“Καισαριανή, Αντίσταση και μάθημα της ιστορίας” / γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής

Η αξιοποίηση τέτοιων φωτογραφιών στη διδασκαλία της Ιστορίας δεν είναι διακοσμητική, αλλά λειτουργική∙ μια ευκαιρία αξιοποίησής τους για καλλιέργεια ιστορικής σκέψης

Γιώργος Μακαρατζής, Δρ Διδακτικής της Ιστορίας

Και εκεί που η λήθη σκέπαζε τη μνήμη της Εθνικής Αντίστασης, μια δημοπρασία φωτογραφιών στο eBay κατάφερε να ανασηκώσει το πέπλο της λήθης και να προκαλέσει ένα πλήθος αναρτήσεων, συζητήσεων και ποικίλων σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μαζί τους επανήλθε στην επικαιρότητα ένα από τα πιο εμβληματικά και τραγικά γεγονότα της ναζιστικής θηριωδίας στην Ελλάδα: η μαζική εκτέλεση διακοσίων Ελλήνων κρατουμένων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την 1^η Μαΐου 1944 από τις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις, σε αντίποινα για την εκτέλεση Γερμανού στρατηγού από αντάρτικες δυνάμεις.

Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν ιστορικές μαρτυρίες που αποκαλύπτουν πρόσωπα, βλέμματα, στάσεις του σώματος, σιωπηρές στιγμές πριν από το τέλος∙ αποτελούν ένα μοναδικό ιστορικό υλικό  που μπορεί να χρησιμοποιηθεί  για να κινητοποιήσει τους μαθητές να ασχοληθούν με τη μελέτη της πολιτικής αντιποίνων των κατοχικών  δυνάμεων, την κατανόηση της χρήσης βίας και φόβου ως μηχανισμών ελέγχου, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και διατηρείται η συλλογική μνήμη.

Οι φωτογραφίες έχουν τη δύναμη να αναπαριστούν όψεις του παρελθόντος και να  τις μετατρέπουν από αφηρημένο σε συγκεκριμένο. Στην περίπτωση αυτών των φωτογραφιών, οι εκτελεσθέντες αποκτούν ονόματα ανθρώπων που είχαν οικογένειες, ιδέες, ιδανικά, ελπίδες. Με αυτόν τον τρόπο η Ιστορία, από επιστημονικό αντικείμενο γίνεται δημόσια ιστορία, αποκτά σάρκα και οστά, θέτει ερωτήματα που απαιτούν απαντήσεις: Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι; Γιατί εκτελέστηκαν; Πώς βιώθηκε το γεγονός από την τοπική κοινωνία; Πώς εντάχθηκε στη μεταπολεμική αφήγηση;

Σε αυτό το σημείο η δημόσια ιστορία συναντά το σχολείο. Η αξιοποίηση τέτοιων φωτογραφιών στη διδασκαλία της Ιστορίας δεν είναι διακοσμητική, αλλά λειτουργική∙ μια ευκαιρία αξιοποίησής τους για καλλιέργεια ιστορικής σκέψης. Οι φωτογραφίες αξιοποιούνται από τους μαθητές για να γνωρίσουν το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το γεγονός της εκτέλεσης στην Καισαριανή και να το συνδέσουν με ευρύτερες έννοιες: βία, μνήμη, κοινωνική – πολιτική ταυτότητα, και ιστορικές έννοιες που είναι φορτισμένες, σύνθετες και συχνά αντικρουόμενες: «ήρωας», «αντίσταση», «κατοχή», «αγώνας», «ελευθερία», «δωσίλογος», «καταδότης».

Η επαφή με αυθεντικά τεκμήρια, όπως αυτές οι φωτογραφίες, επιτρέπει στους μαθητές να αναπτύξουν δεξιότητες για να αναλύουν πηγές: να παρατηρούν, να διατυπώνουν υποθέσεις, να αναζητούν συμφραζόμενα, να συγκρίνουν διαφορετικές αφηγήσεις. Μέσα από την ανάλυση των πηγών, οι μαθητές μπορούν να αντιληφθούν ότι η ιστορία δεν είναι μια και μοναδική αφήγηση ούτε προσφέρει έτοιμες απαντήσεις∙ αλλά είναι ένα πεδίο που προσφέρει χώρο για προσωπικές ερμηνείες -συχνά διαφορετικές και αντικρουόμενες μεταξύ τους, που απαιτούν τεκμηρίωση, συζήτηση και κριτική.

Το σχολείο οφείλει να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές να συμμετέχουν ενεργά σε διαδικασίες που μαθαίνουν στα παιδιά να διαμορφώνουν τα δικά τους συμπεράσματα για ευαίσθητα και συγκρουσιακά θέματα, όπως η Εθνική Αντίσταση, να τα υποστηρίζουν με επιχειρήματα και να τα παρουσιάζουν σε συζητήσεις. Αν λάβουμε υπόψη ότι ο βασικός σκοπός της εκπαίδευσης είναι η διαμόρφωση ενεργών πολιτών με ολόπλευρη γνώση, κριτική σκέψη, δημοκρατικές αξίες και στάσεις, τότε αυτές οι φωτογραφίες μπορούν να γίνουν αφορμή για στοχασμό πάνω στη βία, στη δημοκρατία, στη συλλογική ευθύνη και στην αξία του αγώνα για την ελευθερία.

Με αυτόν τον τρόπο το μάθημα της ιστορίας παύει να είναι βαρετό∙ οι μαθητές  δεν ακούν τα ίδια και τα ίδια από τον/την εκπαιδευτικό∙ δεν πασχίζουν να μάθουν «απ’ έξω» κείμενα με ονόματα, ημερομηνίες και τοποθεσίες. Αλλά μπορεί να γίνει μια όαση έρευνας στην έρημο του σχολικού προγράμματος στην οποία οι μαθητές μαθαίνουν πώς να ερμηνεύουν το παρελθόν, πώς να το συσχετίζουν με το παρόν και πώς να σχεδιάζουν το μέλλον.

—

Φαρέτρα