Στην Αδριατική, ένα ελληνιστικό ναυάγιο αποκαλύπτει τη ζωή πάνω σε ένα αρχαίο εμπορικό πλοίο

Στον βυθό της Αδριατικής, ανάμεσα σε σπασμένους αμφορείς και τα ξύλινα απομεινάρια ενός αρχαίου πλοίου, οι αρχαιολόγοι βρήκαν μικρά αγγεία που κάποτε χρησιμοποιούσαν άνθρωποι για να πίνουν κρασί, να σερβίρουν φαγητό και να φυλάσσουν λάδι ή αρωματικές ουσίες. Πάνω σε ορισμένα από αυτά διακρίνονται χαραγμένα σημάδια, πιθανότατα συντομογραφίες προσωπικών ονομάτων. Αν η ερμηνεία των ερευνητών επιβεβαιωθεί, ίσως πρόκειται για αντικείμενα που οι ναύτες είχαν πάρει μαζί τους σε ένα ταξίδι που τελείωσε στον βυθό πριν από περίπου 2.300 χρόνια.

Τα ευρήματα προέρχονται από ένα ελληνιστικό ναυάγιο στον όρμο Γκνίλνα (Gnjilna), κοντά στην πόλη Κόμιζα, στο νησί Βις της Κροατίας. Το Κροατικό Ινστιτούτο Συντήρησης παρουσίασε στις 4 Οκτωβρίου τα αποτελέσματα των υποβρύχιων ερευνών που πραγματοποιήθηκαν στην περιοχή, με τις σημαντικότερες ανακαλύψεις να προέρχονται από την περίοδο 2023–2025. Το πλοίο χρονολογείται προκαταρκτικά στον 4ο ή 3ο αιώνα π.Χ., όταν οι ελληνικές εγκαταστάσεις της Αδριατικής συμμετείχαν σε ένα εκτεταμένο δίκτυο θαλάσσιων εμπορικών συναλλαγών.

Η θέση του ναυαγίου ήταν ήδη γνωστή από λιγοστά θραύσματα εμπορικών αμφορέων κορινθιακού τύπου. Οι νεότερες έρευνες, όμως, αποκάλυψαν ότι στον βυθό είχαν διατηρηθεί πολύ περισσότερα. Ανάμεσα στα ευρήματα βρίσκονται εξαρτήματα του πλοίου, ένα αρχαίο νόμισμα, ζωικά οστά και πλήθος κεραμικών σκευών. Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι σώζονται περίπου έξι μέτρα από την ξύλινη κατασκευή του σκάφους, με τμήμα της τρόπιδας και της σανίδωσής του.

Για τους αρχαιολόγους, η διατήρηση του ξύλου είναι ιδιαίτερα πολύτιμη. Οι αμφορείς και τα κεραμικά αντικείμενα μπορούν να αποκαλύψουν τι μετέφερε ένα εμπορικό πλοίο και από πού προέρχονταν ορισμένα από τα προϊόντα του.

Τα ξύλινα τμήματα, αντίθετα, επιτρέπουν να μελετηθεί η ίδια η κατασκευή του, οι τεχνικές των αρχαίων ναυπηγών και ο τρόπος με τον οποίο ήταν συναρμολογημένο το σκαρί. Στη Γκνίλνα βρέθηκε επίσης τμήμα μολύβδινου στύπου άγκυρας, το οποίο βοήθησε, μαζί με την κεραμική, στην προκαταρκτική χρονολόγηση του ναυαγίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συλλογή των μικρότερων αγγείων. Οι ερευνητές εντόπισαν σκύφους και κανθάρους, αγγεία που χρησιμοποιούνταν για την κατανάλωση κρασιού, αλλά και ασκούς, αρύβαλλους, πινάκια, μικρές φιάλες και αλατοδοχεία. Πολλά διατηρούν το σκούρο, στιλπνό επίχρισμα που χαρακτηρίζει τη μελαμβαφή ελληνική κεραμική. Ορισμένα βρέθηκαν σε αξιοσημείωτα καλή κατάσταση, παρά τους αιώνες που παρέμειναν στον βυθό.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν μερικά αγγεία με χαράγματα στην επιφάνειά τους. Τα σημάδια έγιναν μετά την κατασκευή των σκευών και οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι ενδέχεται να αποτελούν συντομογραφίες ονομάτων. Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι χρησιμοποιούνταν για να δηλώνουν την προσωπική ιδιοκτησία, ίσως κάποιου μέλους του πληρώματος με υψηλότερη κοινωνική θέση. Η ερμηνεία δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί, ωστόσο ανοίγει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: ποια αντικείμενα αποτελούσαν μέρος του εμπορικού φορτίου και ποια ανήκαν στους ανθρώπους που ταξίδευαν με το πλοίο;

Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της ζωής στη θάλασσα κατά την αρχαιότητα. Ένα εμπορικό πλοίο δεν μετέφερε μόνο προϊόντα. Οι άνθρωποι που εργάζονταν πάνω του έτρωγαν, έπιναν, αποθήκευαν τις προμήθειές τους και χρησιμοποιούσαν καθημερινά αντικείμενα, τα οποία σπάνια διασώζονται με τρόπο που να επιτρέπει τη σύνδεσή τους με συγκεκριμένα πρόσωπα. Στη Γκνίλνα, η συνύπαρξη των εμπορικών αμφορέων με τα μικρά επιτραπέζια αγγεία δίνει στους ερευνητές τη δυνατότητα να εξετάσουν αυτές τις διαφορετικές χρήσεις.

Το ναυάγιο βρίσκεται κοντά στην αρχαία Ίσσα, την ελληνική πόλη που ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. στο σημερινό νησί Βις. Στο γειτονικό νησί Χβαρ υπήρχε η Φάρος, αποικία που είχαν ιδρύσει άποικοι από την Πάρο. Οι δύο πόλεις συμμετείχαν στα εμπορικά δίκτυα της Αδριατικής, συνδέοντας τις δαλματικές ακτές με άλλα κέντρα του ελληνικού και ιταλικού κόσμου. Η Ίσσα ήταν γνωστή στην αρχαιότητα και για την παραγωγή κρασιού, ενώ η περιοχή διατηρούσε στενές σχέσεις με τα θαλάσσια δίκτυα της Μεσογείου.

Ανάμεσα στα ευρήματα της Γκνίλνα βρίσκεται ένα νόμισμα της αρχαίας Φάρου, που χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ. Η παρουσία του δεν αρκεί για να προσδιοριστεί η διαδρομή του πλοίου ή η προέλευση του πληρώματός του, αλλά προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο για τις επαφές και τις συναλλαγές της εποχής.

Η σημασία της θέσης για τη μελέτη του αρχαίου εμπορίου είχε αναδειχθεί ήδη από το 2022. Σε επιστημονική έρευνα που δημοσιεύτηκε στο «Archaeological and Anthropological Sciences», η Μάγια Μίσε και ο Πάτρικ Σον Κουίν εξέτασαν τη σύσταση 248 θραυσμάτων αμφορέων από 15 αρχαιολογικές θέσεις της Δαλματίας. Η ανάλυση έδειξε, μεταξύ άλλων, ότι δύο διαφορετικοί τύποι κορινθιακών αμφορέων από το ναυάγιο της Γκνίλνα είχαν κατασκευαστεί στο ίδιο εργαστήριο. Τα αποτελέσματα βοηθούν τους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν τις διαδρομές των προϊόντων και τις εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στις ελληνικές εγκαταστάσεις της περιοχής, την Κόρινθο, την Κέρκυρα και τη νότια Ιταλία.

Τις υποβρύχιες έρευνες διευθύνει ο αρχαιολόγος Γιούριτσα Μπέζακ, από το Τμήμα Ενάλιας Αρχαιολογίας του Κροατικού Ινστιτούτου Συντήρησης. Η ανακάλυψη αναδεικνύει επίσης τη σημασία της συνεργασίας των αρχαιολόγων με τα καταδυτικά κέντρα του νησιού, που συμβάλλουν στον εντοπισμό και στην προστασία των αρχαιοτήτων της περιοχής.

Η έρευνα του ναυαγίου συνεχίζεται, με αρκετά ερωτήματα ακόμη ανοιχτά. Δεν γνωρίζουμε ποιοι επέβαιναν στο πλοίο, ποιος ήταν ο τελικός προορισμός του ή σε ποιους ανήκαν τα αγγεία με τα χαραγμένα σημάδια. Στα περίπου έξι μέτρα ξύλου που διασώθηκαν και στα μικρά σκεύη που βρέθηκαν ανάμεσα στους αμφορείς, οι αρχαιολόγοι αναζητούν πλέον περισσότερα από την ιστορία ενός εμπορικού φορτίου: στοιχεία για την καθημερινότητα των ανθρώπων που ταξίδευαν στην Αδριατική πριν από περισσότερους από είκοσι τρεις αιώνες.

Με στοιχεία από Arkeonews /  lifo.gr