Το επαναλαμβανόμενο μοτίβο από Βαλκάνια, Ιράκ και Αφγανιστάν δείχνει ότι τα μεγάλα πακέτα καταλήγουν συνήθως σε κολοσσιαίες εταιρείες με κεφαλαιακή ισχύ, τεχνική δυνατότητα και πολιτική πρόσβαση στον δυτικό χώρο
Δημήτρης Μηλάκας
Εφόσον ο Κυριάκος Μητσοτάκης αποδεχθεί την πρόσκληση για το διεθνές «Συμβούλιο Ειρήνης» που προωθεί η αμερικανική πλευρά για τη μεταπολεμική διαχείριση της Γάζας, θα βρεθεί – μέσα στον ίδιο μήνα – δύο φορές στο ίδιο διπλωματικό κάδρο με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν:
● μία στη διμερή συνάντηση (στην Άγκυρα 11.2) κορυφής
● και μία σε πολυμερές τραπέζι (του Τραμπ).
Έμπειροι διπλωμάτες που δεν πιστεύουν στις συμπτώσεις «βλέπουν» έναν συγχρονισμό με στόχο τη διασφάλιση της ηρεμίας στην εκτεταμένη θαλάσσια ελληνοτουρκική μεθόριο.
Το «τραπέζι» για τη Γάζα
Σε περιόδους μετάβασης από ενεργό σύγκρουση σε φάση ανοικοδόμησης, οι διπλωματικοί χρόνοι συμπιέζονται. Δεν κινούνται γραμμικά· κινούνται ομαδοποιημένα:
● Ενεργοποιούνται πρωτοβουλίες ειρήνης.
● Στήνονται πολυμερή σχήματα.
● Επανεκκινούν δίαυλοι που είχαν παγώσει.
● Επανέρχονται, καλή ώρα, συναντήσεις που μετατίθεντο, όχι επειδή λύθηκαν οι διαφορές, αλλά επειδή αλλάζει η προτεραιότητα.
Και το ποιος ορίζει (στον δυτικό κόσμο) τις προτεραιότητες είναι ήλιου φαεινότερο…
Το υπό διαμόρφωση (από τις ΗΠΑ) σχήμα για τη Γάζα – με τη μορφή διεθνούς συμβουλίου ή πλατφόρμας ειρήνης και ανοικοδόμησης – εντάσσεται σε ένα γνώριμο γεωπολιτικό πρότυπο.
Έπειτα από μεγάλες πολεμικές κρίσεις, ακολουθεί σχεδόν πάντα μια θεσμική φάση:
● «reconstruction diplomacy» (διπλωματία ανοικοδόμησης),
● πολυμερή συμβούλια,
● διασκέψεις δωρητών,
● ειδικά ταμεία,
● μηχανισμοί συντονισμού.
Το δημόσιο αφήγημα για όλα αυτά είναι ανθρωπιστικό. Πίσω απ’ τον «ανθρωπισμό» ωστόσο ξεχειλίζει η σκληρή γεωοικονομική πραγματικότητα.
Το πρώτο σταθερό χαρακτηριστικό / ζητούμενο αυτών των σχημάτων είναι ο επιμερισμός του κόστους. Και εδώ μπαίνουμε στο ζουμί της υπόθεσης. Η επόμενη μέρα δεν χρεώνεται αποκλειστικά στον βασικό στρατηγικό παίκτη (ΗΠΑ) που έχει τον πρώτο λόγο στην περιοχή.
Ο λογαριασμός διεθνοποιείται
Συμμετοχή πολλών χωρών σημαίνει κατανομή χρηματοδότησης, πόρων και πολιτικού βάρους. Είναι η κλασική λογική burden sharing (κατανομή του βάρους): ο πόλεμος μπορεί να είχε λίγους πρωταγωνιστές, αλλά η ανοικοδόμηση αποκτά πολλούς χρηματοδότες.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι ο επιμερισμός νομιμοποίησης. Όταν η ανοικοδόμηση περνά μέσα από πολυμερές σχήμα, μετατοπίζεται και το πολιτικό πλαίσιο της συζήτησης.
Το βάρος φεύγει από την αλυσίδα ευθυνών και μεταφέρεται στην ανάγκη αποκατάστασης. Από το «τι συνέβη» περνάμε στο «τι κάνουμε από εδώ και πέρα».
Η διαδικασία αποκτά συλλογική σφραγίδα και εμφανίζεται ως ουδέτερο project σταθερότητας. Είναι μια δοκιμασμένη τεχνική μετατόπισης αφηγήματος: από τη λογοδοσία στη συνεισφορά.
Το τρίτο – και πιο απτό – στοιχείο είναι η κατεύθυνση των έργων. Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αγορές συμβολαίων που μπορεί να δημιουργήσει μια σύγκρουση:
● υποδομές,
● ενέργεια,
● μεταφορές,
● ψηφιακά δίκτυα
● αστική ανακατασκευή.
Το επαναλαμβανόμενο μοτίβο από Βαλκάνια, Ιράκ και Αφγανιστάν δείχνει ότι τα μεγάλα πακέτα καταλήγουν συνήθως σε κολοσσιαίες εταιρείες με κεφαλαιακή ισχύ, τεχνική δυνατότητα και πολιτική πρόσβαση στον δυτικό χώρο. Όχι με στενά προσωπικούς όρους, αλλά μέσα στο ίδιο γεωοικονομικό οικοσύστημα με τους βασικούς χρηματοδότες.
Έτσι σχηματίζεται ένα σταθερό τρίπτυχο: το κόστος μοιράζεται, η νομιμοποίηση μοιράζεται, η εκτέλεση συγκεντρώνεται. Η ειρήνη αποκτά και εργολαβικό αποτύπωμα.
Σε αυτό το πλαίσιο εξηγείται και γιατί προσκαλούνται χώρες όπως η Ελλάδα.
Η Αθήνα διαθέτει λειτουργικές σχέσεις με πολλαπλές πλευρές της περιοχής και εικόνα προβλέψιμου εταίρου. Η συμμετοχή της προσθέτει πολιτικό βάρος και γεωγραφική ισορροπία στο σχήμα. Ταυτόχρονα, όμως, την εντάσσει σε μια αρχιτεκτονική όπου η πολιτική διάσταση της σύγκρουσης υποχωρεί μπροστά στη διαχειριστική διάσταση της αποκατάστασης.
Και ακριβώς εδώ αποκτά νόημα η διπλή παρουσία – διμερής και πολυμερής – των ίδιων παικτών (Μητσοτάκη – Ερντογάν) μέσα στον ίδιο μήνα. Δεν πρόκειται, προφανώς, για κάποια μυστική συμφωνία, αλλά για μια ισχυρή ένδειξη ότι η περιοχή περνά σε φάση ελεγχόμενης σταθεροποίησης. Όταν ανοίγουν τραπέζια ανοικοδόμησης, ανοίγουν και τραπέζια διαλόγου.
Ελληνοτουρκικός συγχρονισμός
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται η συνάντηση κορυφής Μητσοτάκη – Ερντογάν, που για μεγάλο διάστημα μετακινούνταν στο ημερολόγιο, με αναβολές και επαναπρογραμματισμούς. Το ερώτημα τίθεται εύλογα: Τι ήταν αυτό που τελικά την «ξεμπλόκαρε» τώρα;
Δεν υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν άμεση αιτιώδη σύνδεση με τη διεθνή πρωτοβουλία για τη Γάζα. Υπάρχει όμως μια ισχυρή συγκυριακή ένδειξη: όταν ενεργοποιείται διεθνές σχήμα μεταπολεμικής διαχείρισης και ανοικοδόμησης, δημιουργείται ταυτόχρονα ανάγκη περιφερειακής αποσυμπίεσης. Με απλά λόγια, όταν στήνεται τραπέζι χρηματοδότησης και έργων, οι μεγάλες δυνάμεις θέλουν χαμηλή θερμοκρασία στις γειτονικές ζώνες.
Υπό αυτήν την έννοια, το νέο πολυμερές σχήμα «ειρήνης» του Τραμπ φαίνεται να λειτουργεί ως καταλύτης για την επανενεργοποίηση διαύλων που παρέμεναν παγωμένοι ή εύθραυστοι – ανάμεσά τους και ο ελληνοτουρκικός.
Η λογική είναι περισσότερο δομική παρά συνωμοσιολογική. Οι κύκλοι ανοικοδόμησης χρειάζονται προβλέψιμο περιβάλλον. Κανένα μεγάλο πρόγραμμα αποκατάστασης, καμία σοβαρή ροή κεφαλαίων και συμβολαίων δεν ευδοκιμεί δίπλα σε ανοιχτή διακρατική κρίση. Οι εκκρεμότητες (π.χ. οι ελληνοτουρκικές) δεν λύνονται – αλλά μπαίνουν σε καθεστώς διαχείρισης. Το conflict δεν επιλύεται, «μπαίνει στον πάγο».
Η Τουρκία έχει προφανές κίνητρο να εμφανιστεί σε αυτήν τη φάση ως χρήσιμος και λειτουργικός περιφερειακός παίκτης. Διεκδικεί ρόλο στη μεταπολεμική εξίσωση της Μέσης Ανατολής – είτε σε ανθρωπιστικό επίπεδο είτε σε επίπεδο υποδομών, μεταφορών και logistics. Για να το πετύχει, χρειάζεται ανοιχτούς διαύλους με τη Δύση και μειωμένη ένταση στο δυτικό της μέτωπο.
Η επικείμενη ελληνοτουρκική συνάντηση κορυφής υπηρετεί ακριβώς αυτήν την εικόνα: σταθερότητα επαφών / συνομιλιών χωρίς απαραίτητα μεταβολή θέσεων και σίγουρα χωρίς «λύσεις». Με άλλα λόγια, είμαστε στη φάση «μπορούμε να ζήσουμε με τις διαφορές μας».
Για την Αθήνα, η εξίσωση είναι πιο σύνθετη. Από τη μία πλευρά, η παρουσία τόσο σε πολυμερές σχήμα ανοικοδόμησης όσο και σε διμερές τραπέζι με την Άγκυρα ενισχύει το προφίλ του υπεύθυνου, διαθέσιμου και σταθερού συνομιλητή. Προσθέτει διπλωματικό κεφάλαιο και εντάσσει τη χώρα στον πυρήνα των περιφερειακών διεργασιών. Από την άλλη, το ελληνοτουρκικό τραπέζι δεν είναι φόρουμ ρόλων – είναι πεδίο θέσεων.
Τα ελληνικά κέρδη από την επαφή με την ηγεσία μιας χώρας που εκτός των άλλων έχει ενεργό casus belli είναι συγκεκριμένα αλλά περιορισμένης εμβέλειας: διατήρηση χαμηλής έντασης, λειτουργία απευθείας διαύλων, μείωση κινδύνου ατυχήματος, εικόνα θεσμικής σοβαρότητας. Οι δυνητικές ζημιές βρίσκονται «στο επίπεδο του επικοινωνιακού κάδρου»:
● Δηλαδή στο ενδεχόμενο η ηρεμία να παρουσιαστεί διεθνώς ως πρόοδος ουσίας ή να δημιουργηθούν προσδοκίες για «επόμενα βήματα» που υπερβαίνουν τις πάγιες ελληνικές γραμμές. Σε περιόδους έντονης διεθνούς κινητικότητας, η πίεση δεν εμφανίζεται πάντα ως απαίτηση – συχνά εμφανίζεται ως κλίμα.
Το γεγονός ότι, εφόσον προχωρήσει η ελληνική συμμετοχή στο πολυμερές συμβούλιο (του Τραμπ), οι δύο ηγέτες, Μητσοτάκης και Ερντογάν, θα βρεθούν ξανά στο ίδιο τραπέζι – αυτήν τη φορά υπό αμερικανική ομπρέλα – προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο: Δημιουργεί πολυμερές πλαίσιο συνύπαρξης, όπου οι διμερείς εντάσεις υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη συλλογικής εικόνας σταθερότητας.
Αυτό μπορεί να μειώνει τις τριβές στην τρέχουσα συγκυρία αλλά κρύβει κάτω από το χαλί της (υποτιθέμενης) συνεργασίας τα άλυτα ζητήματα που νομοτελειακά θα επανακάμψουν στο μέλλον εντονότερα…
Το συνολικό συμπέρασμα είναι ότι δεν βρισκόμαστε σε φάση επίλυσης διαφορών αλλά σε φάση διαχείρισης περιβάλλοντος. Η μεταπολεμική οικονομία της Γάζας και η διπλωματία του Αιγαίου δεν συνδέονται με ευθύ γραμμικό τρόπο – συνδέονται μέσω της ίδιας στρατηγικής ανάγκης των μεγάλων παικτών για σταθερότητα χωρίς εκπλήξεις. Οι διαφορές παραμένουν· απλώς τίθενται σε καθεστώς χαμηλής θερμοκρασίας.
Και σε τέτοιες φάσεις, το ζητούμενο για την ελληνική πλευρά δεν είναι να δείχνει απλώς χρήσιμη. Είναι να παραμένει καθαρή στους όρους της.
Οι κίνδυνοι μιας άρνησης
Αν τελικά ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν αποδεχθεί την πρόσκληση συμμετοχής στο διεθνές συμβούλιο για τη μεταπολεμική διαχείριση της Γάζας, η επιλογή δεν θα είναι ουδέτερη – όσο κι αν μπορεί να παρουσιαστεί ως στάση αρχής, ή θεσμικής επιφύλαξης ή συμπόρευσης με αποφάσεις που ενδεχομένως διαμορφωθούν στις Βρυξέλλες στο πλαίσιο της Ε.Ε. Σε τέτοιου τύπου πολυμερή σχήματα, η απουσία διαβάζεται πολιτικά, όχι διαδικαστικά.
Ο πρώτος κίνδυνος είναι διπλωματικός. Όταν συγκροτείται μια αμερικανοκεντρική πλατφόρμα σταθεροποίησης, η συμμετοχή των συμμάχων λειτουργεί ως ένδειξη ευθυγράμμισης και διαθεσιμότητας. Η μη συμμετοχή μπορεί να ερμηνευθεί – έστω και άτυπα – ως απόσταση από μια κεντρική πρωτοβουλία της Ουάσιγκτον. Όχι ρήξη, αλλά μείωση πολιτικού κεφαλαίου σε μια περίοδο που οι περιφερειακοί ρόλοι επαναξιολογούνται.
Ο δεύτερος κίνδυνος είναι γεωπολιτικός. Αν η Τουρκία συμμετάσχει και η Ελλάδα όχι, δημιουργείται ασύμμετρη παρουσία στο ίδιο τραπέζι. Η Άγκυρα θα έχει τη δυνατότητα να προβάλει ρόλο περιφερειακού συνδιαμορφωτή, ενώ η Αθήνα θα είναι απούσα από τη διαδικασία. Στη διπλωματία των πολυμερών σχημάτων, η καρέκλα που μένει άδεια δεν μένει ουδέτερη – συχνά καλύπτεται αφηγηματικά από τον παρόντα.
Ο τρίτος κίνδυνος αφορά το πεδίο των δικτύων και της πληροφόρησης. Τέτοια συμβούλια δεν είναι μόνο χώροι αποφάσεων αλλά και χώροι πρόσβασης: σε συζητήσεις, προθέσεις, συσχετισμούς, επερχόμενα σχήματα χρηματοδότησης και συνεργασιών. Η απουσία σημαίνει απώλεια ορατότητας και έγκαιρης εικόνας για το πώς διαμορφώνεται το επόμενο περιφερειακό πλαίσιο.
Υπάρχει τέλος και ο επικοινωνιακός κίνδυνος. Σε μια φάση όπου το διεθνές αφήγημα οργανώνεται γύρω από την «επόμενη μέρα», η μη συμμετοχή μπορεί να παρουσιαστεί ως έλλειψη συμβολής ή βούλησης. Ακόμη κι αν η ουσία είναι πιο σύνθετη, το επικοινωνιακό κάδρο σπάνια είναι. Με άλλα λόγια: Η συμμετοχή έχει ρίσκα. Η απουσία έχει επίσης – και δεν είναι μικρά.
–
