“1821: Μύθοι, στρεβλώσεις και ιδεολογικές χρήσεις” / γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής 

Η αποδόμηση των μύθων, των στρεβλώσεων και των ιδεολογικών χρήσεων γύρω από το 1821 αναδεικνύει ένα σύνθετο ιστορικό πεδίο κοινωνικών συγκρούσεων, ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και πολιτικών επιλογών

Γιώργος Μακαρατζής  Δρ Διδακτικής της Ιστορίας

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 αποτελεί ένα από τα πλέον εμβληματικά γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ταυτόχρονα, όμως, συνιστά και ένα από τα πιο σύνθετα και συγκρουσιακά πεδία δημόσιας μνήμης, όπου η ιστορία διασταυρώνεται με την ιδεολογία, την πολιτική και τη συλλογική ταυτότητα. Στη διάρκεια δύο αιώνων, γύρω από το 1821 διαμορφώθηκαν μύθοι, στρεβλώσεις και ιδεολογικές χρήσεις που εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τόσο το ίδιο το γεγονός όσο και τη σημασία του για το παρόν.

Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους είναι εκείνος της εθνικής ομοψυχίας. Η Επανάσταση παρουσιάζεται συχνά ως ένας ενιαίος αγώνας όλων των Ελλήνων απέναντι στον κοινό εχθρό. Ωστόσο, η ιστορική έρευνα έχει αναδείξει ότι η περίοδος της Επανάστασης χαρακτηρίστηκε από έντονες συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών και πολιτικών ομάδων. Οι συγκρούσεις αυτές έφεραν αντιμέτωπους προκρίτους της Πελοποννήσου, στρατιωτικούς αρχηγούς, νησιώτες εφοπλιστές και πολιτικούς παράγοντες, αποτυπώνοντας αντιθέσεις συμφερόντων και διαφορετικές αντιλήψεις για την οργάνωση της εξουσίας (Ασδραχάς, 2003). Οι αντιπαραθέσεις συνδέονταν επίσης με τον έλεγχο των οικονομικών πόρων και των δανείων της Επανάστασης (Κρεμμυδάς, 2016). Παράλληλα, οι νησιώτες εφοπλιστές, οι έμποροι, οι αγρότες και οι τοπικές ελίτ είχαν διαφορετικές επιδιώξεις ως προς τη μορφή του νέου κράτους και την κατανομή της εξουσίας (Κιτρομηλίδης, 1996). Οι εμφύλιες συγκρούσεις των ετών 1823–1825 και οι ανταγωνισμοί για την εξουσία δείχνουν ότι η Επανάσταση δεν υπήρξε ομοιογενής διαδικασία. Η εικόνα της απόλυτης ενότητας λειτουργεί περισσότερο ως εθνικός μύθος που εξομαλύνει τις αντιθέσεις και προσφέρει ένα απλοποιημένο αφήγημα.

Στενά συνδεδεμένος με αυτή την αντίληψη είναι και ο μύθος της θρησκευτικής έναρξης της Επανάστασης, με επίκεντρο την Αγία Λαύρα και την 25η Μαρτίου. Η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι η Επανάσταση δεν ξεκίνησε σε μία συγκεκριμένη ημερομηνία και τοποθεσία. Η εξέγερση του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία εκδηλώθηκε ήδη στις 24 Φεβρουαρίου 1821, ενώ στην Πελοπόννησο επαναστατικές κινήσεις καταγράφονται πριν από τις 25 Μαρτίου, όπως στην Καλαμάτα στις 23 Μαρτίου. Επιπλέον, οι πρωτογενείς πηγές της εποχής δεν επιβεβαιώνουν την ύψωση της σημαίας στην Αγία Λαύρα, ενώ ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν αναφέρει σχετική τελετή στα απομνημονεύματά του (Βακαλόπουλος, 1979). Η σύνδεση της 25ης Μαρτίου με την έναρξη της Επανάστασης αποτελεί μεταγενέστερη συμβολική επιλογή που διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της συγκρότησης της εθνικής μνήμης (Κρεμμυδάς, 2016). Η καθιέρωση της ημερομηνίας ως εθνικής εορτής το 1838, με βασιλικό διάταγμα του Όθωνα, ενίσχυσε τη σύνδεση της εθνικής με τη θρησκευτική ταυτότητα.

Μια άλλη σημαντική στρέβλωση αφορά την υπερβολική έμφαση στους ήρωες. Η ιστορία του 1821 παρουσιάζεται συχνά μέσα από τις μορφές μεγάλων αγωνιστών, ενώ υποβαθμίζεται ο ρόλος των κοινωνικών ομάδων και των συλλογικών διαδικασιών. Η ηρωοκεντρική αυτή προσέγγιση μετατρέπει την Επανάσταση σε αφήγηση βιογραφιών και απομακρύνει την προσοχή από τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές διεργασίες που τη διαμόρφωσαν, ενισχύοντας παράλληλα μια ηθικοπλαστική χρήση της ιστορίας.

Σημαντική είναι επίσης η παραγνώριση της κοινωνικής διάστασης της Επανάστασης. Η κυρίαρχη αφήγηση τονίζει κυρίως τον αγώνα για εθνική ανεξαρτησία, παραμερίζοντας τις κοινωνικές και οικονομικές αντιθέσεις στο εσωτερικό των επαναστατημένων πληθυσμών. Οι πρόκριτοι επιδίωκαν τη διατήρηση της τοπικής τους ισχύος, οι στρατιωτικοί διεκδικούσαν πολιτική συμμετοχή και οι αγροτικοί πληθυσμοί ανέμεναν αλλαγές στις σχέσεις γης και εξουσίας. Η αποσιώπηση αυτών των διαφορών οδηγεί σε εξιδανικευμένη εικόνα της Επανάστασης (Κρεμμυδάς, 2016).

Παράλληλα, η Επανάσταση παρουσιάζεται συχνά ως αποκλειστικά ελληνική υπόθεση, ενώ στην πραγματικότητα συνδέεται με τις ιδέες του Διαφωτισμού, τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις και την παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων. Οι ιδέες της ελευθερίας και της λαϊκής κυριαρχίας διαδόθηκαν μέσω του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (Κιτρομηλίδης, 1996), ενώ σημαντικός υπήρξε ο ρόλος του φιλελληνικού κινήματος. Καθοριστική ήταν επίσης η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων, με κορυφαίο γεγονός τη ναυμαχία του Ναυαρίνου το 1827, που συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία του ελληνικού κράτους (Βακαλόπουλος, 1979; Κολιόπουλος & Βερέμης, 2002). Η υποβάθμιση αυτής της διάστασης οδηγεί σε μια στρεβλή εθνική αφήγηση, η οποία παρουσιάζει την ανεξαρτησία ως αποτέλεσμα αποκλειστικά εσωτερικών εξελίξεων, περιορίζοντας έτσι την κατανόηση του ευρύτερου ιστορικού πλαισίου.

Η ιδεολογική χρήση του 1821 συνδέεται συχνά με την προβολή μιας «μοναδικής σωστής» αφήγησης μέσα από επετειακές εκδηλώσεις, όπως σχολικές γιορτές και παρελάσεις. Η λειτουργία αυτή δυσκολεύει την αποδοχή της ιστορικής πολυφωνίας και περιορίζει την ανάδειξη εναλλακτικών ερμηνειών, παγιώνοντας μια μονοδιάστατη πρόσληψή του. Ωστόσο, η ιστορία δεν είναι στατική ούτε μονοσήμαντη. Η επιστημονική έρευνα αναδεικνύει νέες οπτικές που εμπλουτίζουν την κατανόηση του παρελθόντος και συμβάλλουν σε έναν πιο ώριμο δημόσιο διάλογο (Λιάκος, 2007; Ρεπούση, 2004).

Η αποδόμηση των μύθων, των στρεβλώσεων και των ιδεολογικών χρήσεων γύρω από το 1821 αναδεικνύει ένα σύνθετο ιστορικό πεδίο κοινωνικών συγκρούσεων, ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και πολιτικών επιλογών. Η αναγνώριση αυτών των διαστάσεων επιτρέπει μια κριτική προσέγγιση των διεργασιών που διαμόρφωσαν την Επανάσταση και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο ώριμης σχέσης με το παρελθόν, βασισμένης στην ιστορική γνώση, την πολυπρισματική ερμηνεία και τη συνειδητοποίηση της πολύπλοκης φύσης της ιστορίας.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Ασδραχάς, Σ. (2003). Ελληνική κοινωνία και οικονομία, 18ος-19ος αιώνας. Θεμέλιο.
• Βακαλόπουλος, Α. (1979). Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (Τόμ. 6: Η Ελληνική Επανάσταση 1821–1829). Βάνιας.
• Κιτρομηλίδης, Π. (1996). Νεοελληνικός Διαφωτισμός. ΜΙΕΤ.
• Κολιόπουλος, Ι., & Βερέμης, Θ. (2002). Νεότερη Ελλάδα: Μια ιστορία από το 1821. Πατάκης.
• Κρεμμυδάς, Β. (2016). Η Ελληνική Επανάσταση του 1821: Ένα ευρωπαϊκό γεγονός. Gutenberg.
• Λιάκος, Α. (2007). Πώς το παρελθόν γίνεται ιστορία. Πόλις.
• Ρεπούση, Μ. (2004). Μαθήματα ιστορίας. Από την ιστορία στην ιστορική εκπαίδευση. Εκδόσεις Καστανιώτη.

—

Φαρέτρα