενημέρωση, επικοινωνία και συμμετοχή. Στην πραγματικότητα όμως λειτουργούν ως μηχανισμοί διαρκούς διεκδίκησης της προσοχής. Η ανθρώπινη προσοχή μετατρέπεται σε ένα από τα πιο πολύτιμα αγαθά της ψηφιακής οικονομίας, και οι πλατφόρμες ανταγωνίζονται για να την κατακτήσουν. Η ειδοποίηση δημιουργεί την ψευδαίσθηση σημαντικότητας — ότι κάτι απαιτεί την άμεση παρουσία μας — ενώ συχνά πρόκειται απλώς για έναν αλγοριθμικό τρόπο να διατηρηθεί η εμπλοκή του χρήστη.

Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετατόπισης. Η υπόσχεση των κοινωνικών δικτύων είναι η διεύρυνση της φιλίας και της επικοινωνίας. Ωστόσο, πολλές φορές αυτό που παράγεται είναι μια επιφανειακή μορφή επιβεβαίωσης. Οι ανθρώπινες σχέσεις μεταφράζονται σε μετρήσιμους δείκτες — αριθμούς ακολούθων, αντιδράσεων ή προβολών. Η φιλία, όμως, ως κοινωνιολογικό φαινόμενο, δεν είναι στιγμιαία επιδοκιμασία. Είναι μια σχέση που απαιτεί χρόνο, εμπιστοσύνη και κοινή εμπειρία. Όταν αυτές οι διαστάσεις αντικαθίστανται από ψηφιακά σημάδια αναγνώρισης, δημιουργείται μια προσομοίωση κοινωνικότητας που συχνά συγχέεται με την πραγματική κοινωνική σχέση.

Ανάλογη είναι και η λογική της γρήγορης κατανάλωσης τροφής. Η βιομηχανία του γρήγορου φαγητού υπόσχεται απόλαυση και ευκολία. Ωστόσο, η απόλαυση αυτή είναι συχνά αποτέλεσμα έντονης βιομηχανικής επεξεργασίας γεύσεων, λιπών και σακχάρων που διεγείρουν τις αισθήσεις χωρίς να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες του σώματος. Το φαγητό μετατρέπεται σε στιγμιαία απόλαυση και όχι σε πράξη φροντίδας του οργανισμού. Έτσι, αυτό που παρουσιάζεται ως ευχαρίστηση λειτουργεί μακροπρόθεσμα ως επιβάρυνση της υγείας.

Η ίδια λογική επεκτείνεται και στο φαινόμενο της πολυτέλειας. Η πολυτέλεια παρουσιάζεται συχνά ως στόχος ζωής ή ως απόδειξη επιτυχίας. Ωστόσο, κοινωνιολογικά λειτουργεί κυρίως ως σύμβολο διάκρισης. Η αξία της δεν προκύπτει από τη χρηστικότητά της, αλλά από την κοινωνική της σημασία. Σε πολλές περιπτώσεις, όσο περισσότερο ένα αντικείμενο συμβολίζει κύρος, τόσο λιγότερο σχετίζεται με πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: η πολυτέλεια λειτουργεί ως προσπάθεια να γεμίσει ένα υπαρξιακό κενό με συμβολικά αντικείμενα.

Παρόμοια μεταμφίεση εμφανίζεται και στον χώρο της σεξουαλικότητας. Η πορνογραφία συχνά παρουσιάζεται ως έκφραση σεξουαλικής ελευθερίας ή ως μέσο απόλαυσης. Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις λειτουργεί ως υποκατάστατο οικειότητας. Η ανθρώπινη ανάγκη για συναισθηματική και σωματική σύνδεση αντικαθίσταται από μια εικόνα που μιμείται τη σχέση χωρίς να τη δημιουργεί. Το αποτέλεσμα είναι μια εμπειρία που μοιάζει με σεξουαλική επαφή, αλλά στερείται το βασικό στοιχείο της ανθρώπινης σχέσης: την αμοιβαία παρουσία.

Τα ναρκωτικά αποτελούν ίσως την πιο δραματική μορφή αυτής της μεταμφίεσης. Παρουσιάζονται ως μέσα γαλήνης, διαφυγής ή υπέρβασης. Ωστόσο, η λειτουργία τους είναι συχνά η προσωρινή απενεργοποίηση της συνείδησης απέναντι στον πόνο ή την αγωνία. Αντί να αντιμετωπίζεται η πηγή του προβλήματος, απλώς αδρανοποιείται η εμπειρία του. Η γαλήνη που υπόσχονται είναι συχνά μια μορφή μουδιάσματος.

Ακόμη και οι πιο καθημερινές ψηφιακές πρακτικές, όπως το ατελείωτο σκρολάρισμα σε εφαρμογές και πλατφόρμες, παρουσιάζονται ως τρόπος ξεκούρασης. Ωστόσο, η συνεχής ροή μικρών πληροφοριών και εικόνων δεν επιτρέπει στην προσοχή να ηρεμήσει. Αντί για πραγματική ξεκούραση, δημιουργείται ένας διαρκής περισπασμός που κρατά το μυαλό σε μια κατάσταση επιφανειακής διέγερσης.

Αν εξετάσουμε συνολικά αυτά τα φαινόμενα, γίνεται φανερό ότι η σύγχρονη κοινωνία δεν εμπορεύεται απλώς προϊόντα. Εμπορεύεται ερμηνείες της εμπειρίας. Παίρνει βασικές ανθρώπινες ανάγκες — για φιλία, ηρεμία, αναγνώριση, απόλαυση ή νόημα — και τις μεταφράζει σε εμπορικές μορφές που υπόσχονται να τις ικανοποιήσουν.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι αυτά τα προϊόντα ή οι πρακτικές υπάρχουν. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά παρουσιάζονται ως αυτό που δεν είναι. Έτσι δημιουργείται μια πολιτισμική συνθήκη όπου ο άνθρωπος καταναλώνει υποκατάστατα εμπειριών, πιστεύοντας ότι καταναλώνει τις ίδιες τις εμπειρίες.

Η διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό και στο υποκατάστατο γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Όταν η επιβεβαίωση μοιάζει με φιλία, η διέγερση μοιάζει με χαλάρωση και η φυγή μοιάζει με ελευθερία, τότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να συνηθίσει μια ζωή όπου οι έννοιες απομακρύνονται από το αρχικό τους νόημα.

Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι απλώς η διαχείριση της τεχνολογίας ή της κατανάλωσης. Ίσως να είναι κάτι βαθύτερο: η ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε μια εμπειρία είναι αυθεντική και πότε αποτελεί μια προσεκτικά σχεδιασμένη μεταμφίεση.

Γιατί μια κοινωνία μπορεί να προσφέρει απεριόριστες επιλογές, αλλά αν αυτές οι επιλογές αντικαθιστούν τις πραγματικές ανθρώπινες εμπειρίες με προσομοιώσεις τους, τότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να τρέφει τα πιο πολύτιμα κομμάτια της ύπαρξής του με ψευδαισθήσεις.

Και όταν μια κοινωνία αρχίζει να ζει μέσα σε ψευδαισθήσεις που μοιάζουν με εμπειρίες, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι καταναλώνει. Το ερώτημα είναι αν εξακολουθεί να αναγνωρίζει τι σημαίνει να ζει πραγματικά.

–

Φαρέτρα