“Υπόθεση Επστάιν: Δεν μας σόκαρε η βία. Μας σόκαραν τα ονόματα” / γράφει η Τζένη Κριθαρά

Η υπόθεση σεξουαλικής εκμετάλλευσης και εμπορίας γυναικών και κοριτσιών από τον Τζέφρι Επστάιν είναι διεθνώς γνωστή εδώ και τουλάχιστον επτά χρόνια, από τότε που ο «εγκέφαλος» του κυκλώματος συνελήφθη και βρέθηκε νεκρός στο κελί του ενόψει της δίκης του. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ετών, δεκάδες καταγγέλλουσες εμφανίστηκαν δημόσια για να περιγράψουν την κακοποίησή τους, να μιλήσουν για όσα υπέστησαν στα πάρτι και τα ιδιωτικά του νησιά και να διεκδικήσουν δικαίωση. Λόγω μίας σειράς νομικών περιορισμών – αλλά και σε πολλές περιπτώσεις εξαιτίας φόβου ή απειλών – σπάνια έδιναν τα ονόματα των κακοποιητών τους.

Επτά χρόνια μετά, το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης δίνει στη δημοσιότητα τα αρχεία του καταδικασμένου σεξουαλικού εγκληματία και το θέμα απασχολεί τους πάντες, αλλά όχι λόγω των θυμάτων. Δεν μας σόκαρε ότι ανήλικα κορίτσια κακοποιούνταν συστηματικά. Δεν μας σόκαρε ότι η εκμετάλλευση είχε διάρκεια, οργάνωση και ανθρώπους που κοίταζαν αλλού. Αυτό που μας τάραξε ήταν τα ονόματα. Οι τίτλοι. Οι διασυνδέσεις. Όταν η κακοποίηση άγγιξε την ελίτ, τότε έγινε σκάνδαλο. Όχι όταν συνέβαινε. Όταν εκτέθηκαν οι ισχυροί.

Μπροστά στην αποκάλυψη ενός τόσο εκτεταμένου δικτύου εκμετάλλευσης παιδιών και γυναικών, η συζήτηση έχει πάψει να περιστρέφεται γύρω από τα θύματα και αφορά αποκλειστικά στους άνδρες: ποιος φωτογραφήθηκε με ποιον, ποιος ταξίδεψε πού, ποια καριέρα απειλείται, ποια πολιτική ισορροπία μπορεί να διαταραχθεί. Η ζημιά στη φήμη των ισχυρών συζητείται με μεγαλύτερη ένταση απ’ ό,τι η ίδια η βία, λες και πρόκειται για κρίση κύρους και όχι για εγκλήματα εις βάρος ανηλίκων. Λες και το πραγματικό διακύβευμα είναι η πτώση της ελίτ και όχι η προστασία και η δικαίωση των θυμάτων. Η απόπειρα αυτοκτονίας του πρώην πρωθυπουργού της Νορβηγίας, Θόρμπιορν Γιάγκλαντ, που είναι εμπλεκόμενος στο σκάνδαλο Επστάιν, έλαβε μεγαλύτερη δημοσιότητα από την αυτοκτονία της Βιρτζίνια Τζιουφρέ, της γυναίκας που αποκάλυψε τη δράση του κυκλώματος καταγγέλλοντας για πρώτη φορά πρόσωπα και ονόματα.

Και σε αυτή την υπόθεση, τα θύματα δεν μένουν απλώς απροστάτευτα, αλλά κακοποιούνται δημόσια για πολλοστή φορά. Στην περίπτωση του κυκλώματος Επστάιν, τα θύματα εξακολουθούν να σεξουαλικοποιούνται. Μπορεί να το διαπιστώσει κανείς στον τρόπο που περιγράφονται, στις λέξεις που επιλέγονται. Αναφέρονται ως «νεαρές γυναίκες», «μοντέλα» ή «συνοδοί». Σαν να μην επρόκειτο για παιδιά. Μιλάμε για κορίτσια 14, 16 ή ακόμα και 13 ετών. Η φράση «ανήλικη γυναίκα» δεν μπορεί να γίνεται αποδεκτή. Μιλάμε για παιδιά, για έφηβα κορίτσια. Η ηλικία τους δεν ήταν λεπτομέρεια, ήταν ο ίδιος ο πυρήνας του εγκλήματος.

Έχει πολύ μεγάλη σημασία να χρησιμοποιούμε σωστά τη γλώσσα γιατί ο τρόπος που παρουσιάζεται το θέμα τείνει να μαλακώνει τη βία που ασκήθηκε, να θολώνει την ανηλικότητα και ως εκ τούτου, να μετατοπίζει την ευθύνη. Και έτσι, φτάνουμε στο σημείο ακόμη και σε μια υπόθεση που αφορά συστηματική κακοποίηση ανηλίκων, το βλέμμα παραμένει πάνω στα σώματα των κοριτσιών — όχι πάνω στην εξουσία που τα εκμεταλλεύτηκε.

Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα δομικής ανισότητας. Αυτό που αποκαλύπτεται είναι ένα δίκτυο εξουσίας και μια βαθιά ιεράρχηση ζωών. Η (μιντιακή προς το παρόν) κατάρρευση πλούσιων και ισχυρών ανδρών θεωρείται πολιτικό γεγονός, ενώ οι ζωές των κοριτσιών γίνονται παράπλευρη απώλεια. Στον πυρήνα αυτής της ιεράρχησης βρίσκεται ο σεξισμός: η εξουσία έχει βάρος, ενώ το γυναικείο –και εν προκειμένω το ανήλικο– σώμα όχι. Και όσο η δημόσια συζήτηση μετρά ζημιές κύρους αντί για ζημιές ζωής, αναπαράγει ακριβώς τη λογική που επέτρεψε στο σύστημα να λειτουργήσει εξαρχής.

Η ποινική και πολιτική διερεύνηση της υπόθεσης είναι απολύτως αναγκαία. Οι ευθύνες πρέπει να αποδοθούν, τα δίκτυα να αποκαλυφθούν, οι μηχανισμοί συγκάλυψης να διαλυθούν. Όμως αν περιορίσουμε το σκάνδαλο σε μια λίστα ενόχων, θα έχουμε χάσει το βαθύτερο πρόβλημα. Γιατί τα αρχεία δεν εκθέτουν μόνο πρόσωπα. Εκθέτουν ένα βλέμμα. Μια δημόσια κουλτούρα που σπεύδει να υπερασπιστεί τη φήμη των ισχυρών πριν προστατεύσει την αξιοπρέπεια των θυμάτων. Αν δεν αλλάξει αυτή η ιεράρχηση, αν δεν μετακινηθεί το κέντρο της συζήτησης από τα ονόματα στα κορίτσια, τότε ακόμη και οι πιο θεαματικές αποκαλύψεις θα είναι απλώς θόρυβος. Η πτώση των ισχυρών έγινε θέαμα και η δομική βία παρέμεινε σχεδόν αόρατη, με αποτέλεσμα ενώ τα κορίτσια είναι το θέμα, να γίνεται συζήτηση για τους άντρες.