“Το πολεμικό αποτύπωμα στο περιβάλλον και το μοιραίο λάθος του περιβαλλοντικού κινήματος” / γράφει ο Αντώνης Μαυρόπουλος

Ο βομβαρδισμός μαθητών στο Ιράν από τις ΗΠΑ είναι η μεγαλύτερη σφαγή αμάχων από τις ΗΠΑ μετά την επίθεση στο Μάι Λάι. Ο ισραηλινός βομβαρδισμός της αποθήκης πετρελαίου της Τεχεράνης αποτελεί τη μεγαλύτερη μεμονωμένη πράξη χημικού πολέμου εναντίον άμαχου πληθυσμού στην ιστορία. Ασύλληπτο νέο βάθος βαρβαρότητας» έγραψε πρόσφατα ο Τζέισον Χάικελ.

Οι πρόσφατοι βομβαρδισμοί μεγάλων αποθηκών και διυλιστηρίων πετρελαίου στην Τεχεράνη έφεραν ξανά στο προσκήνιο το μεγάλο και βαρύ αποτύπωμα που η βιομηχανία του πολέμου αφήνει στο φυσικό περιβάλλον. Τα αμερικανο-ισραηλινά πλήγματα σε 3-4 κομβικές αποθήκες πετρελαίου και διυλιστήρια γύρω από την πρωτεύουσα προκάλεσαν μία τεράστια περιβαλλοντική καταστροφή, αποτέλεσμα της οποίας ήταν η δημιουργία ενός εξαιρετικά τοξικού νέφους που έπνιξε μια μητρόπολη εκατομμυρίων κατοίκων.

Η πιο δραματική συνέπεια αυτών των χτυπημάτων είναι η εμφάνιση της «μαύρης όξινης βροχής» που έπληξε την Τεχεράνη και τα περίχωρά της. Οι τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του θείου (SO2) και οξειδίων του αζώτου (NOx) που εκλύθηκαν από τις φλεγόμενες εγκαταστάσεις ενώθηκαν με την ατμοσφαιρική υγρασία, δημιουργώντας θειικό και νιτρικό οξύ. Το pH αυτής της βροχής μετρήθηκε σε επίπεδα 4,0–4,4 (σημαντικά πιο όξινο από το φυσιολογικό 5,6). Μαζί με την οξύτητα, οι σταγόνες της βροχής ήταν φορτωμένες με υπολείμματα πετρελαίου, αιθάλη, πολυαρωματικούς υδρογονάνθρακες (PAHs), μικροσωματίδια PM2.5 και βαρέα μέταλλα.

Η Ιρανική Ερυθρά Ημισέληνος εξέδωσε άμεσα αυστηρές προειδοποιήσεις, καθώς η τοξική αυτή βροχή αποδείχθηκε ικανή να προκαλέσει χημικά εγκαύματα στο δέρμα, σοβαρές οφθαλμικές βλάβες και οξέα αναπνευστικά προβλήματα. Ωστόσο για να γίνει κατανοητή η έκταση της ζημιάς, πρέπει να σκεφτούμε ότι αυτή ήρθε να προστεθεί στην εν εξελίξει μετατροπή της ίδιας της Τεχεράνης σε μπαζότοπο από τους διαρκείς βομβαρδισμούς, οι οποίοι έχουν δημιουργήσει πάνω από 150.000 τόνους ερειπίων και μπάζων, τα οποία συχνά περιέχουν αμίαντο, χημικά υπολείμματα και άκαυστα εκρηκτικά.

Μία πόλη γίνεται χωματερή και οι άνθρωποι της απόβλητα

Πέρα από τη ρύπανση του αέρα, αυτά ακριβώς τα χτυπήματα δημιουργούν συνθήκες μόνιμης και επικίνδυνης, για τη δημόσια υγεία,  ρύπανσης του νερού και του εδάφους. Η συστηματική δηλητηρίαση του αέρα, των υδάτων και του εδάφους δεν αποτελεί «παράπλευρη απώλεια». Βλέπουμε ότι και στην περίπτωση της Τεχεράνης, ΗΠΑ και Ισραήλ ακολουθούν ακριβώς την ίδια στρατηγική που ακολούθησαν στη Γάζα. Μέσω ενός σφοδρού βιομηχανικού πολέμου, η ευρύτερη περιοχή μετατρέπεται σταδιακά σε μια αβίωτη no man’s land, επιβεβαιώνοντας ότι η υπέρτατη μορφή κυριαρχίας πάνω σε έναν τόπο είναι η ικανότητα να τον καθιστάς μόνιμα εχθρικό για την ίδια τη ζωή.

Όπως ακριβώς το καπιταλιστικό σύστημα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς να παράγει και να αποβάλλει βιομηχανικά σκουπίδια στις περιφέρειες του κόσμου, έτσι και ο βιομηχανικός πόλεμος του 21ου αιώνα μεταβολίζει συνειδητά τον ζωτικό χώρο του «εχθρού» σε τοξικά απόβλητα. Η Τεχεράνη βιώνει την απόλυτη αντικειμενοποίηση: μια πόλη, οι φυσικοί της πόροι και οι κάτοικοί της αντιμετωπίζονται ως απόβλητα, έτοιμα προς απόρριψη στη χωματερή του δυτικού πολιτισμού.

Η εν εξελίξει αμερικανο-ισραηλινή επίθεση σε βάρος του Ιράν αποδεικνύει ότι η δημιουργία μιας τεράστιας «ζώνης θυσίας» δεν είναι τυχαία, αλλά η βασική επιδίωξη. Ο πόλεμος χρησιμοποιεί το περιβάλλον ως όπλο πολλαπλασιασμού της καταστροφής. Σε μια πρώτη εκτίμηση για τις τρεις πρώτες ημέρες του τρέχοντος πολέμου ταυτοποιήθηκαν 120 περιστατικά σοβαρής περιβαλλοντικής βλάβης.

Οι τρέχουσες επιχειρήσεις εντείνουν την καταστροφή μιας χώρας που ήδη βρίσκεται σε κατάσταση «υδατικής χρεοκοπίας» (water bankruptcy). Με τη στάθμη της ιστορικής λίμνης Urmia να βρίσκεται κάτω από το 10% του αρχικού της όγκου και το κρίσιμο φράγμα Karaj, που υδροδοτεί την Τεχεράνη, να είναι κατά 86% άδειο, η βιομηχανία του πολέμου επιβαρύνει ένα ήδη σαθρό οικολογικό υπόβαθρο. Η στόχευση των ενεργειακών υποδομών και η επακόλουθη απελευθέρωση τοξικών ουσιών στο έδαφος δεν σκοτώνει μόνο ακαριαία, αλλά επιβάλλει μια «αργή βία» στους πληθυσμούς. Όπως επισημαίνει ο ανεξάρτητος ερευνητής Roozbeh Eskandari, η μόλυνση των εδαφών από βαρέα μέταλλα και υδρογονάνθρακες θα παραμείνει στο επιφανειακό έδαφος για δεκαετίες, υποβαθμίζοντας τη γονιμότητά του, σε μια μακάβρια επανάληψη της οικολογικής κληρονομιάς που άφησε ο ιρανο-ιρακινός πόλεμος της δεκαετίας του 1980.

Ο πόλεμος έχει επίσης επεκτείνει τη ρύπανση και τις νεκρές ζώνες στον Περσικό Κόλπο. Κατά τη διάρκεια των τρεχουσών συγκρούσεων, τουλάχιστον 25 ιρανικά πολεμικά πλοία έχουν βυθιστεί ή υποστεί σοβαρές ζημιές, ενώ 5 δεξαμενόπλοια έχουν στοχοποιηθεί. Παράλληλα, τα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν εγκυμονούν ακόμα μεγαλύτερους κινδύνους, κάνοντας πιθανές θανατηφόρες συνέπειες σε εκτεταμένες περιοχές.

Ασύλληπτες και μακρόχρονες επιπτώσεις

Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται από τις ήδη υπάρχουσες εκτιμήσεις σε σχέση με τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των επιθέσεων ΗΠΑ – Ισραήλ στο ιράν, στον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου του 2025. Ανεξάρτητοι οργανισμοί, όπως το Conflict and Environment Observatory (CEOBS), αποκάλυψαν το μέγεθος της περιβαλλοντικής ζημιάς και το τεράστιο οικολογικό αποτύπωμα αυτού του περιορισμένου πολέμου.

Κατά τη διάρκεια αυτού του σύντομου πολέμου, τα πλήγματα στο γιγαντιαίο κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars (και συγκεκριμένα στη Φάση 14) οδήγησαν στην ανεξέλεγκτη καύση 5,5 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων φυσικού αερίου. Αυτό το γεγονός απελευθέρωσε άμεσα στην ατμόσφαιρα 12 εκατομμύρια τόνους αερίων του θερμοκηπίου και 437 τόνους άκρως τοξικών ρύπων. Παράλληλα, οι επιθέσεις στις αποθήκες πετρελαίου στις περιοχές Rey και Kan της Τεχεράνης οδήγησαν στην καταστροφή δεκάδων χιλιάδων κυβικών μέτρων καυσίμων, με αποτέλεσμα την έκλυση 47.000 τόνων αερίων του θερμοκηπίου και 579.000 κιλών αερομεταφερόμενων τοξικών ρύπων πάνω από την Τεχεράνη.

Οι επιπτώσεις στο φυσικό κεφάλαιο της χώρας ήταν εξίσου καταστροφικές. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ιρανικού Τμήματος Περιβάλλοντος (DOE), υπολογίζεται ότι περίπου 10.000 εκτάρια δασών και βοσκοτόπων παραδόθηκαν στις φλόγες, κυρίως στα δάση δρυός της οροσειράς του Ζάγκρος (Lorestan, Kermanshah) και στους ευαίσθητους υγροτόπους του Gilan. Οι βομβαρδισμοί αυτοί, όπως σημειώνουν Ιρανοί επιστήμονες, συνέπεσαν με τις πλέον κρίσιμες περιόδους φωλιάσματος των πτηνών και παραγωγής σπόρων, επιφέροντας ένα καίριο πλήγμα στην αναπαραγωγή των τοπικών οικοσυστημάτων. 

Επιπρόσθετα, πρέπει να συνυπολογιστούν τα υπερ-τοξικά απόβλητα της ίδιας της στρατιωτικής μηχανής. Οι επιθέσεις σε πυραυλικές βάσεις και στρατιωτικές εγκαταστάσεις επέφεραν τη διαρροή εξαιρετικά τοξικών προωθητικών καυσίμων, που μολύνουν τον υδροφόρο ορίζοντα και το έδαφος με σχεδόν μη αναστρέψιμο τρόπο. Στον Περσικό Κόλπο, οι ηλεκτρομαγνητικές παρεμβολές προκάλεσαν συγκρούσεις δεξαμενοπλοίων, δημιουργώντας πετρελαιοκηλίδες μήκους 8 χιλιομέτρων.

Αν θέλετε να έχετε μία πρώτη εκτίμηση για τις περιβαλλοντικές επιθέσεις της τρέχουσας επίθεσης στο Ιράν, σημειώστε ότι μέχρι σήμερα η κλίμακα της επιχείρησης Epic Fury υπερβαίνει κατά τουλάχιστον 4-5 φορές τον πόλεμο των 12 ημερών σε αριθμό αμερικανο-ισραηλινών πληγμάτων. Ο 12ήμερος πόλεμος ήταν επιχείρηση περιορισμένων στόχων, ενώ η επιχείρηση Epic Fury στοχεύει συστηματικά σε ολόκληρη τη στρατιωτική-βιομηχανική υποδομή της χώρας, συμπεριλαμβανομένων εργοστασίων παραγωγής πυραύλων, ναυτικής δύναμης, ναυτικών βάσεων, ναυπηγείων, και ενεργειακών εγκαταστάσεων.​

Ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι ενώ το 2025 χρησιμοποιήθηκαν επτά βομβαρδιστικά B-2, αποκλειστικά για πυρηνικές εγκαταστάσεις, το 2026 δεκάδες βομβαρδιστικά B-2 χρησιμοποιούνται επαναλαμβανόμενα για υπόγειες εγκαταστάσεις εκτόξευσης πυραύλων σε ολόκληρη τη χώρα, ρίχνοντας βόμβες των 2.000 λιβρών (GBU-31 JDAM) που διαπερνούν πολλά μέτρα οπλισμένου σκυροδέματος. Αυτό συνιστά ουσιαστικά ένα νέο επίπεδο καταστροφής της υπόγειας υποδομής, με προφανείς επιπτώσεις στη γεωλογική σταθερότητα, τους υδροφόρους ορίζοντες, και τον κίνδυνο διαρροής τοξικών υλικών από κατεστραμμένες υπόγειες αποθήκες.

Αμερικανική Πολεμική Μηχανή: ο περιβαλλοντικός ολετήρας

Υπάρχει μια βαθύτατη αντίφαση στη λειτουργία του σύγχρονου περιβαλλοντικού κινήματος. Ενώ κινητοποιεί εκατομμύρια ανθρώπους εναντίον των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, ενώ πρωτοστατεί στην προώθηση της ανακύκλωσης και τη μείωση της κατανάλωσης κρέατος, έχει επιλέξει την απόλυτη σιωπή για τον μεγαλύτερο θεσμικό παραγωγό εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και τοξικών αποβλήτων: τον αμερικανικό στρατό και τους ατελείωτους πολέμους που διεξάγει εδώ και 70 χρόνια.

Τα στοιχεία είναι συντριπτικά. Μεταξύ 2001 και 2017, μόνο το Πεντάγωνο εξέπεμψε 1,2 δισεκατομμύριο μετρικούς τόνους αερίων θερμοκηπίου, ποσότητα ισοδύναμη με τις εκπομπές 257 εκατομμυρίων αυτοκινήτων που κυκλοφορούν για ένα χρόνο. Αν ήταν χώρα, το Πεντάγωνο θα είχε περισσότερες εκπομπές από χώρες όπως η Σουηδία, η Δανία και η Πορτογαλία. Και αυτό πριν συνυπολογιστούν οι εκπομπές της αμερικάνικης αμυντικής βιομηχανίας. Όταν προστεθούν και αυτές οι εκπομπές, το αποτύπωμα του αμερικανικού στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος εκτινάσσεται στα 339 εκατ. τόνους διοξειδίου του άνθρακα ετησίως.

Πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο νούμερο, μεγαλύτερο από τις ετήσιες εκπομπές του Ηνωμένου Βασιλείου και της Αυστραλίας (302 και 374 εκ. τόνοι διοξειδίου του άνθρακα αντίστοιχα) ή περίπου για το 1/10 των εκπομπών ολόκληρης της ΕΕ. Για να δεσμευτεί αυτός ο άνθρακας χρειάζονται 15,4 δισεκατομμύρια δέντρα, αριθμός σχεδόν διπλάσιος από τον συνολικό πληθυσμό δέντρων της Ευρώπης.

Κριτικάροντας την αποσύνδεση των περιβαλλοντικών κινημάτων από τα αντιπολεμικά κινήματα, ο Τζέισον Μουρ υπογραμμίζει ότι κανένα σοβαρό περιβαλλοντικό κίνημα «[…]δεν ήθελε να ασχοληθεί με την αμερικανική μονοκρατορία και τους ατελείωτους πολέμους της από το 2002. Κανείς δεν έχει επισημάνει ότι το ένα τρίτο των 500 και πλέον στρατιωτικών επεμβάσεων της Αμερικής έχουν συμβεί από το 1999 και έπειτα». Και κανένας δεν έχει αναδείξει τον ρόλο της αμερικανικής πολεμικής μηχανής, την πολιτική βίαιης επιβολής αλλαγής καθεστώτων και τις μονοκρατορικές φαντασιώσεις των ΗΠΑ ως επιταχυντές της πορείας προς την πλανητική κόλαση.

Τα κυρίαρχα ρεύματα των περιβαλλοντικών κινημάτων επέλεξαν μια στρατηγική πολιτικής αποστείρωσης, αποσυνδέοντας την καταστροφή της φύσης από τις γενεσιουργές της αιτίες και αποφεύγοντας επιμελώς να κατονομάσουν τις δομές εξουσίας που πριμοδοτούν τον πόλεμο. Αυτή η στρατηγική επιλογή αποδείχθηκε καταστροφική και περιόρισε δραστικά την αποτελεσματικότητα των περιβαλλοντικών κινημάτων. Ένα κίνημα που ζητά από τον κόσμο να αλλάξει λαμπτήρες, αλλά αποσιωπά ότι ο αμερικάνικος στρατός καίει περισσότερα ορυκτά καύσιμα από ολόκληρες χώρες, δεν μπορεί να είναι πειστικό, ούτε και αποτελεσματικό.

Ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός είναι ένα οργανωμένο έγκλημα, μια γκανγκστερική επιχείρηση στον ιστό της ζωής. Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή της παραγωγής αποβλήτων, της σπατάλης ανθρώπων, πόρων, της εξαφάνισης ολόκληρων λαών και χωρών μέσω της μετατροπής τους σε απόβλητες χώρες και απόβλητους λαούς. Αν αυτό δεν χωράει στα περιβαλλοντικά κινήματα, τότε η χρησιμότητα τους θα παραμείνει μάλλον διακοσμητική…

Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος.

 imerodromos.gr

–

Φαρέτρα