“Γιατί οι φιλόσοφοι επιμένουν στην επιστροφή στον Σωκράτη;” / γράφει ο Aras Saaid

Faretra.info

08/04/2026, 21:02

Ο Σωκράτης δεν οικοδόμησε ένα σύστημα, αλλά πρότεινε μια υπαρξιακή στάση που μετατρέπει τη φιλοσοφία σε άσκηση μεταμόρφωσης του εαυτού

Γιατί οφείλουμε πάντοτε, σε κάθε πνευματική καμπή, να επιστρέφουμε στην πηγή, στον Σωκράτη; Ποια είναι τα ιστορικά και νοητικά σημαινόμενα αυτού του φιλοσόφου, που καθιστούν αδύνατη τη διέλευση οποιουδήποτε φιλοσοφικού κειμένου χωρίς αναφορά στις ιδέες και τη μεθοδολογία του; Γιατί ο γαλλικός εκδοτικός οίκος «Allia» επιλέγει να επανεκδώσει το μνημειώδες έργο του Πιέρ Αντό (Pierre Hadot), «Εγκώμιο του Σωκράτη» (Éloge de Socrate); Ο Αντό, ένας από τους ελάχιστους στοχαστές που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην ακαδημαϊκή έρευνα και την ιστορία της ελληνικής σκέψης, παραμένει επίκαιρος δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατό του. Άραγε, το έργο αυτό αποτελεί μια απλή εξιστόρηση των αρετών αυτού του αινιγματικού ανδρός, όπως τον φιλοτέχνησαν ο Ξενοφών, ο Αριστοφάνης και ο Πλάτων; Ή μήπως είναι μια οργανική σύνθεση όλων των ερευνών που διείσδυσαν στον λόγο και το ήθος του;

Πώς εγκωμιάζει ο Αντό τον Σωκράτη, όταν η προσωπικότητα του τελευταίου παραμένει τόσο δυσπρόσιτη και ομιχλώδης; Στο βιβλίο αυτό, ο Αντό δεν επιχειρεί μια ιστορική αναπαράσταση της «σκονισμένης» μορφής του Σωκράτη, αλλά επιδιώκει να συλλάβει τον συμβολισμό της φιλοσοφικής του εικόνας και τη λογική της συγκρότησής της. Μια εικόνα που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά ως η μορφή ενός σοφού που, αντί να εφησυχάζει, προκαλεί υπαρξιακή αγωνία· που αντί να προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, δεσμεύει τη διάνοιά μας σε αέναα ερωτήματα. Αυτός είναι ο Σωκράτης στην ιστορική του αλήθεια: ο Αντό εστιάζει στα σημαινόμενα που διέτρεξαν την ιστορία της φιλοσοφίας. Εδώ έγκειται η αξία του έργου, προσκαλώντας τον αναγνώστη να αντιληφθεί τη φιλοσοφική βαρύτητα της σωκρατικής παρουσίας στην αντιπαράθεσή της με την ιστορία· μια παρουσία που ταυτίστηκε με το «παράδοξο».

Ο Πιέρ Αντό αναλύει την εικόνα του Σωκράτη μέσα από το πλατωνικό «Συμπόσιο», εστιάζοντας στον έπαινο του Αλκιβιάδη, αλλά και μέσα από το πρίσμα του Κίρκεγκωρ και του Νίτσε. Ο Κίρκεγκωρ είδε στον Σωκράτη το πρότυπο του υπαρξιακού παραδόξου του ατόμου που μετεωρίζεται μεταξύ πίστης και αμφιβολίας. Ο Νίτσε, αντιθέτως, τον θεώρησε ως το σημείο της μεγάλης ανατροπής των αξιών, την απαρχή μιας πορείας όπου ο διαλεκτικός ορθολογισμός θριάμβευσε επί του ενστίκτου, με όλες τις τραγικές συνέπειες που αυτό επέφερε. Κατά τον Αντό, ο Σωκράτης είναι το «αιώνιο σοκ» που αποκαλύπτει την ανθρώπινη ευθραυστότητα και μας υπενθυμίζει ότι η φιλοσοφία δεν είναι μια συλλογή εννοιών, αλλά μια «ζωντανή άσκηση» (exercice spirituel) που μας ωθεί να αντιμετωπίσουμε τα όρια της ύπαρξης.

Η επιλογή του Αντό να προσεγγίσει τον Σωκράτη μέσω του Νίτσε και του Κίρκεγκωρ δεν είναι τυχαία. Αυτοί οι στοχαστές ανέδειξαν την ειρωνεία και την αρνητικότητα ως ουσιώδη στοιχεία, συμβάλλοντας στο ερώτημα του Αντό για το βαθύτερο νόημα του «φιλοσοφείν». Η ιστορία της φιλοσοφίας, λέει ο Αντό, μας δείχνει ότι ορισμένοι μύθοι εισέβαλαν στην εικόνα του Σωκράτη. Είναι αναγκαίο να αποδομηθούν αυτοί οι μύθοι, ώστε ο «πραγματικός ειρωνικός Σωκράτης» —αυτός που δεν έγραψε ποτέ— να αντιπαρατεθεί στον σύγχρονο φιλόσοφο που αναλώνεται στην ανάλυση κειμένων πίσω από μια οθόνη.
Για τον Αντό, το πρώτο βήμα είναι ο διαχωρισμός του Σωκράτη από τον Πλάτωνα, ο οποίος θεωρείται ο κύριος υπεύθυνος για την παγιωμένη εικόνα του. Αυτή η «ρήξη» στοχεύει στην ανεύρεση της αυθεντικής σωκρατικής ουσίας, μακριά από τον πλατωνισμό της Δύσης. Η δεύτερη ρήξη αφορά τον Χέγκελ, ο οποίος, αν και κήρυξε το τέλος της φιλοσοφίας, συνέβαλε στην επιστροφή στον «ιστορικό Σωκράτη» ερωτώμενος: «Τι έκανε η ιστορία στην εικόνα του Αθηναίου φιλοσόφου;».

Το βιβλίο του Αντό φέρνει τον αναγνώστη ενώπιον μιας αλήθειας: όσοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τα πάντα για τον Σωκράτη, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουν τίποτα. Αυτή η παραδοχή της άγνοιας είναι ο πρώτος αληθινός έπαινος προς αυτή τη θεμελιώδη μορφή. Ο Σωκράτης δεν είναι μια στατική, «άσχημη» μορφή του παρελθόντος, αλλά μια ζωντανή πνευματική δύναμη που αναδιαμορφώνει την αντίληψή μας για τον κόσμο.

Εν κατακλείδι, ο Πιέρ Αντό παρουσιάζει τη σωκρατική φιλοσοφία ως μια «σχολή ζωής». Ο Σωκράτης δεν οικοδόμησε ένα σύστημα, αλλά πρότεινε μια υπαρξιακή στάση που μετατρέπει τη φιλοσοφία σε άσκηση μεταμόρφωσης του εαυτού. Το «Εγκώμιο του Σωκράτη» δεν είναι μια στεγνή ιστορική μελέτη, αλλά μια προσπάθεια αφύπνισης της φιλοσοφίας από τον λήθαργό της. Είναι μια υπενθύμιση ότι ο Σωκράτης παραμένει ένας ζωντανός μύθος· ότι το φιλοσοφείν δεν είναι ακαδημαϊκός λόγος, αλλά σοφία, σχέση με τη ζωή και διάλογος με το είναι. Ο Σωκράτης παραμένει η δημιουργική διαλεκτική ανάμεσα στο ερώτημα και την απάντηση, ανάμεσα στον άνθρωπο και την αλήθεια.

Σημείωση Φαρέτρας: Ο *Aras Saeed είναι αναγνώστης μας, Κούρδος συγγραφέας & Μελετητής AI και Media Theory. Διαμένει στη Σουλεϊμανίγια, την Πολιτιστική Πρωτεύουσα του Κουρδιστάν.

–