“Ο Ιωάννης Κωλέττης, κατά τον Φαλμεράγιερ” / γράφει ο Γιώργης Έξαρχος

(Jakob Philipp Fallmerayer [1790-1861], Neue fragmente aus dem Orient, Leipjig 1861, I, p. 273-277)

Αν και είχα υποσχεθεί, στο προηγούμενο «σημείωμά» μου στην ΦΑΡΕΤΡΑ, ότι θα συνεχίσω με «Τα Βλαχοχώρια της Εύβοιας», όπως αυτά προκύπτουν από επίσημο έγγραφο-έκθεση στα χρόνια της Επανάστασης των Ελλήνων του 1821 (Αναφορά Νικ. Καλογεροπούλου στον Κυβερνήτη Ιωάν. Καποδίστρια, για την Κατάσταση στην Εύβοια, 3 Σεπτεμβρίου 1830), θα το πάω το «θέμα» παραπίσω, και θα καταπιαστώ με τον Ιωάννη Κωλέττη (1773 ή 1774-1847), αφού είδαμε ότι ο Λενορμάν αναφέρεται μάλλον επαινετικά σε αυτόν, γνωστού όντος ότι σήμερα από τους «Νεοέλληνες» (δεξιούς, κεντρώους, αριστερούς) του αποδίδεται κάθε κακοδαιμονία του καιρού μας!

     Δεν θα ασχοληθώ με την βιογραφία αυτής της πολιτικής προσωπικότητας των χρόνων της Επανάστασης του 1821, και θα αρκεστώ να καταθέσω κάτι άγνωστο, από κάποιον άνθρωπο που τον γνώρισε και συνομίλησε μαζί του. Μια κρίση του Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράγιερ (1790-1861), του Αυστριακού δημοσιογράφου και ιστορικού από το Νότιο Τιρόλο και την Βαυαρία, ο οποίος εδώ στην Ελλάδα από πολλούς χαρακτηρίζεται «μισέλλην», από άλλους δε «φιλέλλην»! Πάντως, και οι πρώτοι, εάν δει κανείς δημοσιεύματά τους και τα μελετήσει προσεχτικά, κατ’ουσίαν αναπαράγουν πολλές «ιδέες» του… Αυστριακού, ιδίως όταν αναφέρονται στα… πολλά σλαβικά τοπωνύμια στις ελληνικές χώρες, ή έχουν «υιοθετήσει» την ατεκμηρίωτη δοξασία, περί πρώιμης καθόδου των Σλάβων στην Ελλάδα. Ψιλά γράμματα, μα καθοριστικά… Θέλω εδώ να επισημάνω ότι ο πρώτος που απάντησε στον αβάσιμο και ατεκμηρίωτο ισχυρισμό του Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράγιερ, ήταν ο Ελληνόβλαχος Σοφοκλής Κ. Οικονόμου (1806-1877).

Δράττομαι όμως της ευκαιρίας, και καταθέτω λίγα ακόμα «άγνωστα» για το κοινό:

• Το 1843, ο Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας (1773-1853), προσπαθώντας να αντικρούσει τα «ψεύδη» του Φαλμεράυερ, χρησιμοποιεί άλλα… ψεύδη, χωρίς να μπορέσει να αποκρύψει την αλήθεια για τους Βλάχους των ελληνικών χωρών, και όταν ακόμα γράφει; «ουδείς των νυν την ελευθέραν Ελλάδα οικούντων ούτε την βουλγαρικήν, ούτε την βλαχικήν, ή άλλην τινά φωνήν των προτέρων εις την Ελλάδα ελθόντων φθέγγεται λαών, των Βλάχων ποιμένων εξαιρουμένων. Αλλ’ ούτοι ουδεμίαν κώμην ή χωρίον εν τη Ελλάδι έχουσιν, αλλ’ εκ της Θεσσαλίας και Μακε-δονίας ερχόμενοι, πεπλανημένως συν τοις σφων των προβάτων και αιγών ζώσι ποιμνίοις, τη Βλαχική διαλέκτω χρώμενοι».

• Το 1844, ο Ιωάννης Κωλέττης (1773-1847), με την ομιλία του στη Βουλή, στις 15.01.1844, Περί αυτοχθόνων και ετεροχθόνων, αναπτύσσει το όραμα της Μεγάλης Ιδέας του Ελληνικού Έθνους, και αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά πολιτικά κείμενα του Ελληνισμού. Επίσης, κατά το 1835, στο Παρίσι, στο σπίτι της αδελφής του φιλέλληνα Φαβιέρου, παραβρέθηκε ως πρέσβης της Ελλάδας και συνάντησε εκεί τον εκ Βλαχίας προερχόμενο, για σπουδές στο Παρίσι Ίον Γκίκα, με τον οποίο συζήτησε βλαχιστί για τους άνωθεν και τους κάτωθεν του Δουνάβεως Βλάχους, και του δήλωσε: «—Și eu sboresc arămănește, dar sunt grecos… —Parintili a mei sboresc mași arămănește și mi pare ghine că tini [hi di] la miletea a noastră; him simpatrioti.» – «—Και εγώ μιλάω αρμάνικα, αλλά είμαι γκρέκος… —Οι γονείς μου μιλάνε μόνο αρμάνικα, και χαίρομαι που κι εσύ ανήκεις στο δικό μας μιλέτι• είμαστε συμπατριώτες.». Περιέχει ο διάλογος και άλλα ενδιαφέροντα.

• Από το 10σέλιδο Συνοδικόν γράμμα του πατριάρχη Νικολάου Γ΄ (πατρ. 1084-1111), προς τον αυτοκράτορα Αλέξιο Κομνηνό (1048/1056-1118, βασ. 1081-1118), που απεστάλη μάλλον το 1084, επέλεξε ο γνωστός Φαλλμεραϋέρος (Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράυερ), Αυστριακός περιηγητής, δημοσιογράφος, πολιτικός και ιστορικός, για να αναπτύξει τις θεωρίες του (το 1830) σχετικά με την φυλετική καταγωγή των νεο-Ελλήνων και την κυριαρχία των Σλάβων στις «ελληνικές χώρες» μέχρι και την Πελοπόννησο, όπως και ο συμπατριώτης του Ζιγκεϊζένος (Johann Wilhelm Zinkeisen (1803-1863), Γερμανός ιστορικός και θεολόγος, εκφραστής παρόμοιων απόψεων με αυτές του Φαλμεράϋερ, απόψεις τις οποίες προσπάθησαν να αντικρούσουν με τις μελέτες τους διάφοροι ιστορικοί συγγραφείς και δημοσιογράφοι, μεταξύ των οποίων και ο ιστορικός Κων/νος Παπαρρηγόπουλος με το έργο Περί της εποικήσεως Σλαβικών τινών φύλων εις την Πελοπόννησον, Εν Αθήναις 1843.

Αλλά, ας δούμε τι έχει γράψει ο πολυσυζητημένος Φαλμεράγιερ για τον επίσης πολυσυζητημένο Κωλέττη:

*****

Η αντίφαση στα δημοσιεύματα του Τύπου σχετικά με τις δημόσιες συνθήκες στην Ελλάδα και σχετικά με τη σχέση του βασιλιά Όθωνα με τον λαό ήταν στην πραγματικότητα ο κύριος λόγος για τον οποίο ήρθε αυτός στην Αθήνα. Ενώ έχει επανειλημμένα υποστηριχθεί στη Γερμανία, σε αντίθεση με τις κακοπροαίρετες κομματικές απεικονίσεις στις αγγλικές εφημερίδες, ότι η ειρήνη βασιλεύει παντού στις ελληνικές επαρχίες και ότι ο βασιλιάς είναι αγαπητός και σεβαστός από τον λαό, αυτή η διαβεβαίωση δεν έβρισκε πάντα την απαραίτητη αξιοπιστία μεταξύ των αναγνωστών λόγω της φυσικής δυσπιστίας ότι αυτές μπορεί να είναι οι φωνές των αγορασμένων και πληρωμένων και ιδιοτελών δημοσιογράφων. Το θέμα, ωστόσο, δεν μπορεί πλέον να αμφισβητηθεί. Παρ’όλες τις υποκινήσεις σε δολοφονίες και εμφύλιο πόλεμο, η βαθύτερη ειρήνη επικρατεί στη χώρα, και παρά τις πιο δηλητηριώδεις συκοφαντίες, ο λαός βλέπει στον βασιλιά τον φυσικό του προστάτη, τον πιο πιστό του σύμβουλο και τον καλύτερό του φίλο. Το υγιές και δίκαιο αίσθημα δικαιοσύνης του βασιλιά -πρέπει να το παραδεχτούμε- αξίζει πλήρως αυτή την εμπιστοσύνη και την αγάπη του ελληνικού λαού.

Ο λαός, ωστόσο, δεν αποτίει φόρο τιμής στον Όθωνα Α’ λόγω του ονόματός του και της ένδοξης καταγωγής του. Τον τιμούν, τον σέβονται και τον αγαπούν επειδή βλέπουν σε αυτόν τον βασιλιά, δηλαδή τον ακρογωνιαίο λίθο της δημόσιας τάξης και τη μόνη εγγύηση για την ασφάλεια του ατόμου, της περιουσίας και του μέλλοντος. Οι λαοί του Νότου δεν γνωρίζουν τίποτα για την δεισιδαιμονική λατρεία και τον ενθουσιασμό σκανδιναβικού τύπου για τους πρίγκιπες που κάνει τη διακυβέρνηση τόσο ευκολότερη αλλού. Μόνο η δύναμη δημιουργεί σεβασμό εδώ, και η υπακοή ανταλλάσσεται μόνο με το συντριπτικό πλεονέκτημα. Αυτή η προσθήκη μας φάνηκε απαραίτητη, ώστε να μην υποψιαστούμε ότι είμαστε κοινοί κόλακες και κερδοσκόποι όπως συνηθίζεται. Το να επαινούμε τους ισχυρούς είναι τόσο ασυνήθιστο στον πολιτισμό μας που πρέπει να προσφέρουμε μια φτηνή συγγνώμη αυτή τη φορά.

Σίγουρα, ο Ιωάννης Κωλέττης, όπως τον παρουσιάζουν οι αντίπαλοί του – εύλογα με τις πιο ανιδιοτελείς προθέσεις και την πιο αγνή αγάπη για καλύτερη τάξη και πιο προσεκτική διατήρηση της δημόσιας τάξης – είναι ένας κακός, ένας δολοφόνος, ένας ληστής, ένας βυζαντινός προπαγανδιστής, ένας υποκριτής και ένας κλέφτης; Μόνο ένας ανόητος θα μπορούσε να δικαιολογήσει σοβαρά έναν άνθρωπο σαν τον Κωλέττη, ο οποίος, σαν ένας δεύτερος Αίολος του μυθικού κόσμου, κρατά στα χέρια του την αναρχία και την τάξη, την ειρήνη και την επανάσταση, την ευλογία και την κατάρα της χώρας του, ενάντια σε τέτοιες κομματικές κατηγορίες. Ο Κωλέττης είναι ο πιο ικανός άνθρωπος, μάλιστα η μόνη δημόσια προσωπικότητα και αληθινός πολιτικός, που έχει αναδείξει η Ελληνική Επανάσταση. Πολλοί μπορεί να τον ξεπερνούν σε γνώσεις βιβλίων και γνώση των αρχείων/βιβλίων της γραμματείας. Είναι επίσης ακόμη ασαφές αν δεν έχει επικίνδυνους αντιπάλους σε πίνακες με “απόρρητα θέματα” τόσο εντός όσο και εκτός Ελλάδας.

Στον Ιωάννη Κωλέττη, ωστόσο, ο ελληνικός λαός αναγνωρίζει τον εαυτό του και πιστεύει ότι ενεργεί σύμφωνα με τη δική του θέληση όταν υπακούει στον λόγο αυτού του ανθρώπου. Αλλά γιατί, όταν και τα δύο κόμματα είναι εξίσου ικανά, ο ελληνικός λαός είναι υπάκουος και πειθήνιος μόνο όταν μιλάει ο Ιωάννης Κωλέττης, αλλά επαναστατικός και πεισματάρης όταν ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος είναι επικεφαλής; Ίσως εδώ κρύβεται ένα μυστικό της τέχνης της διακυβέρνησης, ορατό στα αποτελέσματα αλλά γενικά απροσδιόριστο! «Αλλά δεν παρατηρείτε τίποτα», είπε μια θριαμβευτική και πλάγια θέαση, «το θέμα έχει τη φυσική του αιτία: ο Κωλέττης είναι ένας αληθινός Έλληνας και αναμφίβολα ανάγει την καταγωγή του σε μια ευθεία γραμμή σε έναν από εκείνους τους ήρωες πριν από την Τροία, εξίσου επιδέξιους και συντριπτικούς τόσο στις συμβουλές όσο και στις μάχες». Αυτή η εξήγηση έχει σημαντικό βάρος και, όπως γνωρίζετε, είχα πάντα την ίδια γενική άποψη. Εν τω μεταξύ, για να είμαι ασφαλής, ρώτησα τον διακεκριμένο άνδρα από ποια από τις ομηρικές ηρωικές καταγωγές ισχυριζόταν στην πραγματικότητα ότι κατάγεται. «Είμαι Βλάχος από το Μετζόβο της Πίνδου και σπούδασα ιατρική στην Πάντοβα», είπε ο Έλληνας πρωθυπουργός με το γαλήνιο βλέμμα του. Απλός και ελκυστικός, όπως ο Οδυσσέας στην αίθουσα του Αλκίνοου, ο κ. Κωλέττης μιλούσε μέχρι αργά το βράδυ για τη δημόσια ζωή του, από την άνοδο της γενέτειράς του σε όλες τις φάσεις της επανάστασης μέχρι σήμερα. Υπάρχει κάτι δραματικό σε αυτόν τον άνθρωπο, στη μορφή του και στον λόγο του, και όποιος τον έχει ακούσει και δει καταλαβαίνει τη μαγική δύναμη που πρέπει να ασκεί ένας τέτοιος άνθρωπος στη γη των Παλικαριών. Ποιοι όμως είναι οι Βλάχοι και ποια θέση τους αποδίδει το δεύτερο βιβλίο της Ιλιάδας του Ομήρου ανάμεσα στις ελληνικές φυλές; Στην Ιλιάδα, όπως είναι γνωστό, δεν υπάρχει καμία αναφορά στους Βλάχους. Είναι ιταλικής καταγωγής και, όπως είναι γνωστό, μεταφέρθηκαν στην περιοχή του Δούναβη και στο Ιλλυρικό μόνο ως άποικοι κατά την εποχή των λεγεώνων. Η μητρική τους γλώσσα είναι μια παραφθαρμένη λατινική, αναμεμειγμένη με σλαβική και αλβανική, και ανήκουν σε μεγάλο βαθμό στην Ελληνο-Ανατολική Εκκλησία. Έχουν επιβιώσει σε σημαντικό αριθμό στη βόρεια πλευρά του κάτω Δούναβη, αλλά σε μικρότερες ομάδες και με την εθνική τους ταυτότητα ανέπαφη μέχρι σήμερα στα βουνά μεταξύ Θεσσαλίας και Αλβανίας. Όσον αφορά στην ευφυΐα, την αγάπη για την ελευθερία, τις τεχνικές τους δεξιότητες και την οικονομία, οι Βλάχοι είναι απαράμιλλοι μεταξύ των φυλών της Ιλλυρικής ηπείρου και έπαιξαν τόσο σημαντικό ρόλο ως πολιτική δύναμη στην ίδια την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία που η επαρχία της Θεσσαλίας, που περιλάμβανε τις περιοχές γύρω από τον ποταμό Ασπροπόταμο, αναφερόταν στα βυζαντινά γραπτά για αιώνες μόνο ως «Μεγάλη Βλαχία». Σήμερα, ο στρατηγός Κωλέττης είναι ο πιο ικανός και καλύτερος, ενώ ο Βαρώνος φον Σίνα είναι ο πλουσιότερος άνθρωπος αυτού του λαού στη Βιέννη.

Αν κάποιος έλεγε ότι στην Ελλάδα η κυβέρνηση είναι ισχυρή και ειλικρινής, και μόνο η διοίκηση είναι διεφθαρμένη και κακή, η κρίση θα φαινόταν αντιφατική, αλλά παρ’ όλα αυτά θα ήταν αληθινή. Σύμφωνα με τους πιο φιλάνθρωπους ειδικούς, περίπου τέσσερα με πέντε εκατομμύρια δραχμές, περίπου το ένα τέταρτο του κρατικού εισοδήματος, καταχρώνται ετησίως από τα δημόσια ταμεία στην Ελλάδα. Ομοίως, όλοι στην Ευρώπη γνωρίζουν ότι η πλειοψηφία των ψήφων είναι πρακτικά ένα εμπόρευμα στη Βουλή των Αντιπροσώπων της Ελλάδας. Αλλά πού θα έβρισκε κανείς το θράσος, ειδικά λαμβάνοντας υπ’όψιν τα ηθικά πρότυπα της γαλλικής διοίκησης, να κατηγορήσει την Ελλάδα για κλοπή, πώληση αξιωμάτων και θέσεων, και για διεφθαρμένες πρακτικές των εκλεγμένων αντιπροσώπων της, και να τους απειλήσει με κανόνια; Αλλά αν οι διοικητές στη Γαλλία, όπου δύο μεγάλες επαναστάσεις έχουν ήδη διεξαχθεί στο όνομα της δημόσιας αρετής και της ελευθερίας, και όπου ο Καταστατικός Χάρτης θεωρείται τελικά «αλήθεια», εξακολουθούν να αγωνίζονται να είναι ειλικρινείς και δίκαιοι, τότε η δημόσια αρετή στη διακυβέρνηση είναι είτε ένα εντελώς ανέφικτο ιδανικό, είτε πρέπει να συνεχίσει κανείς να είναι επιεικής με τις ελληνικές πρακτικές για κάποιο χρονικό διάστημα. Το ερώτημα «αν η αρετή μπορεί να διδαχτεί και μαθευτεί» είχε ήδη τεθεί από τον Πλάτωνα στους συγχρόνους του σε έναν φιλοσοφικό διάλογο. Η απάντηση, ωστόσο, φαίνεται εξίσου αμφισβητήσιμη σήμερα όσο και στην αρχαιότητα. Παράλληλα με το φυσικό αίσθημα δικαιοσύνης, η αξιοθρήνητη και επαίσχυντη κατάσταση της ευρωπαϊκής δημόσιας ηθικής, όπως αναφέρεται από τον ελεύθερο τύπο, έχει για άλλη μια φορά αποδυναμώσει και απωθήσει τις αυστηρές, εν μέρει προκαθορισμένες φράσεις και ρητορικές ασκήσεις μας σχετικά με τη διαφθορά στη διαχείριση των δημόσιων πόρων στην Ελλάδα.

Jakob Philipp Fallmerayer

Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράγιερ (Αυστριακός από το Νότιο Τιρόλο και την Βαυαρία: 1790-1861): Ίσως περισσότερο γνωστός σήμερα για τις θεωρίες του που υποστήριζαν την ως επί το πλείστον μη ελληνική καταγωγή των νέων-σύγχρονων Ελλήνων, οι οποίες πυροδότησαν διαμάχη μεταξύ Φιλελλήνων και Ελλήνων στις δεκαετίες του 1830 και του 1840. Εκείνη την εποχή, ήταν γνωστός ως λόγιος-περιηγητής που εξερεύνησε τους μετακλασικούς Έλληνες και τον ισλαμικό κόσμο. Η πρώτη του μεγάλη μελέτη, το 1827, εξέτασε τη μεσαιωνική ιστορία της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας. Στη διάρκεια του ταξιδιού του στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (1840–1842), έγραψε επίσης σειρά ταξιδιωτικών εντυπώσεων με συνοδευτικά πολιτικά και πολιτιστικά σχόλια για μια απ’τις μεγάλες εφημερίδες της Γερμανίας, την Augsburg Allgemeine Zeitung . Μαζί με έναν πρόσθετο γερμανικό εθνικιστικό πρόλογο που ζητούσε ισχυρή ενωμένη Γερμανία ως αντίβαρο στη Γαλλία και πάνω απ’όλα στη Ρωσική Αυτοκρατορία, αυτά τα άρθρα χρησίμευσαν ως βάση για το ταξιδιωτικό έργο του Fallmerayer του 1845 με τίτλο «Αποσπάσματα από την Ανατολή» [Fragmente aus dem Orient]. Ο τόμος 1, από τον οποίο προέρχονται τα ακόλουθα αποσπάσματα, έχει το ταξίδι του από το Ρέγκενσμπουργκ στην Τραπεζούντα και δίνει στον αναγνώστη μια εικόνα των συνθηκών του ταξιδιού του. Ο τόμος περιγράφει πώς ήταν το να είσαι Γερμανός ταξιδιώτης και μελετητής στην Εγγύς Ανατολή και αποτυπώνει την μεταβαλλόμενη εικόνα της ισλαμικής «Ανατολής» και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε μια εποχή ανοδικού οριενταλισμού. – Ο πρώτος που του απάντησε, για το λάθος των εκτιμήσεων και συμπερασμάτων του ήταν ο Βλάχος Σοφοκλής Κ. Οικονόμου (1806-1877), και κατόπιν ακολούθησαν οι Σπυρίδων Ζαμπέλιος (1815-1881) και Κων/νος Παπαρηγόπουλος (1815-1891).

*****

Φρονώ ότι οφείλω να κλείσω με κάποια αδιαμφισβήτητα στοιχεία περί του προσώπου του Ι. Κωλέττη και με κάποιες φευγαλέες σκέψεις, πριν οι ανιστόρητοι … αρχίσουν το γνωστό βιολί της άγνοιάς τους.

• Σε αχρονολόγητο Υπόμνημα ο Κωλέττης κάνει γεωπολιτική ανάλυση στην οποία συνοψίζει την άποψή του για την διεθνή θέση του ελληνικού κράτους:

«Εκ λεχθέντων αποδεικνύεται τρανότατα ότι τα συμφέροντα του ρωσσικού και αγγλικού κράτους δεν δύνανται ποτέ ή δυσκόλως θέλει δυνηθώσι να συμβιβασθώσι μετά των συμφερόντων του έθνους, το οποίον αναγεννάται εκ της στάκτης του και το οποίον είναι τοποθετημένον εις θέσιν να θεωρήται με βάσκανον όμμα από τας δύο ταύτας δυνάμεις, από την μεν δια την οποίαν έχει επιθυμίαν να διατηρήση την εν τη Μεσογείω κυριαρχίαν της, από την δε δια τον οποίον έχει σκοπόν να κατακτήση το Βυζάντιον και πάσαν την ευρωπαϊκήν Τουρκίαν».

• Ο Κωλέττης, όντας οπαδός των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 (δες και το δικό του «Ελληνική Νομαρχία» – Παρά Ανωνύμου του Έλληνος), θεωρούσε ότι η Γαλλία, ήταν το έθνος του πολιτισμού και το κράτος του Μεγάλου Ναπολέοντα, επειδή ήταν η λιγότερο ισχυρή από τις Μεγάλες Δυνάμεις και θεωρούσε ακόμα ότι δεν θίγονταν τα συμφέροντά της από μια ισχυρή Ελλάδα.
• Ο Κωλέττης δεν καθοδήγησε το κόμμα του σε τακτική απόλυτης υποταγής στα γαλλικά συμφέροντα. Πολύ σπάνια διαφώνησε ή αμφισβήτησε ανοικτά ελληνική θέση, και πάντα υπέτασσε τις προσωπικές φιλοδοξίες του στο καλό της πατρίδας.

Αυτό το τελευταίο, είναι που δεν του συγχωρήθηκε ποτέ από εκείνους που συνέδεσαν τα συμφέροντα της Ελλάδος με τα «συμφέροντα του ρωσσικού και αγγλικού κράτους», κάτι που είναι οφθαλμοφανές και κυρίαρχο και στις ημέρες μας, γι’ αυτό και η… νεοελληνική εμμονή στην ιστορική διαστροφή της αλήθειας, σχετικά με το πρόσωπο που υπήρξε ο Ροβιεσπέρος της Ελληνικής Επανάστασης.

Και όπως έχει γράψει ο Γερμανός φιλέλληνας Χάγκεν Φλάισερ (Hagen Fleischer: γένν. 1944), ιστορικός και καθηγητής πανεπιστημίου, ο οποίος ασχολείται με την νεότερη και σύγχρονη (μεταπολεμική) ιστορία, και ο οποίος από το 1985 έχει αποκτήσει και την ελληνική υπηκοότητα:

«Για να ενσωματωθούν τα εκάστοτε νέα πορίσματα της ιστορικής έρευνας στην δημοσίως αναγνωρισμένη πραγματικότητα, χρειάζεται είτε η σχετική πρόσληψη από τα μεγάλα ΜΜΕ είτε η ένταξή τους στην εκπαιδευτική ύλη – γεγονός που απαιτεί συχνά την παρέλευση δεκαετιών, και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα.»

Στην Ελλάδα, πολιτεία, ΜΜΕ και ΑΕΙ… περί άλλων τυρβάζουν.

Γιώργης Έξαρχος

–

Φαρέτρα