“Μετά-ποίηση: Η Ποίηση της Ποίησης” / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Η ποίηση, σε κάθε πολιτισμό και εποχή, υπήρξε ένα από τα πιο πυκνά πεδία έκφρασης του ανθρώπινου ψυχισμού. Γραφή που δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή γεγονότων ή συναισθημάτων, αλλά επιδιώκει να μετασχηματίσει την εμπειρία σε λόγο και εικόνα. Αν η ποίηση αποτελεί ένα εργαλείο κατανόησης του κόσμου και του εαυτού, η μετά-ποίηση αναλαμβάνει τον ρόλο του καθρέφτη που στρέφεται προς την ίδια τη δημιουργική πράξη. Είναι η ποίηση που στοχάζεται για την ποίηση, η πράξη που συνειδητοποιεί τη λειτουργία της.

Η έννοια της μετά-ποίησης προϋποθέτει δύο βασικές συνειδητοποιήσεις. Η πρώτη αφορά τη φύση της γλώσσας ως μέσου έκφρασης και ταυτόχρονα ως περιορισμού. Κάθε λέξη που επιλέγεται κουβαλάει ένα φορτίο σημασίας, η οποία, όμως, δεν αρκεί για να αποδώσει πλήρως την εμπειρία. Η ποίηση έρχεται να γεμίσει τα κενά, να δημιουργήσει συνδέσεις ανάμεσα σε εικόνες, ήχους, ρυθμούς και αίσθηση. Η μετά-ποίηση, όμως, δεν αρκείται σε αυτό. Αντί να επιδιώκει απλώς το συναίσθημα ή την εικόνα, εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η ποίηση κατασκευάζεται, στις δομές, στις επιλογές και στις διαδικασίες που παράγουν το ποιητικό αποτέλεσμα. Είναι η ποίηση που «ανοιγοκλείνει τον καθρέφτη» της ίδιας της δημιουργίας, με στόχο να αποκαλύψει το πώς γεννιέται ο λόγος, ο ρυθμός, η εικόνα.

Η δεύτερη συνειδητοποίηση σχετίζεται με το χρόνο και τη μνήμη. Στην παραδοσιακή ποίηση, η εμπειρία αιχμαλωτίζεται στιγμιαία· ο ποιητής εκφράζει τη στιγμή, τον πόνο, τη χαρά, την αμφιβολία ή την έμπνευση που τον διαπερνά. Στη μετά-ποίηση, όμως, η στιγμή αναστοχάζεται. Ο ποιητής επιστρέφει στον λόγο του, αναθεωρεί, αναδιατάσσει, πειραματίζεται με την ίδια τη μορφή και την αφήγηση. Είναι ένας συνεχής διάλογος ανάμεσα στην αρχική δημιουργία και στην αναστοχαστική διαδικασία: η ποίηση γίνεται αυτοπαρατήρηση. Στην ουσία, η μετά-ποίηση διαρρηγνύει την αμεσότητα της εμπειρίας και εισάγει έναν δεύτερο χρόνο, εκείνον της συνείδησης και της στοχαστικής επεξεργασίας.

Η μετά-ποίηση δεν είναι άσκηση θεωρητική ή ψυχρή· δεν περιορίζεται σε φιλοσοφικά παιχνίδια. Αντιθέτως, ενισχύει τη δημιουργικότητα. Όπως σημειώνει ο Ρολάν Μπαρτ στην ανάλυσή του για την αφήγηση και τον λόγο, η συνειδητοποίηση της γλώσσας και των λειτουργιών της δεν αποδυναμώνει την έκφραση· αντίθετα, της δίνει βάθος και δυνατότητα πολλαπλών επιπέδων ανάγνωσης. Ο ποιητής που στρέφει την προσοχή του στη μετά-ποίηση εξερευνά τις αόρατες συνδέσεις ανάμεσα στις λέξεις, τα σχήματα λόγου, τους ρυθμούς και τις σιωπές· ανακαλύπτει ότι κάθε στίχος δεν είναι μόνο μήνυμα, αλλά και μέσο σκέψης, μέσο κατανόησης της ίδιας της γλώσσας.

Η αισθητική διάσταση της μετά-ποίησης είναι επίσης κρίσιμη. Εδώ, η μορφή και το περιεχόμενο δεν είναι ξεχωριστά· αλληλοσυμπληρώνονται και συνδιαμορφώνουν την εμπειρία του αναγνώστη. Όπως στη μουσική, όπου το μέτρο και ο ρυθμός είναι αναπόσπαστα από τη μελωδία, έτσι και στη μετά-ποίηση, η γλώσσα γίνεται μέσο εξερεύνησης, όχι μόνο αντικείμενο. Κάθε επιλογή λέξης, κάθε ρυθμική απόκλιση, κάθε διάλειμμα στίχου αποκτά σημασία πολλαπλών επιπέδων. Ο αναγνώστης δεν απολαμβάνει μόνο το τελικό αποτέλεσμα, αλλά συμμετέχει στην αναζήτηση του νοήματος μέσα στη διαδικασία.

Η μετά-ποίηση, τέλος, ανοίγει έναν διάλογο με την παράδοση και τη θεωρία της ποίησης. Από την Αρχαία Ελλάδα έως τους σύγχρονους στοχαστές, η ποίηση έχει συνδεθεί με την ηθική, τη μεταφυσική και την αισθητική. Όταν η ποίηση στρέφεται στον εαυτό της, όπως κάνουν ποιητές όπως ο Τ.Σ. Έλιοτ ή ο Ραμπελαί, καταδεικνύει ότι η διαδικασία δημιουργίας είναι αυτοσκοπός, όχι μόνο μέσο έκφρασης. Η πράξη του γράφειν γίνεται αντικείμενο στοχασμού· η γλώσσα γίνεται καθρέφτης της ίδιας της γλώσσας· η ποίηση γίνεται μέσο κατανόησης του τρόπου με τον οποίο κατασκευάζεται η πραγματικότητα μέσα από τον λόγο.

Η μετά-ποίηση δεν περιορίζεται στην απλή ανάλυση ή αναστοχασμό της ποίησης· είναι η ίδια η ποίηση που στρέφεται προς τον εαυτό της, ανακαλύπτοντας τη διαδικασία δημιουργίας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η ποίηση καθίσταται συνειδητή, και ο ποιητής παρατηρεί πώς γεννιέται η λέξη, η εικόνα, ο ρυθμός και η μορφή, μαθαίνοντας να κατανοεί τη γλώσσα όχι μόνο ως μέσο έκφρασης αλλά και ως χώρο σκέψης. Έτσι, το έργο αποκτά βάθος και δυνατότητα πολλαπλών αναγνώσεων, καθώς ο αναγνώστης δεν περιορίζεται στο να αισθανθεί ή να ερμηνεύσει το περιεχόμενο· συμμετέχει ενεργά στην παρατήρηση της δημιουργικής διαδικασίας, στο παιχνίδι των εικόνων, των σιωπών και των μεταφορών που το συνθέτουν. Ταυτόχρονα, η μετά-ποίηση λειτουργεί ως εργαλείο αυτογνωσίας και φιλοσοφικού στοχασμού, αναδεικνύοντας τη σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο, τη γλώσσα και τον κόσμο, αποκαλύπτοντας ότι κάθε δημιουργία είναι ταυτόχρονα πράξη και στοχασμός. Τέλος, μέσα από την επίγνωση των διαδικασιών της, η μετά-ποίηση συνδέει την παράδοση της ποίησης με τον σύγχρονο κόσμο, ενσωματώνοντας στοιχεία του παρελθόντος και αναστοχάζοντάς τα στην τρέχουσα κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα, μετατρέποντας την ποίηση σε ένα ζωντανό, δυναμικό πεδίο έκφρασης και στοχασμού.

Συμπερασματικά, η μετά-ποίηση δεν είναι απλή «σχολαστική» ανάλυση του ποιητικού έργου. Είναι η ποίηση που συνειδητοποιεί τον εαυτό της, η πράξη που γίνεται αναστοχαστική. Μέσα από τη διαδικασία της, ο ποιητής και ο αναγνώστης συμμετέχουν σε έναν διάλογο με τον λόγο, τον χρόνο και τη μορφή· ανακαλύπτουν ότι η ποίηση δεν είναι μόνο μέσο έκφρασης, αλλά και μέσο κατανόησης και δημιουργίας νέων τρόπων σκέψης. Η μετά-ποίηση μας υπενθυμίζει ότι η ποίηση δεν είναι μόνο το τι λέμε, αλλά και το πώς το λέμε, και ότι η ίδια η διαδικασία του λέγειν και του γράφειν μπορεί να είναι αντικείμενο έμπνευσης και φιλοσοφικού στοχασμού.

—

Φαρέτρα