Η ιδεολογική συγγένεια των οραμάτων του Ρήγα Βελεστινλή και της Εαμικής Εθνικής Αντίστασης (1941-1944) / γράφει ο Στέργιος Αποστόλου

ΣΤΕΡΓΙΟΣ ΣΠΥΡ. ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΗΣ-ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ

ΝΑΟΥΣΑ

Άρθρον 35 από τα «ΔΙΚΑΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ» του Ρήγα Βελεστινλή

Όταν η Διοίκησις βιάζη αθετή, καταφρονή τα δίκαια του λαού και δεν εισακούει τα παράπονά του, το να κάμη τότε ο λαός ή κάθε  μέρος του λαού επανάστασιν, να αρπά-ζη τα άρματα και να τιμωρήση τους τυράννους του, είναι το πλέον ιερόν από όλα τα δίκαιά του και το πλέον απαραίτητον από όλα τα χρέη του. Αν ευρίσκωνται όμως εις τόπον, όπου είναι περισσότεροι τύραννοι, οι πλέον ανδρείοι πατριώται και φιλελεύθεροι πρέπει να πιάσουν τα περάσματα των δρόμων και τα ύψη των βουνών, εν όσω να ανταμωθούν πολλοί, να πληθύνη ο αριθμός των και τότε να αρχίσουν την επιδρομήν  κατά των τυράννων …

Το άρθρο που ακολουθεί είναι βασισμένο στο βιβλίο του Στέργιου Σπ. Αποστόλου:

«ΡΗΓΑΣ ΒΕΛΕΣΤΙΝΛΗΣ»  Ο οραματιστής του κοινωνικού κράτους και της Βαλκανικής Ομοσπονδίας

Ο Ρήγας Βελεστινλής υπήρξε ένας προμαρξιστής επαναστάτης με όραμα που και σήμερα ακόμα εξακολουθεί να είναι επίκαιρο, παρ’ που γι’ αυτόν  έμεινε τελικά ανεκπλήρωτο λόγω του τραγικού θανάτου του. Με τα επαναστατικά πνευματικά του πονήματα έθεσε τα θεμέλια της συνεργασίας των λαών της Βαλκανικής για τη δημιουργία ενός πολυεθνικού κράτους, μιας Ομοσπονδίας, μέσα στην οποία οι λαοί αυτοί θα ζούσαν ελεύθεροι, απαλλαγμένοι από κάθε είδους υποδούλωση, όχι μόνο στρατιωτική, αλλά και κοινωνική. Με τη λέξη «κοινωνική» εννοώ την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Ο Ρήγας προσανατολίστηκε προς την κατεύθυνση των δημοκρατικών αρχών της Γαλλικής Επανάστασης, στο πλαίσιο της οποίας για πρώτη φορά σε παγκόσμια κλίμακα αναγνωρίστηκαν και καταξιώθηκαν τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Ρήγας ενστερνίστηκε το πνεύμα αυτής της Επανάστασης σε μια χρονική περίοδο που τα φεουδαρχικά καθεστώτα της Ευρώπης πάλευαν με νύχια και με δόντια να κρατήσουν τα από αιώνες κεκτημένα τους.

Ωστόσο, δεν είναι ο πρώτος που τα πονήματά του καλούσαν  τους υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία σκλαβωμένους λαούς να επαναστατήσουν, να αρπάξουν τα όπλα στα χέρια τους και να αγωνιστούν για την ελευθερία τους. Προϋπήρξε ο Σεΐχης Μπεντρεντίν (1359-1420), πρωτοπόρος σε μια κοινωνική επανάσταση στις αρχές του 15^ου αιώνα. Οι επιδιώξεις του σχετίζονται σε πολλά σημεία με αυτές του Ρήγα Βελεστινλή, ιδιαίτερα με αυτές που ανα-φέρονται στους αγώνες για τη λαϊκή κυριαρχία. Ο Σεΐχης Μπεντρντίν γΑρχή φόρμαεννήθηκε Αρχή φόρμαςΑρχή φόρμαςστο Διδυ-μότειχο. Ήταν ισλαμιστής θεολόγος, φιλόσοφος και επαναστάτης. Υποστήριξε την ισότητα όλων των θρησκειών και την κοινοκτημοσύνη (να μοιράζονται δηλαδή τα πλούτη, τη γη και τα ζώα όλοι οι φτωχοί μαζί). Το 1416 οργάνωσε μεγάλη εξέγερση εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αγωνίστηκε για χριστιανούς και μουσουλμάνους φτωχούς. Η εξέγερση απέτυχε. Ο Μπεντρεντίν απαγχονίστηκε στις Σέρρες το 1420.

Είναι γεγονός ότι ο Σεΐχης Μπεντρεντίν και ο Ρήγας Βελεστινλής υπήρξαν δύο μεγάλοι οραματιστές στην περιοχή των Βαλκανίων. Παρόλο που έζησαν σε διαφορετικούς αιώνες, μοιράστηκαν την ιδέα της αρμονικής συμβίωσης και της ισότητας όλων των ανθρώπων.  Και οι δύο άνδρες ονειρεύτηκαν έναν κόσμο χωρίς διακρίσεις, όπου οι λαοί των Βαλκανίων θα ζουν μαζί ειρηνικά. Ο αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 Χριστόφορος Περραιβός, ο οποίος είχε γνωρίσει τον Ρήγα, είχε ενστερνιστεί τις ιδέες του και τον βοηθούσε ποικιλοτρόπως στο έργο του, έγραψε το 1860 ένα βιβλίο το οποίο αφιέρωσε στη μνήμη του. Το βιβλίο αυτό φέρει τον τίτλο «ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΟΙΔΙΜΟΥ ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟΥ», το κείμενο δε της αφιέρωσής του είναι το κατωτέρω:

ΤΟ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ

ΠΡΩΤΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟΥ

ΜΙΚΡΟΝ ΤΟΥΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟΝ

ΤΩ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩ

ΕΠΙ ΧΡΗΣΤΑΙΣ ΕΛΠΙΣΙΝ

ΑΝΑΤΙΘΗΣΙΝ

Ο ΣΥΝΤΑΞΑΣ

            Πιστεύω ότι τα περισσότερα από αυτά που γράφει στο βιβλίο του ο Περραιβός ανταποκρίνονται προς την πραγματικότητα, μολονότι το έγραψε το 1860, εξήντα δύο (62) χρόνια μετά τον τραγικό θάνατο του Ρήγα. Για όσα αμφιβάλλει, δεν τα αναφέρει. Σύμφωνα με τα γραφόμενά του, ο Ρήγας γεννήθηκε στις Φερές (Βελεστίνο). Για τη χρονολογία γέννησής του, όπως επίσης και για την κατάσταση και το επάγγελμα του πατέρα του, επειδή δεν διαθέτει επαρκείς πληροφορίες, είναι επιφυλακτικός και αποφεύγει να γράψει κάτι. Γνωρίζει όμως ότι ο πατέρας του ήταν αρκετά  ευκατάστατος. Σε μικρή ηλικία έστειλε τον  Ρήγα στο ελληνικό σχολείο της Ζαγοράς στο οποίο σχολάρχης ήταν κάποιος λόγιος, ο  Κωνσταντίνος. Μετά την αποφοίτησή του ο Ρήγας ανέλαβε τη διεύθυνση του σχολείου στο χωριό Κισσός του Πηλίου.

            Μη αντέχοντας όμως τη βαρβαρότητα, όπως αναφέρει ο Περραιβός, των Οθωμανών Τούρκων εγκατέλειψε την πατρίδα του και πήγε στη Ρουμανία όπου υπήρχαν κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη των ιδεών του. Μετά παρέλευση διμήνου ανέλαβε γραμματέας του άρχοντα Βραγκοβάνου παρ’ ότι το νέο περιβάλλον του δεν ήταν κατάλληλο για την προ-ώθηση των στόχων του. Στο διάστημα αυτό γνωρίστηκε με τον εβδομηντάχρονο Δημήτριο Κανταρτζή ή Καταρτζή, ανώτατο δικαστικό υπάλληλο, θερμό πατριώτη, άνθρωπο υψηλής μόρφωσης και ακέραιου χαρακτήρα, ο οποίος, πλην της Ελληνικής, γνώριζε τα Γαλλικά και τα Αραβικά. Ο Κανταρτζής εντυπωσιάστηκε από τα προτερήματα του Ρήγα, του δίδαξε την Γαλλική και την Αραβική γλώσσα και τον συνέδραμε με τις γνώσεις του στο έργο του.

            Ο Ρήγας ήρθε στη Βλαχία γύρω στο 1790, αυτή δε την εποχή διορίστηκε ηγεμόνας της ο Μαυρογένης, ο οποίος προηγουμένως είχε χρηματίσει διερμηνέας στον οθωμανικό στόλο υπό τον Καπετάν πασά Μουστάκα. Ο Μαυρογένης ζήτησε από τον άρχοντα Βραγκοβάνο να του παραχωρήσει τον Ρήγα ως γραμματέα, πράγμα που ο τελευταίος αναγκάστηκε να το κά-νει, ανεξάρτητα αν το ήθελε ή όχι. Παρά ταύτα ο Ρήγας, πέραν των καθηκόντων του γραμμα-τέα, συνέχιζε να ασχολείται και με τη συγγραφή των επαναστατικών του πονημάτων. Εντωμεταξύ κηρύχτηκε πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας.

Στο σημείο αυτό διευκρινίζω ότιΑρχή φόρμας πρόκειται για τον 2^ο Πόλεμο (1787-1792). Η Οθωμα-νική Αυτοκρατορία κήρυξε τον πόλεμο στη Ρωσία. Σκοπός της ήταν να πάρει πίσω τα εδάφη που έχασε το 1774, ειδικά την Κριμαία.  Η Ρωσία συμμάχησε με την Αυστρία. Ο ρωσικός στρατός κατέλαβε σημαντικά κέντρα του αντιπάλου. Το 1790, ο Ρώσος στρατηγός Αλεξάντερ Σουβόροφ κατέλαβε το απόρρητο οθωμανικό φρούριο του Ισμαήλ.  Ο πόλεμος έληξε με τη Συνθήκη του Ιασίου το 1792. Οι Τούρκοι αναγνώρισαν ξανά ότι η Κριμαία ανήκει στη Ρωσία. Τα σύνορα της Ρωσίας επεκτάθηκαν μέχρι τον ποταμό Δνείστερο.  Στους τελευταίους δύο πολέμους, οι Έλληνες είδαν τη Ρωσία ως το «ξανθό γένος» που θα τους έσωζε. Πολέμησαν στο πλευρό των Ρώσων στη θάλασσα και στη στεριά. Μετά το τέλος των πολέμων, πολλοί Έλληνες αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν στη νότια Ρωσία για να γλιτώσουν από τα αντί-ποινα των Τούρκων. 

Ο Περραιβός μας πληροφορεί ότι κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου ο Σουλτάνος Σελίμ Γ΄ με διάταγμά του όρισε επικεφαλής των οθωμανικών στρατευμάτων που επρόκειτο να διαβούν τον Δούναβη, τον πιστό σ’ αυτόν ηγεμόνα Μαυρογένη. Αυτός διέταξε τον γραμματέα του Ρήγα να πάει ως εντεταλμένος του στην παραδουνάβια πόλη Κραϊόβα. Εκεί ο Ρήγας γνώρισε τον πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου, ο οποίος ήρθε στη Βλαχία επικεφαλής 1200 ανδρών, καθώς και άλλους αυτοκέφαλους τοπάρχες του Σουλτάνου. Ατίθασος κι ανυπάκουος χαρακτήρας ο Πασβάνογλου, επειδή ήρθε σε προστριβή με τον Μαυρογένη, συνελήφθη και θα εκτελούνταν από τον ηγεμόνα, αν δεν επενέβαινε την τελευταία στιγμή ο Ρήγας ο οποίος τον έσωσε.

Ο Πασβάνογλου ένοιωσε ευγνωμοσύνη για τον Ρήγα και συνδέθηκε με ισχυρή φιλία μαζί του. Ο Ρήγας προσπάθησε και κατόρθωσε να τον αποσπάσει από την επιρροή της Υψηλής Πύλης. Σε ιδιαίτερη δε συνομιλία μαζί του του αποκάλυψε το ιδεολογικό πιστεύω του λέγοντας:

« … Εάν εγώ, Βέι, έσωσα την ζωήν σου από τον θάνατον, τούτο ήτο χρέος μου, διότι δο-ξάζω ότι ένας Θεός έπλασεν όλον τον κόσμον, ώστε όλοι να είμεθα πλάσματα και τέκνα ενός πατρός και επομένως αδελφοί. Φέρω ως παράδειγμα το εξής: Όταν εις πατήρ γεννήση καθ’ υπόθεσιν πολλούς υιούς, και ο μεν εξ’ αυτών γένη δερβίσης, άλλος μπεκτασής, άλλος πασάς, άλλος ουλεμάς, άλλος πραγματευτής, άλλος ψωμοπώλης,  και άλλοι μεταχειρισθώσιν άλλα ε-παγγέλματα, δύνανται ούτοι να αρνηθώσι τον πατέρα των, και την αδελφοσύνη των ένεκα της διαφοράς των επαγγελμάτων; Δικαιούνται άρα ενώπιον του Θεού δια τούτο να αποστρέφεται και κατατρέχη ο εις τον άλλον, εν ώ ο πατήρ αυτών αγαπά όλους επίσης;

Εάν εσύ καυχάσαι ότι η οθωμανική πίστις είναι καλλιτέρα αφ’ όλας τας άλλας, και εγώ πάλιν φρονώ ότι η δική μου υπερβαίνει όλας, κατά τούτον σφάλλομεν και οι δύο φιλονεικού-ντες, διότι ο Θεός, ως κοινός πατήρ, μας διατάττει να είμεθα ειλικρινείς, δίκαιοι, φιλάνθρωποι, να αγαπώμεν τους υπηκόους και να μην καταδικάζωμεν αυτούς ανόμως ως τα άλογα ζώα. Καθ’ όσον δε  αφορά εις τα θρησκευτικά, ημείς δεν έχομεν εξουσίαν να εξετάζωμεν, και διαφιλονει-κώμεν όσα ανήκουν εις τον Θεόν. Ημείς ούτε είδομεν, ούτε ηκούσαμεν, ούτε εις κανέν βιβλίον εύρομεν γεγραμμένον, ότι ο Θεός επαίδευσε τον δείνα διότι ήτο Τούρκος, ή τον δείνα διότι ήτο χριστιανός, ή τον δείνα διότι ήτον  ηλιοσεληνολάτρης κ.τ.λ. Βλέπομεν όμως, και ακούομεν, και εις τα βιβλία ευρίσκομεν γεγραμμένον, ότι ο Θεός επαίδευσε, και παιδεύει πάντοτε τους τυραν-νούντας το πλάσμα του, τους αδελφούς των.»

Ο Πασβάνογλου εντυπωσιάστηκε από τα λεγόμενα του Ρήγα και τον παρακάλεσε να τον συμβουλεύει για το τι έπρεπε να κάνει από εδώ και στο εξής. Ο Ρήγας του είπε:

« … Αφ’ ού, φίλε μου, επείσθης εις όσα ειλικρινώς σοι είπα, οφείλω να σοι δείξω κα τον τρόπον δια να τα ενεργήσης, και μάλιστα διότι σε βλέπω άξιον, και πρόθυμον εις το καλόν. Εί-ναι λοιπόν χρεία να δράξης τα όπλα, και παιδεύσης αυστηρώς όσους Βέιδες και αγάδες γνωρί-ζεις κακούργους, τόσον εις το Βιδίνι, όσον και εις άλλα μέρη, να εναγκαλισθής δε τους καλούς Τούρκους, και τους δυστυχείς υπηκόους … Όθεν όταν ένας ηγεμών αποφασίση να ελευθερώση τα πλάσματα του Θεού από ένα άθεον τύραννον, τότε ο Θεός είναι μαζί του, και όταν ο Θεός μετ΄αυτού, ποίον άλλον φοβείται πλέον … ;»

 Εντωμεταξύ, επειδή ο Μαυρογένης θεωρήθηκε υπεύθυνος για την ήττα των υπ’ αυτόν οθωμανικών στρατευμάτων, συνελήφθη και αποκεφαλίστηκε. Μετά την ήττα των Τούρκων, οι άρχοντες του Βουκουρεστίου κάλεσαν τον ρωσικό στρατό να αναλάβει την ασφάλεια του τόπου. Το 1793 ο Χριστόφορος Περραιβός ήρθε στο Βοκουρέστι να εργαστεί και να βελτιώ-σει τα οικονομικά του. Τότε γνωρίστηκε με τον Ρήγα ο οποίος τον δέχτηκε φιλόφρονα και τον κατέστησε κοινωνό των ιδεών του. Ο Περραιβός, εικοσαετής τότε, τις ασπάστηκε και απόφάσισε να τον βοηθήσει στον αγώνα του. Ο Ρήγας, επειγόμενος να εκδώσει τα συγγράμ-ματά του, πήγε στη Βιέννη. Εκεί συνάντησε πολλούς ομογενείς εμπόρους και σπουδάζοντες νέους και τους ανακοίνωσε τις πατριωτικές ιδέες του, οι οποίοι ενθουσιάστηκαν από αυτές.

Από τα γραφόμενα του Περραιβού μας δίνεται η δυνατότητα να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τις περί Θεού αντιλήψεις του Ρήγα Βελεστινλή. Ποιος ήταν γι’ αυτόν ο Θεός; Αυτός στον οποίο πιστεύουν οι Χριστιανοί ή ο Θεός των Μουσουλμάνων, ο Αλλάχ; Απαντάει ο ίδιος ο Ρήγας: « … δοξάζω (σημείωση δική μου: εδώ το ρήμα «δοξάζω» έχει την έννοια του πι-στεύω) ότι ένας Θεός έπλασεν όλον τον κόσμον, ώστε όλοι να είμεθα πλάσματα και τέκνα ενός πατρός και επομένως αδελφοί … ». Επομένως, κατά τον Ρήγα, τον κόσμο τον έπλασε ένας και μοναδικός Θεός, όχι ο Θεός που πρεσβεύει κάθε θρησκεία, αλλά αυτός που έπλασε όλα τα πλάσματα στη γη, που είναι αδέρφια και παιδιά δικά του. Για τη ζωή και το έργο του Ρήγα Βελεστινλή ασχολήθηκαν πολλοί διαχρονικά οι οποίοι, ανάλογα με τις ιδεολογικές αντιλήψεις τους, άλλοι εκφράστηκαν αρνητικά γι’ αυτόν, άλλοι θετικά. Εκτός από τις πληροφορίες που μας παρέχονται γι’ αυτόν από τον Χριστόφορο Περραιβό, υπάρχουν και άλλες πηγές που τις εμπλουτίζουν ακόμα περισσότερο. Οι περισσότερες από αυτές συγκλίνουν στην άποψη ότι ο Ρήγας υπήρξε ένας ασυμβίβαστος προμαρξιστής επαναστάτης, το ιδεολογικό υπόβαθρο του οποίου ήταν θεμελιωμένο στο διεθνιστικό πνεύμα.

Επίσης, οι πηγές αυτές μας πληροφορούν ότι, όταν ο Ρήγας εγκατέλειψε τη Θεσσαλία, αρχικά πήγε στην Κωνσταντινούπολη, στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, παππού των αδελφών Υψηλάντη του 1821. Συναναστρέφεται τους εκεί Έλληνες λόγιους, διευρύνει τις γνώσεις του και αρχίζει το συγγραφικό του έργο. Δεν παραμένει όμως πολύ στην Κωνσταντινούπολη. Το έτος 1786 βρίσκεται στις παραδουνάβιες ηγεμονίες όπου εργάζεται ως γραμματέας, αρχικά στον άρχοντα Βραγκοβάνο, ύστερα στον ηγεμόνα Μαυρογένη, ενώ το 1788 γίνεται γραμμα-τέας του Χριστόδουλου Κιρλιάνου, μετέπειτα βαρώνου του Λάνγκελφελντ. Τον ακολουθεί το 1790 στη Βιέννη όπου έμεινε μέχρι το 1791 και κατόπιν επέστρεψε πάλι στη Βλαχία.  Ως το 1796 εγκαθίσταται μόνιμα στο Βουκουρέστι. Το 1796 έρχεται πάλι στη Βιέννη και το 1797 αναχωρεί για την Τεργέστη. Ήδη έχει αποφασίσει να προβεί σε ενεργή επαναστατική δράση εφαρμόζοντας στην πράξη τα επαναστατικά του σχέδια. Προδίδεται όμως και συλλαμβάνεται από την αυστριακή αστυνομία στις 19 Φεβρουαρίου 1798 αυτός και εφτά σύντροφοί του. Όλοι τους μεταφέρονται αλυσοδεμένοι στη Βιέννη, όπου ανακρίνονται εξαντλητικά. Τελικά, οι αυστριακές αρχές, σε συνεννόηση με τις τουρκικές, παρέδωσαν σ’ αυτές τους κρατούμε-νους οι οποίοι κλείστηκαν στον πύργο του Βελιγραδίου Neboisa. Εκεί βασανίστηκαν άγρια και στις 24 Ιουνίου 1798 στραγγαλίστηκαν, ενώ τα σώματά τους ρίχτηκαν στον Δούναβη.

Ποια όμως ήταν η ιστορική και ιδεολογική αντιστοιχία των στόχων του Ρήγα Βελε-στινλή με αυτούς του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (Ε.Α.Μ) της περιόδου της Κατο-χής; Το Ε.Α.Μ εμπνεύστηκε άμεσα από τις διακηρύξεις του Ρήγα και τα οράματά του συνέκλι-ναν στους  κοινούς στόχους «Εθνική Ανεξαρτησία» και «Λαϊκή Κυριαρχία». Ο Ρήγας Βελεστιν-λής οραματίστηκε την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού και την ίδρυση μιας αβασίλευτης δημοκρατίας, όπου η εξουσία θα πηγάζει άμεσα από τον λαό. Το Ε.Α.Μ είχε ως πρωταρχικό στόχο την απελευθέρωση της Ελλάδας από τη ναζιστική και φασιστική κατοχή και την εγκα-θίδρυση της λαϊκής κυριαρχίας, κατοχυρώνοντας την εξουσία στα χέρια του λαού, όπως διατυπώθηκε στη Διακήρυξη της Π.Ε.Ε.Α (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης). Ο Ρήγας επιδίωκε την ανατροπή της φεουδαρχικής απολυταρχίας του Σουλτάνου και των αυτοκρατορικών καθεστώτων της εποχής του. Το Ε.Α.Μ αγωνίστηκε ενάντια στη βία του Άξονα, παρομοιάζοντας συχνά τον γερμανικό ναζισμό με την τυραννία της Οθωμανικής Αυτο-κρατορίας, ένεκα της οποία οι Έλληνες επαναστάτησαν και αγωνίστηκαν για την ελευθερία τους. Ο Ρήγας πρότεινε τη δημιουργία μιας πολυεθνικής Βαλκανικής Δημοκρατίας (Ομοσπον-δίας) χωρίς εθνικές διακρίσεις, με ισοπολιτεία για όλους τους λαούς.

Το Ε.Α.Μ στηρίχθηκε στην ιδέα της κοινής πάλης των βαλκανικών λαών ενάντια στον κατάκτητή, υποστηρίζοντας το δικαίωμα της αυτοδιάθεσής τους.  Βασισμένο στην αυτοοργά-νωση, τον πατριωτισμό και τη συνεισφορά όλου του λαού, εξομοιώνεται συχνά με τη μυστική εταιρεία που ίδρυσε ο Ρήγας. Οι ηγέτες του στα κείμενα και στις ομιλίες τους αναφέρονταν μόνιμα στον Ρήγα ως τον κορυφαίο οραματιστή της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύ-νης.  Όπως προείπα, η ιστορική και ιδεολογική αντιστοιχία των στόχων του Ρήγα με αυτούς του Ε.Α.Μ είναι πολύ βαθιά. Ειδικότερα, τα κοινά οράματά τους συνέκλιναν στα παρακάτω σημεία:

α) «Εθνική Ανεξαρτησία και Λαϊκή Κυριαρχία». Ο Ρήγας οραματίστηκε ένα πολιτικό καθεστώς με κυρίαρχο τον λαό, όπου η εξουσία θα πηγάζει άμεσα από αυτόν.  Επιδίωκε την ανατροπή της φεουδαρχικής απολυταρχίας του Σουλτάνου και των αυτοκρατορικών κάθε-στώτων της εποχής του σε όλη την οικουμένη. 

β) «Αντιστασιακός και Αντιφασιστικός Αγώνας». Το Ε.Α.Μ στηρίχθηκε στην ιδέα του ένοπλου αγώνα κατά των κατακτητών, στην απελευθέρωση της Ελλάδας, και στην κοινή πά-λη των βαλκανικών λαών εναντίον των δυνάμεων του Άξονα. 

Θα παραθέσω μέρος από τα γραφέντα από τον Δημήτρη Γληνό, εκλεκτό εκπρόσωπο της ελληνικής διανόησης, μέλος της Κ.Ε του Κ.Κ.Ε και της Γραμματείας του Πολιτικού Γραφεί-ου κατά την κατοχική περίοδο, ο οποίος έγραψε  εκτενέστατο άρθρο-μανιφέστο  με τίτλο «ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΙ ΘΕΛΕΙ ΤΟ Ε.Α.Μ». Το Ε.Α.Μ, ως γνωστόν, δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και κάποιων άλλων κομμάτων. Ο αναγνώστης θα αντιλη-φθεί με έκπληξη πόσο συνταιριάζουν και εναρμονίζονται τα συνθήματα του Ρήγα Βελεστινλή με αυτά του Ε.Α.Μ.:

« … Όχι! Δεν υπάρχει συμβιβασμός και  μοιρολατρική αποδοχή της σκλαβιάς. Ένας και μόνος δρόμος ανοίγεται μπροστά μας, Ο δρόμος της ενεργητικής αντίστασης, ο δρόμος του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Αντίσταση ενεργητική. Παλλαϊκός αγώνας για την κατάχτηση την οριστική και την κατοχύρωση την οριστική της λευτεριάς. Αυτή είναι η ηρωική διάθεση του ελληνικού λαού μέσα στην αγωνία του. Η αγωνία του ελληνικού λαού, είναι η αγωνία ενός λαού που θέλει να ζήσει και θα ζήσει. Που θα παλαίψει όλος μαζί ενωμένος, που θα παλαίψει και θα νικήσει. Γιατί τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, νοιώθουμε όλοι ζωντανή μέσα μας την εγερτήρια κραυγή του Ρήγα Φεραίου, που εμψύχωσε τους προγόνους μας το 1821:

Καλλίτερα μα ώρας ελεύθερη ζωή

            παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή

Ως προς τους σκοπούς και τα μέσα του απελευθερωτικού αγώνα ο Γληνός γράφει:

α) Η καθημερινή πάλη για να μην τσακιστεί ο λαός κάτω από την πείνα, την αρρώστεια και τις υλικές στερήσεις …

β) Η καθημερινή αντίσταση, παθητική και ενεργητική ενάντια στον καταχτητή …

γ) Η καθημερινή προσπάθεια να παραλύσουν οι δυνάμεις του καταχτητή, να μην εξυπη-ρετούνται οι πολεμικοί σκοποί του …

δ) Η ενεργητική αντίσταση στη βία, η απάντηση στη βία με τη βία, ο ένοπλος αγώνας και η τελική ένοπλη εξέγερση …

Μα ο αγώνας δεν μπορεί να σταματήσει ως εδώ. Δεν αρκεί να κατακτηθεί η λευτεριά, πρέπει και να στερεωθεί και να κατοχυρωθεί. Και αυτό δεν μπορεί να γίνει αλλιώς παρά αν ο λαός κρατήσει στα χέρια του τη λευτεριά του, και εξασκεί τα κυριαρχικά του δικαιώματα απεριόριστα και στον καιρό της ειρήνης … Αυτό σημαίνει πως μόλις διώξει ο λαός τους ξένους καταχτητές: α) Θα βγάλει κυβέρνηση από την ηγεσία του εθνικοαπελευθερωτικού παλλαϊκού αγώνα, από τα κόμματα και τις ομάδες που θα τον οδηγήσουνε στην πάλη και στη νίκη. β) Πως θα αποκατασταθούν αμέσως όλες οι λαϊκές ελευθερίες, ελευθερία του λόγου, του τύπου και της συγκέντρωσης, και θα δοθεί γενική αμνηστία. γ) Πως αμέσως θα προκηρυχθούν εκλογές για Συντακτική Εθνοσυνέλευση, που θα συντάξει το λαοκρατικό πολίτευμα της χώρας, σύμφωνα με την κυρίαρχη λαϊκή θέληση … Γύρω από αυτούς τους σκοπούς πρέπει να ενωθούν όλοι, όσοι πραγματικά και ειλικρινά επιθυμούν να αγωνιστούν για τη λαϊκή απολύτρωση. Κατάχτηση της εξωτερικής λευτεριάς, κατάχτηση και κατοχύρωση της εσωτερικής λευτεριάς, να με δυο λόγια ποιοι μπορεί να είναι οι σκοποί του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα … ». (Δημήτρης Γληνός «ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΤΙ ΘΕΛΕΙ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ». Σελ. 37-42. Εκδοτικός οργανισμός Ο ΡΗΓΑΣ. Αθήνα 1944). (https://www.imerodromos.gr/wp-content/uploads/2014/08/glinos_eam.pdf)

Γεννάται όμως το ερώτημα: Ποιο ελληνικό κόμμα, εμπνεόμενο από το άρθρο 35 των «Δικαίων του Ανθρώπου» του Ρήγα Βελεστινλή, αποφάσισε ένοπλο αγώνα κατά των κατακτητών, ένα μόλις μήνα μετά την ολοκληρωτική κατάκτηση της Ελλάδας από τα ναζιφασιστικά στρατεύματα; Η απάντηση είναι μία: Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Ειδικότερα, κατά την περίοδο 1-3 Ιουλίου 1941 συνήλθε η 6^η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, η οποία ασχολήθηκε με τα παρακάτω θέματα: α) Η κατάληψη της Ελλάδας από τους χιτλεροφασίστες, η νέα φάση του παγκόσμιου πολέμου και τα καθήκοντα του Κ.Κ.Ε στην οργάνωση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του ελληνικού λαού. β) Οργανωτικά ζητήματα. Πάνω στο πρώτο θέμα ελήφθη η απόφαση – έκκληση προς τα μελη του Κ.Κ.Ε για την τρέχουσα στιγμή και τα καθήκοντα των Ελλήνων κομμουνιστών. Στην απόφαση αυτή, μεταξύ των άλλων, αναφέρεται: 

« … Η ανθρωπότητα περνάει την πιο κρίσιμη στιγμή της ιστορίας της. Απ’ άκρη σ’ άκρη της γης απλώνονται όλο και πιο πολύ οι φλόγες του δεύτερου ιμπεριαλιστικού πολέμου, που έχει σκοπό το ξαναμοίρασμα της γης, Εκατομμύρια ανθρώπων θανατώνονται και καταστρέφο-νται ανεκτίμητα κοινωνικά αγαθά … Ο γερμανικός φασισμός  μπλεγμένος στα γρανάζια της πο-λεμικής μηχανής που ο ίδιος έβαλε σε κίνηση, φόρεσε τώρα  τον μανδύα του παγκόσμιου αντι-σοβιετικού σταυροφόρου, για να συντρίψει τη σοβιετική εξουσία …  Για την υποδούλωση αυτή (σημείωση δική μου:. εννοεί της Ελλάδας) είναι εξ ολοκλήρου υπεύθυνη η βασιλοφασιστική δικτατορία της 4^ης Αυγούστου και οι καπιταλιστικοί κύκλοι που την υποστήριξαν ή την ανέχτη-καν …

Στην κρίσιμη ώρα της ιταλικής επιδρομής το κόμμα μας, με το στόμα του φυλακισμένου αρχηγού του σ. Ζαχαριάδη, βροντοφώνησε πως η υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας μας είναι πρώτιστο καθήκον για κάθε Έλληνα που πονάει τον τόπο του και το μέλλον του Επρότει-νε γι’ αυτό να ενωθούν όλες χωρίς εξαίρεση οι εθνικές δυνάμεις και να αγωνιστούν ενάντια στην ξένη επιδρομή, στη βάση ενός εθνικοαπελευθερωτικού αντιφασιστικού πολέμου … Το ξέσπασμα του ελληνοϊταλικού πολέμου βρήκε τις ελεύθερες κομματικές δυνάμεις αποκεφαλι-σμένες, διεσπαρμένες σε ομάδες ανίσχυρες να οργανώσουν μαζική πάλη γιατί είχαν εισχωρήσει χαφιεδικά και ύποπτα στοιχεία στα καθοδηγητικά του όργανα … Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας πρέπει το γρηγορότερο να περάσει από το στάδιο της σύγχυσης, του χαφιεδισμού και της διασποράς στο στάδιο της ανασυγκρότησης και συνένωσης των δυνάμεων, να γίνει ο οδηγός του λαϊκού αγώνα για τη εθνική μας ανεξαρτησία, για την εξουσία του λαού …

Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας καλεί τον ελληνικό λαό, τα κόμματα και τις οργα-νώσεις τους σε ένα εθνικό μέτωπο της απελευθέρωσης … Οργανώνοντας ακούραστα τον αγώνα για τα καθημερινά ζητήματα όλων των λαϊκών στρωμάτων και την ένοπλη αντίσταση στους καταχτητές, το κόμμα και ο κάθε κομμουνιστής ξεχωριστά οφείλει να προσανατολίζεται έγκαιρα και σωστά στα σοβαρά γεγονότα που αλλάζουν και θα αλλάζουν κάθε μέρα με γρηγορότερο ρυθμό, να οργανώνει τις δυνάμεις της λαϊκής εξέγερσης για την εθνική και κοινωνική απελευθέρωση της Ελλάδας … ». (Το Κ.Κ.Ε. Επίσημα κείμενα. Τόμος 5^ος  (1940-1945). Σελ. 35-40. Αθήνα 1981).

Λίγους μήνες μετά την κήρυξη της δικτατορίας της 21^ης Απριλίου, την 17^Η Δεκεμβρίου 1967, κυκλοφόρησε η ιδρυτική διακήρυξη της Πανελλήνιας Αντιδικτατορικής Οργάνωσης Σπουδαστών (Π.Α.Ο.Σ) «ΡΗΓΑΣ ΦΕΡΑΙΟΣ». Μία ομάδα σπουδαστών, αποτελούμενη από πρώην μέλη της Νεολαίας Λαμπράκη, οι Θανάσης Αθανασίου, Γιώργος Ζαβελάκης, Μπάμπης Θεοδωρίδης και Μίμης Μανωλάκος, αποφάσισαν να δώσουν στην οργάνωση το όνομα του Ρήγα Φεραίου (Βελεστινλή) για να τιμήσουν τον επαναστά­τη οραματιστή του κοινωνικού κράτους και της Βαλκανικής Ομοσπονδίας. Οι βασικοί στόχοι της οργάνωσης ήταν:  α) Η ανα-τροπή της στρατιωτικής δικτατορίας και η διεκδίκηση των στοιχειωδών δημοκρατικών και πολιτικών ελευθεριών, β) Η ανανέωση του μαρξιστικού κινήματος και ο εκδημοκρατισμός των θεσμών, γ) Η ενεργός συμμετοχή της νεολαίας σε κοινωνικούς αγώνες με αντι-ιμπερια-λιστικά και οικολογικά αιτήματα.

Το έργο του Ρήγα Βελεστινλή, στο σύνολό του, δεν έτυχε της δέουσας αποδοχής από μερικούς ιστορικούς, παλαιούς και σύγχρονους. Ο παραγκωνισμός του από την επίσημη εθνική ιστοριογραφία του 19ου αιώνα οφείλεται κυρίως στο ριζοσπαστικό, δημοκρατικό και οικουμενικό όραμά του. Οι συντηρητικοί ιστορικοί της εποχής προέταξαν έναν αμιγώς εθνικό και θρησκευτικό χαρακτήρα για την Επανάσταση του 1821.  Οι βασικοί λόγοι της υποβάθμισής του ήταν:  

α) Ο Διεθνισμός αντί του Εθνικισμού: Το όραμα του Ρήγα Βελεστινλή, όπως αποτυπώνεται στο έργο του «Νέα Πολιτική Διοίκησις», απέβλεπε την ίδρυση μιας πολυεθνικής, δημοκρατικής «Ελληνικής Δημοκρατίας» στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου όλες οι εθνοτικές ομάδες θα ήταν ισότιμες. Αυτή η διεθνιστική γραμμή συγκρούστηκε με τον στενό εθνικισμό που επικράτησε μετέπειτα.   

β) Η επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης: Ο Ρήγας επηρεάστηκε βαθιά από τις ιδέες του Διαφωτισμού και τους Ιακωβίνους. Η ελληνική εθνική ιστοριογραφία με ηγετική μορφή τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο προσπάθησε να αποσυνδέσει την Επανάσταση του 1821 από τα ριζοσπαστικά κινήματα της Ευρώπης.  

γ) Η σύγκρουση με το Κατεστημένο: Η προεπαναστατική συντηρητική ηγεσία της Εκ-κλησίας καταδίκασε τα έργα του Ρήγα Βελεστινλή ως επικίνδυνα και επαναστατικά, θεωρώντας ότι αυτά απειλούσαν την επιβίωση του Γένους υπό την οθωμανική κυριαρχία.

Ως προς τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο σημειώνω ότι το έργο του η «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της νεοελληνικής ιστοριογραφίας, καθώς ο εθνοκεντρικός χαρακτήρας του έγκειται στην απόδειξη της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του ελληνικού έθνους από την αρχαιότητα έως τη νεώτερη εποχή. Θεμελιώνοντας τη διαχρονική  πορεία των Ελλήνων, ο ανωτέρω ιστορικός συνέδεσε το αρχαίο κλέος με τον χριστιανικό Μεσαίωνα, διαμορφώνοντας την κρατική εθνική ιδεολογία. Συγκεκριμένα: α) Καθιέρωσε τη χωροχρονική συνέχεια χωρίζοντας την ιστορία σε Αρχαία, Μεσαιωνική (Βυζαντινή) και Νέα. β) Απέδειξε ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν ήταν περίοδος παρακμής, αλλά ο συνδε-τικός κρίκος του ελληνισμού που μπολιάστηκε με τη χριστιανική θρησκεία. γ) Καταρρίπτει τη θεωρία του Γιάκομπ Φαλμεράυερ, αποδεικνύοντας ότι οι σύγχρονοι Έλληνες είναι οι απευ-θείας φυλετικοί και πολιτισμικοί απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων και των Βυζαντινών. δ) Ενίσχυσε την εθνική συνείδηση ταυτίζοντας τον Ελληνισμό με τη διαχρονική προσφορά στο ανθρώπινο πνεύμα και την πολιτισμική υπεροχή στην ευρύτερη περιοχή. Τελικά, παρά την αρχική αποσιώπηση, το έργο του Ρήγα Βελεστινλή αναγνωρίζεται σήμερα από τους σύγχρο-νους μελετητές ως η σπίθα που προετοίμασε πνευματικά την Επανάσταση του 1821.

Κλείνω με τη συμβολή του Βελεστίνου, ιδιαίτερης πατρίδας του Ρήγα Βελεστινλή, στην ΕΑΜική Εθνική Αντίσταση 1941–1944, η οποία υπήρξε καθοριστική για τη Μαγνησία και τη Θεσσαλία, λόγω της στρατηγικής του θέσης ως σιδηροδρομικού και οδικού κόμβου που συνέδεε τον Βόλο με τη Λάρισα και την υπόλοιπη Ελλάδα. Οι κάτοικοι του Βελεστίνου και των γύρω χωριών οργανώθηκαν μαζικά στις τάξεις του Ε.Α.Μ, της Ε.Π.Ο.Ν και του Ε.Λ.Α.Σ, προσφέροντας πληροφορίες, τρόφιμα, καταφύγιο και ένοπλη δράση ενάντια στους Ιταλούς και Γερμανούς κατακτητές. Την 1-2 Αυγούστου 1944 δυνάμεις του 54ου Συντάγματος του Ε.Λ.ΑΣ., που ανήκαν στην 16^η Ταξιαρχία, επιτέθηκαν με σφοδρότητα εναντίον της γερμανικής φρουράς που ήταν οχυρωμένη μέσα στην κωμόπολη. Οι μάχες κράτησαν όλη τη νύχτα και διεξήθησαν σώμα με σώμα, από δρόμο σε δρόμο και από κτίριο σε κτίριο. Ο Ε.Λ.Α.Σ κατάφερε να καταλάβει προσωρινά την πόλη, προκαλώντας σοβαρές απώλειες και καταστροφές στις υποδομές των κατακτητών, ενώ κυριεύτηκαν σημαντικά λάφυρα, όπως οχήματα, ασύρματοι, οπλισμός και μεγάλη ποσότητα πυρομαχικών. Λόγω του σιδηροδρομικού δικτύου, το Βελε-στίνο βρισκόταν συνεχώς στο στόχαστρο των αντιστασιακών για τη διακοπή του ανεφοδιασμού των δυνάμεων του Άξονα. Ιδιαίτερη δράση ανέπτυξαν οι τοπικές ομάδες με σαμποτάζ στις ράγες και ανατινάξεις αμαξοστοιχιών. Ήδη από την περίοδο της ιταλικής κατοχής, πραγ-ματοποιούνταν επιθέσεις σε φυλάκια, όπως η μάχη στο Φυλάκιο – Φρούριο Βελεστίνου καθη-λώνοντας σημαντικές εχθρικές δυνάμεις στην περιοχή. 

–

Φαρέτρα