Όταν η γήρανση συναντά τη φτώχεια: Αποκαλυπτική έρευνα για τη Δυτική Ελλάδα / γράφει η Αφροδίτη Τζιαντζή

Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν μετριούνται μόνο με το χαμηλό εισόδημα. Φτώχεια είναι να μην μπορείς να ζεστάνεις το σπίτι σου το χειμώνα και να βράζεις το καλοκαίρι. Φτώχεια είναι όταν ζεις με χρόνια προβλήματα υγείας και δεν έχεις επαρκή φροντίδα. Όχι μόνο επειδή δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα, αλλά και λόγω απόστασης ή μακράς λίστας αναμονής. Συχνά οι δημόσιες μονάδες υγείας είναι κι αυτές «φτωχοποιημένες»: υποβαθμισμένες, υποστελεχωμένες, με απαρχαιωμένες κτιριακές υποδομές και εξοπλισμό.

Φτώχεια είναι να είσαι ανοχύρωτος στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής ·να χάνεις το σπίτι, το βιος σου, τα μέσα βιοπορισμού από πλημμύρες, πυρκαγιές, καιρικά φαινόμενα που αποκαλούμε ακραία, αλλά είναι πλέον προβλέψιμα και επαναλαμβανόμενα.

Δύο διαστάσεις της φτώχειας που συχνά υποτιμάμε είναι η ηλικιακή και η γεωγραφική. Αυτούς τους παράγοντες εξετάζει συνδυαστικά η έρευνα της οργάνωσης Co2gether «Όταν η γήρανση συναντά τη φτώχεια».

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη της Ελληνικής Γεροντολογικής και Γηριατρικής Εταιρείας και της Τράπεζας Τροφίμων. Εστιάζει στη Δυτική Ελλάδα και συγκεκριμένα σε τρεις περιφερειακές ενότητες: Αχαΐα, Ηλεία και Αιτωλοακαρνανία. Δίνει έμφαση στους κατοίκους των απομακρυσμένων και αγροτικών περιοχών και στα άτομα μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας.

Η ζωή στην ύπαιθρο είναι όμορφη, αρκεί να μην είσαι φτωχός και ηλικιωμένος (τοπίο της Θάσου, φωτογράφος: Feri & Tasos, πηγή: Unsplash)

Η φτώχεια προτιμά την ύπαιθρο

Τα ευρήματα της έρευνας είναι αποκαλυπτικά, όχι μόνο για τις αγροτικές περιοχές της Δυτικής Ελλάδας, αλλά και για το πώς ζει πάνω από το 1/3 του πληθυσμού της υπαίθρου. Με βάση τα τελευταία στοιχεία της Eurostat το ποσοστό κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στις αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές της Ελλάδας ανέρχεται στο 33,7%. Στις  πόλεις είναι κατά μέσο όρο 23,9%. Πρόκειται για μια ψαλίδα που που ξεπερνά τις 9 ποσοστιαίες μονάδες.

Η συλλογή δεδομένων για την έρευνα της Co2gether διήρκεσε πάνω από δύο χρόνια (Απρίλιος 2023-Ιούλιος 2025), σε συνεργασία με τοπικούς φορείς και κοινωνικές υπηρεσίες 8 δήμων. Διεπιστημονική ομάδα του προγράμματος (γεροντολόγος, ψυχολόγος, νοσηλεύτρια)  μαζί με κοινωνικούς λειτουργούς, επισκέφθηκαν επανειλημμένα κατ’οίκον 448 άτομα, στην πλειονότητά τους ωφελούμενους προνοιακών επιδομάτων. Κριτήρια για τη συμμετοχή είναι να έχουν χαμηλό διαθέσιμο εισόδημα, κάτω από 600 ευρώ το μήνα ή 600 ευρώ μετά την πληρωμή ενοικίου. Το 65,2% είναι γυναίκες, η διάμεση ηλικία είναι τα 60 έτη και το 44,1% είναι 60 ετών και άνω. Από όσους δήλωσαν τόπο κατοικίας, το 74% ζει στην Αχαΐα.

Η Πελοπόννησος είναι η 9η φτωχότερη περιοχή της Ευρώπης, με βάση τον δείκτη AROPE, με 4 στους 10 να βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού  πηγή: Εurostat

Οι περιοχές με την υψηλότερη φτώχεια

Η Δυτική Ελλάδα ως και το 2024 συγκαταλεγόταν στις φτωχότερες περιφέρειες, με ποσοστά κινδύνου φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού άνω του 35%. Το 2025 τα ποσοστά υποχώρησαν στο 27,9%, αλλά παραμένουν υψηλότερα του ελληνικού μέσου όρου (27,5%). Ωστόσο, όπως διευκρινίζουν οι ερευνητές, στο ποσοστό αυτό περιλαμβάνεται ο πληθυσμός των πόλεων, ενώ για τους κατοίκους της υπαίθρου ο κίνδυνος φτώχειας είναι σημαντικά μεγαλύτερος.

Για το 2025 τα πρωτεία στη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό κατέχει η Πελοπόννησος, με 38,1%. Πρόκειται για την ένατη χειρότερη επίδοση στην Ευρώπη, ανάμεσα στη Γουαδελούπη (υπερπόντια περιφέρεια της Γαλλίας στην Καραϊβική) και τη νοτιοανατολική Ρουμανία.

Η Eurostat δεν παραθέτει ξεχωριστά στοιχεία για τους ηλικιωμένους ανά περιφέρεια. Από την ΕΛΣΤΑΤ γνωρίζουμε ότι σε πανελλαδικό επίπεδο η φτώχεια των ηλικιωμένων (65+) αυξάνεται: από 17,6% το 2023, έφτασε 18,8% το 2024 και 20,9 το 2025. Τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που κατοικούν στην ύπαιθρο κινδυνεύουν διπλά.

Oι φτωχοί ηλικιωμένοι της ελληνικής υπαίθρου ζουν κατά κανόνα σε παλιά σπίτια, με ανεπαρκή θέρμανση (vasilis-caravitis, unsplash)

Στεγαστική επισφάλεια

Μια σημαντική διάσταση της φτώχειας για τους ηλικιωμένους της ελληνικής υπαίθρου αφορά τις συνθήκες στέγασης. Πάνω από τους μισούς συμμετέχοντες στην έρευνα (54,4%) κατοικούν σε σπίτια που χτίστηκαν πριν το 1978.  Το 78,1% είναι μονοκατοικίες.

Το 13,2% δεν διαθέτει κουζίνα (20% στους κάτω των 60, 5,8% στους 60+).

Το 16,5% δεν έχει χώρο υγιεινής (23% των κάτω των 60 και 7,7% στους 60+). Από τους υπάρχοντες χώρους, το 47,9% είναι σε μέτρια ή κακή κατάσταση.

Στο 35,9% λείπουν βασικές ηλεκτρικές συσκευές, όπως το ψυγείο.

Το 99,7% έχει πρόσβαση σε δίκτυο ύδρευσης, αλλά η πλειονότητα όσων απάντησαν δεν είναι συνδεδεμένη με το δίκτυο αποχέτευσης.

Το 31,2% έχει δύσκολη πρόσβαση στην είσοδο της κατοικίας.

Θερίζει στην ύπαιθρο η ενεργειακή φτώχεια

Η ενεργειακή φτώχεια, που πλήττει τους 2 στους 10 κατοίκους της Ελλάδας, είναι σχεδόν τριπλάσια ανάμεσα στους ευάλωτους ηλικιωμένους της υπαίθρου. Από τους συμμετέχοντες οι περισσότεροι ζεσταίνονταν με ξυλόσομπα (29,5%). Ακολουθεί το τζάκι (22,9%, που ανεβαίνει στο 33,9% στους 60+). Το 7,5% δεν έχει κανένα μέσο θέρμανσης. Το 54,9% κρίνει τη θέρμανσή του ανεπαρκή και το 44,8% μη ασφαλή.

Φροντίδα και οικογένεια

Το 27,6% έχει φροντιστή, ποσοστό που φτάνει το 41,2% στους 60+. Στην πλειονότητα πρόκειται για μέλη της οικογένειας. Μόλις το 3,1% έχει επαγγελματία φροντιστή.

Η συγκατοίκηση με τέκνα πέφτει από 73% στους κάτω των 60 σε 36,4% στους 60+.

Η υπηρεσία «Βοήθεια στο Σπίτι» καλύπτει μόνο άτομα 65+, οπότε η ηλικιακή ομάδα 60–64 μένει εκτός.

Οι 9 στους 10 άνω των 60 με χρόνιες παθήσεις

Από τους συμμετέχοντες στην έρευνα το 74,8% έχει τουλάχιστον μία χρόνια πάθηση. Στους 60+ το ποσοστό ανεβαίνει στο 92%.

Το 63% έχει οικογενειακό γιατρό και το 43,7% μένει μακριά από Κέντρο Υγείας.

Το 30,8% των 60+ χρειάζεται συνοδεία για να μεταβεί σε υπηρεσία υγείας, έναντι 9,2% των νεότερων.

πηγή: Unsplash / Jeremy Wong

Ψυχική υγεία

Περίπου 4 στους 10 έχουν μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα άγχους. Οι διαταραχές ύπνου αφορούν το 52,7% (60% στους 60+), η εύκολη κόπωση το 29,7% και η κοινωνική απομόνωση το 23% (28,4% στους 60+).

Το 4% ανέφερε αυτοκτονικές σκέψεις. Για όλους αυτούς ενεργοποιήθηκε διαδικασία παραπομπής.

Επτά νοικοκυριά αρνήθηκαν ή διέκοψαν τη λήψη επισιτιστικής βοήθειας, επικαλούμενα το κοινωνικό στίγμα.

Η φτώχεια δεν καταπολεμάται με φιλανθρωπίες

Για να αντιμετωπιστούν τα παραπάνω δεν αρκούν τα προνοιακά επιδόματα ούτε οι φιλανθρωπικές παρεμβάσεις, επιμένουν οι ερευνητές.

Οι ηλικιωμένοι κάτοικοι της υπαίθρου, και δη οι πιο φτωχοί ανάμεσά τους στερούνται ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων σε στοιχειώδη κοινωνικά δικαιώματα: την πρόσβαση στην υγεία, τη στέγαση, την κοινωνική προστασία, την αξιοπρεπή διαβίωση.

Γι’ αυτό συνιστούν μια συντονισμένη και ολιστική παρέμβαση, με συνεργασία των τοπικών φορέων, της κοινωνίας των πολιτών και των αρμόδιων υπουργείων. «Οι συνθήκες στέγασης, η ενεργειακή επάρκεια και η υγεία είναι στενά συνυφασμένα και δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά», υπογραμμίζουν οι επιστήμονες-ερευνητές, και προτείνουν μεταξύ άλλων τα εξής:

• Στοχευμένη ενεργειακή και στεγαστική αναβάθμιση κατοικιών οικονομικά ευάλωτων νοικοκυριών

• Κινητές μονάδες και ενίσχυση των Κέντρων Υγείας στην ύπαιθρο

• Ενίσχυση της κατ’ οίκον φροντίδας και στήριξη των άτυπων φροντιστών

• Συστηματική ανίχνευση και παραπομπή για θέματα ψυχικής υγείας

• Τοπικές δράσεις ψηφιακής ενδυνάμωσης και πρόσβασης στις δημόσιες υπηρεσίες.

 in.gr 

–