Χωριάτικο και pizza Fan: 2+2 ιστορίες επιχειρηματικής απάτης και οι λογαριασμός για τους εργαζόμενους όταν οι ελεγκτές αργούν… / γράφει ο Παύλος Γεωργίου

Παύλος Γεωργίου

Από τις «δωρεάν» πίτσες που καταγράφονταν με τρόπο που περιόριζε τις δηλωμένες πωλήσεις, μέχρι το δίκτυο εταιρειών που έφταναν ως στριπτιτζάδικα στην υπόθεση «Χωριάτικο», οι νέες υποθέσεις απάτης επαναφέρουν ένα ενοχλητικό ερώτημα για την ελληνική αγορά: ποιος ελέγχει τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τις ταμειακές μηχανές, τα τιμολόγια και τους ισολογισμούς;

Οι δύο νέες υποθέσεις ανασύρουν από τη μνήμη δύο παλαιότερες: την Creta Farms και τη Folli Follie. Για να μην πούμε, βέβαια, και το mega scandal των Μαρινόπουλων. Στη μία πλευρά, η διερεύνηση φερόμενων φορολογικών μηχανισμών και εταιρικών δικτύων, στην άλλη, οι συναλλαγές που προκάλεσαν ερωτήματα για τη διαχείριση μιας μεγάλης βιομηχανίας και η κρίση αξιοπιστίας των οικονομικών στοιχείων ενός διεθνούς ομίλου.

Οι 2+2 υποθέσεις δεν έχουν σχέσεις ή και ομοιότητες μεταξύ τους ως προς το σκέλος της απάτης. Διαμορφώνουν, όμως, το ίδιο ερώτημα: Ποια είναι η δυνατότητα των ελεγκτικών μηχανισμών να εντοπίζουν έγκαιρα τις αποκλίσεις, να παρακολουθούν σύνθετες συναλλαγές και να αποτρέπουν τη συσσώρευση προβλημάτων προτού αυτά «σκάσουν»; Μια και τότε την «πληρώνουν» προμηθευτές, εργαζόμενοι, πιστωτές και πιθανόν επενδυτές.

Δεν πρόκειται για τέσσερις ίδιες ιστορίες.

Pizza Fan: Όταν το πρόβλημα φέρεται να βρίσκεται στην ίδια την απόδειξη

Η έρευνα για την Pizza Fan έφερε στο προσκήνιο έναν φερόμενο μηχανισμό απόκρυψης πωλήσεων μέσω ειδικού λογισμικού. Οι πηγές που επικαλούνται τα στοιχεία της δικογραφίας αναφέρουν τα γνωστά πλέον «κεράσματα», με αποτέλεσμα να μην εμφανίζονται κανονικά στα φορολογικά δεδομένα. Η υπόθεση ξεκίνησε από καταγγελία εργαζομένου και οδήγησε σε συλλήψεις και ποινικές διώξεις.

Η ουσία της υπόθεσης δεν βρίσκεται μόνο στο τελικό ποσό. Βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο ένα πληροφοριακό σύστημα μπορεί να επηρεάζει την καταγραφή συναλλαγών σε ένα εκτεταμένο δίκτυο καταστημάτων, χωρίς να εντοπιστεί εγκαίρως από την εφορία.

«Χωριάτικο»: Από την επιχείρηση στο δίκτυο εταιρειών

Η υπόθεση της αλυσίδας φούρνων «Χωριάτικο» έχει διαφορετική κλίμακα και πολύ μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Εκτεταμένο δίκτυο εταιρειών και συναλλαγών, με τις αρχές να εξετάζουν εικονικά τιμολόγια, φοροδιαφυγή, μη απόδοση ασφαλιστικών εισφορών και πιθανή νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.

Οι λεπτομέρειες είναι γνωστές στο πανελλήνιο. Εδώ, το κρίσιμο ερώτημα δεν περιορίζεται στο αν δηλώθηκαν σωστά οι πωλήσεις ενός καταστήματος. Αφορά το πώς λειτουργούν τα εταιρικά σχήματα, ποιος εμφανίζεται ως ιδιοκτήτης ή διαχειριστής, πώς μεταφέρονται οι δραστηριότητες από μια εταιρεία σε άλλη και αν οι ελεγκτικές αρχές μπορούν να παρακολουθήσουν τη συνολική διαδρομή των συναλλαγών.

Αν οι βασικές καταγγελίες αποδειχθούν, η υπόθεση θα αναδείξει όχι μόνο φορολογικές παραβάσεις, αλλά και το πόσο ευάλωτο μπορεί να γίνει το σύστημα όταν η πολυπλοκότητα των εταιρικών σχέσεων συνδυάζεται με πιθανή καταστρατήγηση των ελέγχων.

Προφανώς, λοιπόν, η εταιρική διαχείριση υπερτέρησε των δυνατοτήτων της εφορίας, έως ότου αποκαλύψει, με καθυστέρηση, την υπόθεση.

Creta Farms: Όταν οι συναλλαγές με τους μετόχους γίνονται ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης

Η περίπτωση της Creta Farms αφορά διαφορετικό πεδίο. Η μεγάλη κρίση της αλλαντοβιομηχανίας συνδέθηκε με οικονομικά προβλήματα, τη σύγκρουση των βασικών μετόχων και τα ευρήματα ειδικού ελέγχου της Deloitte για την περίοδο 2014–2018.

Τότε καταγράφηκαν εκροές περίπου 2,9 εκατ. ευρώ προς τους βασικούς μετόχους, ενώ σύνθετες λογιστικές εγγραφές είχαν ως αποτέλεσμα να μειώνονται οι εμφανιζόμενες απαιτήσεις της εταιρείας έναντι αυτών. Ο έλεγχος επισήμανε, επίσης, ελλείψεις στις γνωστοποιήσεις για συναλλαγές με συνδεδεμένα μέρη και ζητήματα σχετικά με συγκεκριμένα τεχνικά έργα και συναλλαγές με συνδεδεμένες εταιρείες.

Το μάθημα εδώ είναι διαφορετικό: ακόμη και όταν μια επιχείρηση διαθέτει οργανωμένη λογιστική λειτουργία και δημοσιεύει οικονομικές καταστάσεις, η διαφάνεια δεν εξασφαλίζεται αυτομάτως.

Χρειάζονται ουσιαστικοί έλεγχοι στις συναλλαγές με πρόσωπα που ασκούν επιρροή, σαφείς γνωστοποιήσεις και διοικητικά όργανα που λειτουργούν προς όφελος της εταιρείας — όχι συγκεκριμένων μετόχων.

Η περίπτωση αναδεικνύει, επίσης, πόσο σημαντικό είναι να διακρίνεται ένα εύρημα ελέγχου από την ποινική ενοχή. Ένα πόρισμα μπορεί να τεκμηριώνει προβληματικές πρακτικές ή ελλείψεις διαφάνειας, αλλά η νομική αξιολόγηση κάθε επιμέρους πράξης ακολουθεί τη δική της διαδικασία.

Folli Follie: Όταν αμφισβητείται η ίδια η «διεθνής» οικονομική εικόνα

Η Folli Follie ανέδειξε το ζήτημα σε διεθνές επίπεδο. Το 2018, έκθεση της επενδυτικής εταιρείας Quintessential Capital Management αμφισβήτησε βασικά στοιχεία για το δίκτυο πωλήσεων και τις δραστηριότητες του ομίλου στην Ασία.

Ακολούθησαν έρευνες, εποπτικές παρεμβάσεις και έλεγχοι που έθεσαν υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία των δημοσιευμένων οικονομικών μεγεθών, αλλά και πρακτικά την ύπαρξη της μισής εταιρείας. Το ζητούμενο για τις ελληνικές αρχές είναι πως την απάτη ανακάλυψε ένας επενδυτής και όχι οι ίδιες…

Το επίσης σοβαρό πρόβλημα είναι ότι οι συνέπειες δεν τελείωσαν με την αποκάλυψη. Τον Φεβρουάριο οι ομολογιούχοι εξακολουθούσαν να μην έχουν αποζημιωθεί, οκτώ χρόνια μετά το ξέσπασμα της υπόθεσης, έστω κι αν η εταιρεία έχει αλλάξει χέρια, οι ιδιοκτήτες της καταδικάστηκαν και η ίδια έχει περάσει σε ένα υβριδικό καθεστώς.

Όσο για τους εργαζομένους, οι περισσότεροι έζησαν έναν Γολγοθά.

Τέσσερις διαφορετικές υποθέσεις, κοινό θεσμικό ερώτημα

Η διαφορά από τις δύο νεότερες υποθέσεις είναι ουσιαστική. Στην Pizza Fan και στο «Χωριάτικο», το επίκεντρο είναι κυρίως η φερόμενη φορολογική παραβατικότητα και η καταγραφή συναλλαγών. Στη Folli Follie, η κρίση αφορούσε την αξιοπιστία των οικονομικών πληροφοριών ενός ομίλου με διεθνή παρουσία και την εμπιστοσύνη που βασίζονταν σε αυτές οι επενδυτές και οι πιστωτές.

Οι τέσσερις περιπτώσεις δεν μπορούν να εξισωθούν ούτε ως προς τη φύση των καταγγελιών ούτε ως προς τα ποσά ούτε ως προς τη νομική τους εξέλιξη. Μπορούν, όμως, να συγκριθούν σε τρία επίπεδα.

Πρώτον, στην αξιοπιστία των οικονομικών δεδομένων: από την καταχώριση μιας απόδειξης έως τις συναλλαγές μεταξύ συνδεδεμένων εταιρειών και τις ενοποιημένες οικονομικές καταστάσεις ενός διεθνούς ομίλου.

Δεύτερον, στην ικανότητα έγκαιρου εντοπισμού των παρατυπιών. Ποιοι εσωτερικοί έλεγχοι λειτουργούσαν; Ποια στοιχεία είχαν στη διάθεσή τους οι αρμόδιες αρχές; Υπήρχαν ενδείξεις που θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί νωρίτερα;

Τρίτον, στη λογοδοσία και στην αποκατάσταση της ζημίας. Όταν οι καταγγελίες επιβεβαιώνονται, πόσο γρήγορα αποδίδονται ευθύνες και πόσο αποτελεσματικά προστατεύονται τα δημόσια έσοδα, οι εργαζόμενοι, οι πιστωτές και οι επενδυτές;

Ο λογαριασμός που μένει στην κοινωνία

Η φοροδιαφυγή, εφόσον αποδεικνύεται, στερεί πόρους από το Δημόσιο. Η κακοδιαχείριση μπορεί να υπονομεύσει μια επιχείρηση και να θέσει σε κίνδυνο θέσεις εργασίας. Η παραποίηση οικονομικών στοιχείων μπορεί να καταστρέψει την εμπιστοσύνη των επενδυτών και να επιβαρύνει όσους βασίστηκαν σε αυτά για να πάρουν αποφάσεις.

Το κόστος, επομένως, δεν μετριέται μόνο σε εκατομμύρια ευρώ. Μετριέται και στον χρόνο που χρειάζεται για να αποκαλυφθεί η αλήθεια, στην αβεβαιότητα που δημιουργείται για εργαζομένους και προμηθευτές και στην εμπιστοσύνη που χάνεται όταν οι έλεγχοι αποδεικνύονται ανεπαρκείς.

Η σύγκριση Pizza Fan, «Χωριάτικου», Creta Farms και Folli Follie οδηγεί σε μια πιο απαιτητική διαπίστωση: η διαφάνεια δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από το αν θα εμφανιστεί ένας καταγγέλλων, ένας ερευνητής ή ένας ειδικός έλεγχος που θα αναδείξει όσα δεν είχαν εντοπιστεί νωρίτερα.

Το πραγματικό τεστ για τους θεσμούς δεν είναι μόνο αν μπορούν να αποκαλύψουν μια υπόθεση. Είναι αν μπορούν να την εντοπίσουν έγκαιρα, να τεκμηριώσουν τις ευθύνες, να προστατεύσουν όσους ζημιώνονται και να αποτρέψουν την επανάληψή της. Και κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να συμβαίνει…