Σε ναυάγιο 2.100 ετών βρέθηκαν τα πολυτελή κεραμικά της αρχαίας Ρώσου που μνημονεύει ο Κικέρων

Σε εμπορικό ναυάγιο στα ανοιχτά της Αττάλειας εντοπίστηκε μεγάλο φορτίο επιτραπέζιας κεραμικής που συνδέεται με την αρχαία Ρώσο, τόπο παραγωγής σκευών που αναφέρει και ο Κικέρων σε επιστολή του το 50 π.Χ.

Χιλιάδες κεραμικά σκεύη, πολλά από αυτά ακέραια, φέρνει στο φως η υποβρύχια ανασκαφή εμπορικού ναυαγίου ηλικίας περίπου 2.100 ετών στα ανοιχτά του Άδρασαν (Adrasan), στην επαρχία της Αττάλειας. Το φορτίο περιλαμβάνει πιάτα, μπολ και δίσκους σε 122 διαφορετικές μορφές και μεγέθη και συνδέεται με την περιοχή της αρχαίας Ρώσου (Rhosus), κοντά στη σημερινή Αρσούζ, στον κόλπο της Αλεξανδρέττας.

Η σύνδεση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή η Ρώσος εμφανίζεται και στην αλληλογραφία του Μάρκου Τύλλιου Κικέρωνα. Το 50 π.Χ., σε επιστολή προς τον στενό του φίλο Τίτο Πομπώνιο Αττικό, ο Ρωμαίος ρήτορας γράφει τη φράση Rhosica vasa mandavi — ότι είχε παραγγείλει δηλαδή σκεύη που συνδέονταν με τη Ρώσο. Η σύντομη αυτή αναφορά απασχολεί εδώ και δεκαετίες τους αρχαιολόγους που μελετούν την επιτραπέζια κεραμική της ανατολικής Μεσογείου.

Η ακριβής ταύτιση των Rhosica vasa του Κικέρωνα με συγκεκριμένη κατηγορία αρχαιολογικών ευρημάτων δεν θεωρείται οριστικά λυμένη. Έχει προταθεί ότι μπορεί να αντιστοιχούν στην κατηγορία που η σύγχρονη βιβλιογραφία ονομάζει Eastern Sigillata A (ESA), μια λεπτή, ερυθροβαφή επιτραπέζια κεραμική της ύστερης ελληνιστικής και πρώιμης ρωμαϊκής περιόδου, η οποία κυκλοφόρησε σε μεγάλη κλίμακα στην ανατολική Μεσόγειο. Αρχαιομετρικά δεδομένα και η γεωγραφική κατανομή των ευρημάτων έχουν οδηγήσει τους ερευνητές να αναζητούν τα κέντρα παραγωγής της στην ευρύτερη περιοχή της βόρειας Συρίας και του κόλπου της Αλεξανδρέττας, χωρίς όμως η ταύτιση με τα Rhosica vasa να έχει αποδειχθεί οριστικά.

Το ναυάγιο του Άδρασαν αποκτά επομένως ιδιαίτερη σημασία όχι επειδή μπορεί ήδη να ειπωθεί ότι «βρέθηκαν τα πιάτα του Κικέρωνα», αλλά επειδή προσφέρει ένα εξαιρετικά μεγάλο αρχαιολογικό σύνολο από την ίδια περιοχή και την ίδια εμπορική παράδοση που εμφανίζεται στις αρχαίες γραπτές πηγές.

Η ανασκαφή άρχισε το 2025 και πραγματοποιείται σε βάθος 42 έως 55 μέτρων, με τη βοήθεια υποβρύχιων ρομποτικών συστημάτων. Κατά τη διάρκεια των εργασιών του 2025 ανασύρθηκαν 6.511 ακέραια κεραμικά αντικείμενα ανάμεσά τους πιάτα, μπολ και δίσκοι και μεταφέρθηκαν στο Μουσείο της Αττάλειας. Χιλιάδες επιπλέον θραύσματα οδηγήθηκαν στο Εργαστήριο Συντήρησης και Αποκατάστασης του Πανεπιστημίου Ακντενίζ στο Κεμέρ.

Η νεότερη καταγραφή του φορτίου δείχνει πλέον και την ποικιλία του. Σύμφωνα με τον υπουργό Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, έχουν αναγνωριστεί 122 διαφορετικές μορφές και μεγέθη επιτραπέζιων σκευών. Ανάμεσά τους βρίσκονται μικρά πιάτα για ξηρούς καρπούς, μπολ για σούπα, πιάτα ψαριού και δίσκοι διαφόρων διαστάσεων.

Το κύριο μέρος του φορτίου αποτελείται από πιάτα και μπολ που αποδίδονται στην ευρύτερη περιοχή της Αντιόχειας. Πολλά από αυτά θεωρείται ότι είχαν κατασκευαστεί στην περιοχή της Ρώσου, της αρχαίας πόλης που ταυτίζεται με τη σημερινή Αρσούζ. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού, τα συγκεκριμένα επιτραπέζια σκεύη ήταν ιδιαίτερα περιζήτητα στη Ρώμη και συγκαταλέγονταν στα εκλεκτά κεραμικά που κυκλοφορούσαν στις αγορές της Μεσογείου.

Το πλοίο δεν μετέφερε μόνο επιτραπέζια κεραμική. Στο ναυάγιο βρέθηκαν επίσης αμφορείς που αποδίδονται σε εργαστήρια ορισμένων νησιών του Αιγαίου, στοιχείο που δείχνει ότι το φορτίο περιλάμβανε προϊόντα από περισσότερα του ενός παραγωγικά κέντρα.

Αυτό ακριβώς κάνει το εύρημα ιδιαίτερα σημαντικό για την αρχαιολογία του εμπορίου. Επειδή χιλιάδες αντικείμενα σώθηκαν μαζί ως μέρος του ίδιου φορτίου, οι ερευνητές μπορούν να εξετάσουν όχι μόνο τους τύπους των σκευών που διακινούνταν εκείνη την εποχή αλλά και τον τρόπο συσκευασίας τους, τη σύνθεση ενός εμπορικού φορτίου και τις διαδρομές μέσω των οποίων κεραμικά προϊόντα της ανατολικής Μεσογείου έφταναν σε μακρινές αγορές.

Μία από τις πιο εντυπωσιακές λεπτομέρειες της ανασκαφής αφορά ακριβώς τη συσκευασία. Πριν τοποθετηθούν τα κεραμικά στα κιβώτια, οι έμποροι είχαν βάλει πηλό ανάμεσα στα πιάτα και στα μπολ, ώστε να περιορίζονται οι κραδασμοί και οι προσκρούσεις κατά τη διάρκεια του θαλάσσιου ταξιδιού.

Η πρακτική αυτή φαίνεται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο και μετά το ναυάγιο. Ο πηλός περιόρισε το σπάσιμο των αγγείων όταν το πλοίο βυθίστηκε και συνέβαλε ώστε χιλιάδες από αυτά να φτάσουν μέχρι σήμερα σε εξαιρετικά καλή κατάσταση. Για τους αρχαιολόγους, η διατήρηση τόσο μεγάλου αριθμού ακέραιων σκευών επιτρέπει να μελετηθούν με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια τόσο οι μορφές τους όσο και ο τρόπος με τον οποίο είχε οργανωθεί η μεταφορά τους.

Το φορτίο προσφέρει έτσι κάτι σπάνιο: όχι μεμονωμένα αντικείμενα που βρέθηκαν σε διαφορετικές θέσεις, αλλά ένα μεγάλο τμήμα μιας εμπορικής αποστολής όπως είχε φορτωθεί πριν από περίπου 2.100 χρόνια. Τα πιάτα και τα μπολ που σήμερα αντιμετωπίζονται ως αρχαιολογικά ευρήματα ήταν τότε εμπορεύματα με συγκεκριμένο προορισμό.

Στοιχεία για τη χρονολόγηση και το εμπορικό περιβάλλον του πλοίου δίνουν και νομίσματα του 1ου αιώνα π.Χ. που αποδίδονται στην Αντιόχεια. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του υπουργείου, τα ευρήματα παραπέμπουν σε ένα δίκτυο θαλάσσιων ανταλλαγών που συνέδεε την Αντιόχεια με το Αιγαίο και τις ακτές της Ελλάδας και της Ιταλίας περίπου στα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ.

Η ίδια ανακοίνωση εκτιμά ότι το πλοίο είχε πιθανότατα αποπλεύσει από την περιοχή της Αρσούζ και κατευθυνόταν προς τη Ρώμη όταν, ενδεχομένως μέσα σε κακοκαιρία, προσέκρουσε σε αβαθή και βυθίστηκε. Πρόκειται για ερμηνεία των μέχρι τώρα ευρημάτων και όχι για οριστικά αποδεδειγμένη πορεία του πλοίου.

Η Ρώσος προσφέρει πάντως μια ασυνήθιστα καθαρή γέφυρα ανάμεσα στην αρχαιολογία και στις γραπτές πηγές. Οι επιστολές του Κικέρωνα προς τον Αττικό αποτελούν μία από τις σημαντικότερες σωζόμενες πηγές για την πολιτική, τις κοινωνικές σχέσεις και την καθημερινότητα της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Ανάμεσα στις μεγάλες πολιτικές υποθέσεις και στα προσωπικά ζητήματα εμφανίζεται και αυτή η μικρή αναφορά σε κεραμικά σκεύη από τη Ρώσο.

Η σημασία της αναφοράς είναι ακριβώς η καθημερινότητά της. Δείχνει ότι η κεραμική που συνδεόταν με έναν συγκεκριμένο τόπο της ανατολικής Μεσογείου είχε αποκτήσει αναγνωρίσιμη ταυτότητα και μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο παραγγελίας ενός ανθρώπου που βρισκόταν στο ανώτερο κοινωνικό στρώμα της ρωμαϊκής κοινωνίας.

Δύο χιλιετίες αργότερα, το ναυάγιο στα ανοιχτά της Αττάλειας προσφέρει το αρχαιολογικό αντίκρισμα αυτού του κόσμου: εργαστήρια και λιμάνια της ανατολικής Μεσογείου, μεγάλα φορτία κεραμικών, διαφορετικά κέντρα παραγωγής και θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την ανατολή με τις αγορές του Αιγαίου και της Ιταλίας.

Το ναυάγιο του Άδρασαν εντάσσεται σε ένα πολύ ευρύτερο πρόγραμμα υποβρύχιας αρχαιολογικής έρευνας στις ακτές της Τουρκίας. Μόνο το 2025, οι ομάδες του Κέντρου Υποβρύχιας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ακντενίζ κατέγραψαν συνολικά δέκα ναυάγια: έξι στην περιοχή της Αττάλειας και τέσσερα στη Φετιγιέ. Παράλληλα συνεχίστηκε η ανασκαφή του πολύ παλαιότερου ναυαγίου της Μέσης Εποχής του Χαλκού στην Κουμλούτζα.

Το Άδρασαν ξεχωρίζει για τον όγκο, την ποικιλία και κυρίως την κατάσταση διατήρησης του φορτίου του. Χιλιάδες επιτραπέζια σκεύη από ένα μόνο εμπορικό ναυάγιο προσφέρουν ένα σπάνιο σύνολο για τη μελέτη της κεραμικής παραγωγής και των εμπορικών δικτύων της ανατολικής Μεσογείου στα τέλη της ελληνιστικής και στις αρχές της ρωμαϊκής περιόδου.

Όταν το πλοίο απέπλευσε, τα πιάτα, τα μπολ και οι δίσκοι του ήταν απλώς εμπορεύματα που έπρεπε να φτάσουν ακέραια στην αγορά για την οποία προορίζονταν. Η φήμη των σκευών που συνδέονταν με τη Ρώσο είχε ήδη φτάσει μέχρι τις επιστολές του Κικέρωνα.

Ο πηλός που τοποθετήθηκε ανάμεσά τους για να τα προστατεύσει σε ένα μεσογειακό εμπορικό ταξίδι δεν κατάφερε να τα οδηγήσει στον αρχικό προορισμό τους. Συνέβαλε όμως, τελικά, στη διατήρησή τους για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.

Με στοιχεία από Arkeonews, Anadolu Ajansı, Πανεπιστήμιο Ακντενίζ

lifo.gr 

Φαρέτρα