Βιβλιοκριτική / Ιφιγένεια Βαμβακίδου: Διονύσης Διαμαντόπουλος “Οι λέξεις που δεν χόρτασα” / Η μοίρα, ο πόλεμος και η μνήμη που δεν σβήνει

Μια καλαίσθητη έκδοση σε εξώφυλλο, χαρτί, γραμματοσειρές και ασπρόμαυρη ιστορικότητα μάς μεταφέρει σε χρόνο και γεωγραφίες της Πιερίας την περίοδο των ιστορικών σταθμών της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας.

Τα παιδιά, το παιδί, η παιδική ηλικία, ο συγγραφέας, η οικογένεια αφηγείται, πρωταγωνιστεί, ενηλικιώνεται, αγωνίζεται, αισθάνεται και επαναστατεί. Το ιστορικό μυθιστόρημα του Δ. Διαμαντόπουλου δομείται σε έξι κεφάλαια με τίτλους σε καταδήλωση και μεταφορές, με πρόλογο και επίλογο, σημείωμα του συγγραφέα, ευχαριστίες κι ένα πολύ χρήσιμο γλωσσάρι τοπικών διαλέκτων, λέξεων, όρων και εννοιών.

Σε όλα τα κεφάλαια ο συγγραφέας προτάσσει πλήθος ετεροαναφορών  και παραπομπών στην εθνική και διεθνή ποιητική/κινηματογραφική παραγωγή, επιλέγοντας συνειδητά μεθοδολογίες, τεχνικές και πολιτικά ερμηνεύματα: απολαμβάνουμε τα αποσπάσματα των Θουκυδίδη, Βάρναλη, Παλαμά, Μπονιουέλ, Ευρυπίδη, Αναγνωστάκη, Ρίτσου, Χικμέτ, Ρίλκε, Σεφέρη, Λόρκα, Ελύτη, Λειβαδίτη, Σαχτούρη, Δημουλά, Καρυωτάκη, ενός περσικού θρύλου και Πόε.

Η αφήγηση ξεκινά από το παρόν στο 1981, σε δεύτερο πρόσωπο και συνεχίζει σε πρώτο αυτοβιογραφικό πρόσωπο. Οι γεωγραφικές χαρτογραφικές σημάνσεις μάς επιβάλλονται και οπτικοποιούν κινηματογραφικά την μυθιστορηματική και ιστορική διαδρομή, που ο συγγραφέας προτείνει.

Η Σόφια, η Βουλγαρία, τα Ρυάκια Πιερίας, η θεία Μαριγώ, η συγγένεια, η διευρυμένη οικογένεια, οι γυναίκες του χωριού, τα ορατά ιστορικά υποκείμενα της δράσης, οι πολιτικοί πρόσφυγες, οι δάσκαλοι στον Αγώνα, «παλικάρια όλοι…»  (σελ. 23-), ήρωες με ονοματεπώνυμο. Η αφήγηση είναι καθάρια, καταδηλωτική και λυρική, διαλεκτική γλωσσικά σε σημεία και γρήγορη με νατουραλιστικές παύσεις φυσιολατρικές, ηχοποιητικές «τα νερά, το δάσος, η σπηλιά, ο Άγιος», με λεπτομερείς λογοτεχνικές περιγραφές ανθρώπων, χαρακτήρων και τοπίων. Αβίαστος ο λόγος του συγγραφέα κυλάει στις δράσεις και στις πληγές της Ιστορίας, στα ιστορικά και πολιτικά γεγονότα, στις οικογένειες, στα χωριά, στους ανθρώπους, στους εαυτούς, στα τραύματα του 19^ου και του Εμφυλίου.

Το «παρονόμι» του παππού, το χωριό, το βουνό, τα κλαδιά από τις «βούζιες», ο ΕΛΑΣ, το ΕΑΜ, η γεωγραφία της ιστορικής δράσης, από 13 χρονών στον Αγώνα, τα καλά του σοσιαλισμού, η ΔΟΜΕ, η Σπαρτακιάδα, οι άνθρωποι του βουνού, ο φόβος του χαφιέ και του χωροφύλακα, τα τραύματα της ορφάνιας, ο πόλεμος (σελ. 26-28). Τα όμορφα χωριά, τα όμορφα βουνά, οι άνθρωποι και η σκληρή εργασία, η ανάγκη, η φτώχεια, η Σουρπάτα, η ορφάνια, τα μονοπάτια, η πίστη και η σκέψη, ο διάλογος με τον Θουκυδίδη με την μυθολογία, η Ραδιανή και η Μελίκη, τα τοπωνύμια, τα παρονόμια, η χαρτογραφική αφήγηση, η αγροτική οικονομία, οι Νέες χώρες (σελ. 53-), το τραγούδι στο ρουμλούκι, τα βαφτίσια, ο Κώστας-Καρακώστας, ο άλλος Κώστας-Κώτας μυθιστοριογραφούνται και ιστορικοποιούνται σε ζωντανή αφήγηση.

Οι μνήμες για το 1919, 1922, την Σμύρνη, την Πέργαμο, την βία του πολέμου, τα εγκλήματα (σελ. 64-) ακούγονται και διαβάζονται από εμάς στο δικό μας παρόν, που φαίνεται να «ομοιάζει»;  σε παγκόσμιο πεδίο. Τι παθαίνουν οι επιζώντες μετά τον πόλεμο; στοχάζεται και μάς ρωτά ο συγγραφέας με θάρρος λόγου, μνήμης και ιστορικής αυτογνωσίας. Που πηγαίνει η παιδική/νεανική αθωότητα και το γέλιο;

Ο συγγραφέας τολμά επίσης μια σύγχρονη ακαδημαϊκή ιστορική ερμηνεία της Μικρασιατικής καταστροφής (σελ. 65-) vs του Βενιζέλου, του βασιλιά, των αντιβενιζελικών και υπέρ του αγροτικού κόμματος Ελλάδας. Το 80% του πληθυσμού στη χώρα μας ήταν αγρότες, ποιος ο ρόλος τους τότε, η δύναμη, η φτώχεια, η εκμετάλλευση; Ο Αριστείδης, συμπρωταγωνιστής στο ιστορικό και πολιτικό μυθιστόρημα μετέχει στις εκλογές 1932-1933 και μέσω αυτού ο συγγραφέας ευφυώς παρουσιάζει την πολιτική ιστορία  του ΑΚΕ, του ΚΚΕ, τα λόγια και τις ιδεολογίες στην καθημερινή κοινωνική ζωή.

Οι χρυσοθεριστές, γυναίκες και άντρες, τα χωράφια και η νατουραλιστική λογοτεχνική αφήγηση λειτουργούν ως παύση/σιωπή του συγγραφέα στην μετάβαση του από το πολιτικό, στο κοινωνικό και στο γεωγραφικό συγκείμενο όλων των ιστορικών και πολιτικών γεγονότων και προσώπων, επωνύμων και ανωνύμων. Ο συγγραφέας ανάμεσα στην Ιστορία και τη Λογοτεχνία περιδιαβαίνει άνετα γλωσσικά, υφολογικά και ειδολογικά. Η ομορφιά της Πανάγιως, η βρύση και το νερό, το μυρωδάτο αμπέλι της αγάπης (σελ. 80-), η μουσική αφήγηση, όλες μας οι αισθήσεις μετέχουν στην ανάγνωση αυτού του βιβλίου. Η πατριαρχία, ο έρωτας, η σκληρή μοίρα των γυναικών, ο γάμος χωρίς την άδεια του πατρός, οι τιμωρίες των γυναικών, τα έθιμα, ο αγροτικός νόμος, οι ακτήμονες, οι δημοτικές εκλογές του 1934, ο Αριστείδης, ο Κώστας, ο Πρόεδρος, οι άνθρωποι και οι τάξεις (σελ. 114-) συναντιούνται και περιπλέκονται στον λογοτεχνικό αργαλειό του Διαμαντόπουλου. Όλα εμφανίζονται ορατά και σκληρά ενώπιον μας με τις λέξεις και τις εικόνες που αγαπά και μαστορεύει ο συγγραφέας. Ο κυκλικός χρόνος, η φύση, η ζωή, η δράση (σελ.144-), η βοσκή, οι ντόπιοι vs των ξένων, των βουνίσιων, οι γιορτές, τα έθιμα, τα ζώα των αγροτών για τροφή και εργασία, ο Οκτώβριος του 1940, ο πόλεμος, η Βέροια, η αναπηρία του Κώστα, «οι κατακτητές και οι χωροφύλακοι που έγιναν ένα» (σελ. 170-). Η αντίσταση στα Πιέρια, ο ΕΛΑΣ, το ΕΑΜ, η Μελίκη και η Βεργίνα, οι τοπικές μικροιστορίες, ο πόλεμος της σοδειάς, οι δωσίλογοι, η ΠΑΟ,  ο Πούλος, η Κρύα Βρύση Πέλλας, η γεγονοτική Ιστορία, οι Κουκιώτες, οι τόποι, τα τοπόσημα, η ΟΠΑ (σελ. 200-) δομούνται σε μια πολεμική αφήγηση με ονοματεπώνυμα, προβάλλοντας τα ίχνη και τις πηγές της Ιστορίας, το όραμα του συγγραφέα για επανάσταση και δικαιοσύνη.

Η ιστορία των οικογενειών και των χωριών στην Κατοχή και τον Εμφύλιο ενδιαφέρει τον συγγραφέα για την ιστορική του αυτογνωσία και για την μνήμη και μεταμνήμη που μάς καλλιεργεί. Η μάχη στο Κιλκίς (σε. 233-), η Λαοκρατία, η Βάρκιζα, το Αγροτικό Κόμμα, η αποχή του ΚΚΕ, το άγριο και πραγματικό λιντζάρισμα από τους ντόπιους, η επίθεση στο Λιτόχωρο, τα εγκλήματα, ο αντικομμουνισμός, το Γ΄ψήφισμα περί εκτάκτων μέτρων.., το στρατοδικείο, το Γεντί κουλέ, η εκτέλεση των αγροτών το 1946 (σελ. 307-), το νέο αντάρτικο, οι Ανταρτίνες (σελ. 415-), η διαφώτιση στην πολιτική Ιστορία, η Ιστορία ως γνώση, ως δράση, ως βίωμα (σελ. 420-) μεταφέρονται σε εμάς με τέχνη και λογοτεχνικότητα ομοδιηγητικά και ενδοδιηγητικά.

Οι ασφαλείς πλαγιές των Πιερίων, η Ιστορία του ΔΣΕ, η Ιστορία των χωριών και των βιασμένων γυναικών το 1947, η τοπική και εθνική Ιστορία συναντιούνται σε σκληρές, δυνατές  λογοτεχνικές περιγραφές με έμφαση στην Ιστορία των γυναικών (σελ. 388-) και στην πολιτική διαφώτιση.

Το ανταρτοδικείο, οι προδοσίες, οι καταχρήσεις εξουσίας (σελ. 434-), το πραγματικό γεγονός για την Πανάγιω και τον Κώστα που καταδικάζονται από τους συντρόφους  οδηγούν τον συγγραφέα σε κριτικό ιστορικό γραμματισμό, στην ιστορική ανάλυση και πολιτική ερμηνεία από το παρόν. Η οργάνωση της στρατιωτικής δικαιοσύνης του ΚΚΕ κατέγραψε τα λάθη που έγιναν, τις δυσκολίες της επανάστασης και της λαοκρατίας, την ιστορία των ορφανών (σελ. 478-).

Πρόκειται για ένα σύγχρονο ιστορικό έμμεσα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, που αναδεικνύει μιαν αληθινή Ιστορία, μέσα από προφορικές αφηγήσεις που κατέγραψε ο συγγραφέας παράλληλα με την έρευνα στις δημοσιευμένες πηγές, αλλά κυρίως με την «περπατημένη γεωγραφικά διαδρομή» στους τόπους που καταγράφει και μνημονεύει για το μίσος της εποχής, τις σκευωρίες και τις προδοσίες, που δεν λυτρώθηκαν, όπως φαίνεται στη σύγχρονη πολιτική ευρωπαϊκή και εθνική μας πραγματικότητα.

Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 2026

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΒΑΜΒΑΚΙΔΟΥ

Καθηγήτρια Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας

Παιδαγωγικής Σχολής ΑΠΘ

……………

Φαρέτρα