Αρχίζοντας την Μ. Σαρακοστή με πνευματική «προθέρμανση» / γράφει ο Στέφανος Κισιωτης

Το Τριώδιο άνοιξε, δηλ. άρχισε. Και μέρα με τη μέρα μπαίνουμε σιγά-σιγά στις ακολουθίες που μας εισάγουν στη Μ. Σαρακοστή.

Την Δευτέρα της Τυρινής, στην α΄ ωδή του Τριωδίου διαβάζουμε και το εξής τροπάριο: «Αρχή κατανύξεως και μετανοίας, κακών αλλοτρίωσις και παθών εγκράτεια· διό σπουδάσωμεν αποκοπήν πονηρών έργων ποιήσασθαι». Που σε ελεύθερη σημαίνει:

Εμπρός, ας αρχίσουμε να νιώθουμε βαθιά μέσα μας συντριβή και μετάνοια, ας αποξενωθούμε από τις κακές πράξεις και ας συγκρατήσουμε τα πάθη μας. Κι αυτό θα γίνει, όταν αποκόψουμε από τη ζωή μας τα πονηρά έργα.

Ήδη ανοίγεται μπροστά μας ο πνευματικός αγώνας, «το στάδιον των αρετών» και η Εκκλησία μας με απλό και σύντομο λόγο, επιγραμματικά, μας προετοιμάζει, μας κάνει «προθέρμανση» πνευματική, για τον «καλόν αγώνα» που επίκειται.

«Αρχή κατανύξεως και μετανοίας»! Λέξεις κλειδιά: Κατάνυξη – μετάνοια.

Κατάνυξη, από το ρήμα κατα-νύσσ(ττ)ω που σημαίνει κεντώ, σχίζω, νιώθω βαθιά λύπη μέσα στην καρδιά, αλλά ταυτόχρονα και αισθάνομαι βαθιά θρησκευτική πίστη και ευλάβεια, σεβασμό και τιμή προς τον Θεό.

Ο ιερός Χρυσόστομος ερμηνεύοντας τη φράση στις Πράξεις των αποστόλων, «κατενύγησαν τη καρδία»(Πρ. 2,37), όταν οι ακροατές του Πέτρου άκουσαν το κήρυγμά του, μετά την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος την ημέρα της Πεντηκοστής, λέει: «κατέγνωσαν εαυτών», κατάλαβαν τα σφάλματα που έκαναν και αποφάσισαν να τα διορθώσουν.

Η κατάνυξη είναι μια κατάσταση εσωτερικής αφύπνισης και αυτοελέγχου. Ο πιστός στέκεται ενώπιον του Θεού και όσο βιώνει την αγιότητά Του, τόσο αντιλαμβάνεται τη δική του πνευματική πτωχεία, την ροπή προς την αμαρτία, την έλλειψη πίστεως, αλλά και την έλλειψη καλών έργων. Η κατάνυξη τον οδηγεί με φρόνημα ταπεινώσεως μπροστά στην αλήθεια του εαυτού του. Φυσικά προηγείται ο φόβος της αποτυχίας και ο έλεγχος του Θεού και μετά ακολουθεί μέσα του ό,τι θεραπευτικό και αποκαλυπτικό της Θείας γνώσεως παρέχει η Εκκλησία. Τότε ο  πιστός καθαίρεται σιγά-σιγά και «βλέπει» και αισθάνεται την Θεία παρουσία μέσω των Μυστηρίων, της προσευχής, της Θείας Μελέτης και έλκεται προς Αυτόν με την Χάρη του Θεού. Έτσι η κατάνυξη, «νύττει», κεντά την καρδιά του ανθρώπου με «χρυσό καρφί», τον διεγείρει πνευματικά και τον δραστηριοποιεί.

Αυτό το «χρυσό καρφί», κατά τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, είναι το πένθος για τις αμαρτίες και ταυτόχρονα η χαρά της αφέσεως από τον φιλάνθρωπο Κύριο. Αυτό συμβαίνει, όταν ο πιστός με ταπείνωση και ειλικρίνεια ζητά συγχώρεση και ελευθερία. Τότε το πένθος και η λύπη μετατρέπονται  σε χαρά. Έτσι δημιουργείται η ευλογημένη Χαρμολύπη, ως καρπός Μετανοίας. Ταυτόχρονα ο πιστός αποκτά μέσα του την εγρήγορση προς τον «Ποθούμενον» και ετοιμάζεται για την συνάντηση μαζί Του. Έτσι οδηγείται στην Μετάνοια.

Μετάνοια σημαίνει αλλαγή του νου, της νοοτροπίας, της συμπεριφοράς και των ενεργειών μετά από έλεγχο. «Όχι απλώς λύπη για το παρελθόν, αλλά μια θεμελιώδης μεταμόρφωση της όρασής μας, ένας νέος τρόπος να βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και το Θεό. Σύμφωνα με τον Ποιμένα του Ερμά, είναι ‘’μια μεγάλη κατανόηση’’…και όχι, αναγκαστικά, μια συναισθηματική κρίση. Η Μετάνοια δεν είναι ένας παροξυσμός τύψεων και αυτο-οικτιρμού, αλλά μεταστροφή, επανατοποθέτηση του κέντρου της ζωής μας στην Αγία Τριάδα.

Ως ‘’νέος νους’’, ως μεταστροφή και επανατοποθέτηση του κέντρου της ζωής, η Μετάνοια είναι κάτι το θετικό και όχι αρνητικό. ‘’Μετάνοιά εστι θυγάτηρ ελπίδος, και άρνησις ανελπιστίας’’, λέγει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Μετάνοια σημαίνει πως κοιτάζω, όχι προς τα κάτω, στις δικές μου ελλείψεις, αλλά προς τα πάνω, στην αγάπη του Θεού· όχι προς τα πίσω αυτομεμφόμενος, αλλά προς τα μπρος με εμπιστοσύνη. Μετάνοια είναι να βλέπω όχι το γιατί απέτυχα να γίνω κάτι, αλλά τι ακόμη μπορώ να γίνω με τη Χάρη του Χριστού».(Κάλλιστος Ware).

Όταν ο πιστός συνειδητοποιήσει ότι έχει διαπράξει το κακό, το σφάλμα, δηλ. την αμαρτία απέναντι στον Θεό και τον συνάνθρωπο, τότε  επιθυμεί να το διορθώσει και να συχωρεθεί. Γι’ αυτό η Μετάνοια μάς δείχνει τον μοναδικό δρόμο, τον τρόπο με τον οποίο θα συναντήσουμε τον Θεό και τον συνάνθρωπο στον ίδιο τόπο. Κυριολεκτικά τότε θα συν-χωρεθούμε, δηλ. θα συνυπάρξουμε.

Η αυτογνωσία, η συναίσθηση της αμαρτωλότητας και η πίστη στον «δυνάμενον σώσαι»(Ιακ.4,12), δημιουργούν την ελπίδα της σωτηρίας και την ενθάρρυνση στον πνευματικό αγώνα κατά της αμαρτίας.

Ο ποιητής του κανόνα του όρθρου της Δευτέρας της Τυρινής, χρησιμοποιεί ακόμη δυο λέξεις κλειδιά, απόλυτα εύστοχες και μας λέει ότι η περίοδο της Μετανοίας μπορεί να γίνει «κακών αλλοτρίωσις». Δηλαδή αποξένωση από το κακό, από την αμαρτία.

Ενώ ο άνθρωπος αυτός πριν ήταν υπηρέτης του διαβόλου και της αμαρτίας, τώρα με την θεοποιό Μετάνοια μπορεί να φτάσει στην «των κακών αλλοτρίωσιν».

Η φράση αυτή ανήκει στον Μ. Βασίλειο ο οποίος προτρέπει τον πιστό να αγωνιστεί να αποβάλλει από πάνω του το κακό, την αμαρτία. Ο λόγος του Χριστού είναι σαφής: «Πας ο ποιών την αμαρτίαν, δούλός εστι της αμαρτίας».(Ιω.8,34). Ο συνειδητός αγώνας του πιστού να απαλλαγεί, να αποξενωθεί από την αμαρτία, τον οδηγεί στην εν Χριστώ ελευθερία. Έτσι η αλλοτρίωση από το κακό, έχει ευεργετικά αποτελέσματα πάνω στον άνθρωπο. Τον κάνει κοινωνικά σωστό, συνεργάσιμο και ανεκτικό με τους συνανθρώπους του. Αυτός ο άνθρωπος δεν έχει αντιπάλους, αλλά μόνον αδελφούς και συντρόφους, με την ουσιαστική έννοια του όρου. Κι αυτό συμβαίνει, γιατί οι πιστοί συμμετέχουν στην ίδια «τροφή», στο Σώμα και στο Αίμα του Χριστού με την Θεία Μετάληψη, κατά την Θεία Λειτουργία, η οποία είναι κατά κυριολεξία Έργον του Λαού…

Με τον τρόπο αυτό η Εκκλησία εισηγείται την αλλοτρίωση από το κακό, από την αμαρτία, οδηγώντας τα μέλη της στην κατ’ εξοχήν και ουσιαστική κοινωνικοποίηση των ανθρώπων! Γιατί ιδανική κοινωνία  είναι αυτή που τα μέλη της είτε είναι Άγιοι είτε αγωνίζονται να γίνουν Άγιοι μέσα από τις όποιες δυσκολίες.

Έτσι η αλλοτρίωση που θεωρείται από   την Κοινωνιολογία κακό και διαλυτικό στοιχείο της Κοινωνίας και του ανθρώπου, στα χέρια της Εκκλησίας με την κατάλληλη χρήση, μεταποιείται σε συνεκτικό παράγοντα της Κοινωνίας και οικοδομεί τον τέλειο άνθρωπο, τον κατά «Θεόν κτισθέντα».(Εφ.4,24). Έτσι πραγματοποιείται η Χριστοποίηση του ανθρώπου και η Κοινωνία γίνεται «Σώμα Χριστού»(Α΄Κορ.12,27), δηλαδή Εκκλησία!!!

Η σύντομη αυτή προετοιμασία για τον πνευματικό αγώνα που θα ακολουθήσει, κλείνει  με δυο βαρυσήμαντες λέξεις και ολοκληρώνει την πνευματική «προθέρμανση» για την περίοδο της Μ. Σαρακοστής. Μας προτρέπει να αποκτήσουμε «παθών εγκράτεια». Για την αμαρτία είχε μιλήσει λίγο πριν. Η αμαρτία είναι μια συγκεκριμένη πράξη. Τώρα αναφέρεται σε παγιωμένες εφάμαρτες καταστάσεις, στα πάθη.

«Ο απ. Παύλος τονίζει ότι οι χριστιανοί οφείλουν να θεωρούν  ‘’εαυτούς νεκρούς μεν είναι τη  αμαρτία, ζώντας δε εν Χριστώ Ιησού’’ (Ρωμ.6,11).

Η νέκρωση αυτή αφορά ξεκάθαρα στην κάθαρση των παθών. Για το θέμα αυτό  πολλά έχουν να μας διδάξουν οι Πατέρες της Εκκλησίας, που έκαναν έργο ζωής τον αγώνα ενάντια στα πάθη και τις αμαρτίες. Η διδασκαλία των Πατέρων για τη θεραπεία της ψυχής από τα πάθη είναι καρπός βαθιάς πνευματικής εμπειρίας και μακροχρόνιου αγώνα και ασκήσεως.

Τα πάθη δεν είναι απλώς μία αμαρτία ή ηθική παρεκτροπή. Συνιστούν κάτι  βαθύτερο. Τα πάθη είναι μία βαθιά ριζωμένη κατάσταση συνεχούς επαναλήψεως και σταθερής επιμονής σε συγκεκριμένες αμαρτωλές συνήθειες, που κυριαρχούν στην καρδιά του ανθρώπου, την υποδουλώνουν σε μία αμαρτωλή και αρρωστημένη κατάσταση. Αργότερα δύσκολα εκριζώνονται.

Τα πάθη σκοτίζουν την διάνοια, υποβάλλουν πονηρούς λογισμούς οι οποίοι κρατούν τον άνθρωπο μακριά από τον Θεό, αλλά και καταστρέφουν τη σωστή σχέση με τον συνάνθρωπο». (π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος).

Τα πάθη εμποδίζουν τον άνθρωπο να αποκτήσει πνευματικά χαρίσματα. Για να επέλθει κάθαρση από τα πάθη και την αμαρτία, χρειάζεται αυτογνωσία, Μετάνοια και πνευματικός αγώνας, όπως τον ορίζει η πατερική εμπειρία. Η απόκρουση των πειρασμών απαιτεί  νήψη, δηλ. συνεχή πνευματική επαγρύπνηση, προσευχή, πνευματικό οδηγό και συνειδητή Μυστηριακή-λατρευτική ζωή. Μέσα από αυτόν τον αγώνα ο πιστός γίνεται εγκρατής. Σιγά – σιγά και «μεθοδικά» κυριαρχεί πάνω στις άτακτες επιθυμίες και στα πάθη του.  

Η Εκκλησία με την Ζωή και τον Λόγο της προσπαθεί να μας απομακρύνει από την τυποποιημένη πνευματικότητα, από την φαρισαϊκή θρησκευτικότητα και την αποστεωμένη ηθικότητα.

Αυτή την περίοδο της Σαρακοστής φωνάζει δυνατά προς όλους μας: «Άγιοι γίνεσθε»(Α΄Πετρ.1,16). Κι αυτό είναι αλήθεια, μπορεί να γίνει. Γι’ αυτό προβάλλει μπροστά μας τον Τελώνη και την Μαρία την Αιγυπτία, δίνοντας θάρρος σε όλους εμάς τους αμαρτωλούς, αλλά και ελπίδα.  

Στέφανος Κισιωτης

Σημείωση: Φωτογραφίες faretra.info από το Μοναστήρι Τιμίου Προδρόμου Βέροιας

–

Φαρέτρα