“Influencers του τότε και του τώρα: Από την ακμή στην παρακμή” / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Υπήρξε μια εποχή όπου η λέξη ‘πρότυπο’ είχε βάρος. Ήταν συνδεδεμένη με την αρετή, τη γνώση, την αυθεντία του λόγου ή την ανωτερότητα του έργου.

Οι άνθρωποι θαύμαζαν όσους άφηναν ένα αποτύπωμα που οδηγούσε τον άλλον προς το καλύτερο, όχι προς το ευκολότερο. Οι ήρωες του τότε δεν «ανέβαζαν stories», αλλά έγραφαν ιστορία· και δεν κέρδιζαν followers, αλλά συνειδήσεις. Από τους φιλοσόφους και τους ποιητές ως τους αγωνιστές και τους επιστήμονες, ο influencer του τότε ήταν κάποιος που φώτιζε τον δρόμο προς το αληθές, το ωραίο και το αγαθό — εκείνη την τριπλή καντιανή πυξίδα που όριζε την ηθική και αισθητική μας ευαισθησία. Η επιρροή ήταν αποτέλεσμα μιας εσωτερικής ακμής: γνώσης, πνεύματος και μόχθου. Ο Σωκράτης δεν ζήτησε ποτέ να τον ακολουθήσουν· τον ακολούθησαν επειδή τόλμησε να ζήσει και να πεθάνει για την αλήθεια. Ο Μότσαρτ δεν έγινε διάσημος για τα ρούχα του, αλλά για τις αρμονίες του. Ο Καβάφης δεν πρόβαλε τη ζωή του, αλλά έπλασε μέσα στη σιωπή του ένα σύμπαν λέξεων που έμεινε αιώνιο.

Η εποχή της επιρροής ως αξία

Η επιρροή κάποτε συνδεόταν με την παιδεία. Ο παιδαγωγός δεν ήταν performer, αλλά καθοδηγητής ψυχών. Ο λόγος του δασκάλου, του συγγραφέα, του επιστήμονα, διαμόρφωνε ήθος. Σήμερα, η ίδια λέξη έχει αλλοιωθεί: από in-fluere (ροή προς τα μέσα), έγινε απλή έκχυση προς τα έξω – μια ακατάπαυστη ροή εικόνων, σχημάτων ζωής χωρίς περιεχόμενο. Ο influencer δεν επιδρά πλέον στο είναι, αλλά στο φαίνεσθαι. Το πέρασμα από την ακμή στην παρακμή της έννοιας συνοψίζει μια βαθύτερη πολιτισμική μεταστροφή. Από την αναζήτηση του νοήματος περάσαμε στη λατρεία της εντύπωσης. Από το «γνώθι σαυτόν» στο «προβλήθητι παντί τρόπω». Η ηθική του εσωτερικού ανθρώπου αντικαταστάθηκε από την αισθητική του προσώπου και της πόζας.

Το νέο είδωλο: η οθόνη

Η οθόνη έγινε ο νέος καθρέφτης του Νάρκισσου. Όμως σε αντίθεση με τον μύθο, ο σύγχρονος ναρκισσισμός δεν οδηγεί στον θάνατο από υπερβολικό αυτοθαυμασμό, αλλά στη διάχυση του εγώ μέσα στο πλήθος. Ο καθένας είναι ένας μικρός influencer, ή θέλει να γίνει. Το βλέμμα του Άλλου, εκείνο που ο Σαρτρ αποκαλούσε καθρέφτη της ύπαρξης, έχει μετατραπεί σε μετρήσιμο δεδομένο: likes, views, follows, engagement. Η επιρροή, άλλοτε καρπός αυθεντίας, έγινε προϊόν αλγορίθμου. Οι πλατφόρμες καθορίζουν τι θα φανεί, ποιος θα ακουστεί, ποιος θα επιβιώσει μέσα στη χοάνη της προσοχής. Όπως σημειώνει ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, ζούμε στην «κοινωνία της διαφάνειας», όπου όλοι εκθέτουν τα πάντα, αλλά τίποτε ουσιώδες δεν αποκαλύπτεται. Το μυστήριο, η σιωπή, η εσωτερικότητα, που κάποτε ήταν δείκτες πνευματικού μεγαλείου, σήμερα θεωρούνται ελαττώματα επικοινωνίας.

Από τον πνευματικό στο lifestyle influencer

Αν ο πνευματικός άνθρωπος του 20ού αιώνα έγραφε, δίδασκε, στοχαζόταν, ο influencer του 21^ου ποζάρει, φωτογραφίζεται, κάνει unboxing, διαφημίζει. Το μέτρο της αξίας δεν είναι η σκέψη αλλά η εμβέλεια της απήχησης. Δεν μετράται σε επιρροή χαρακτήρων, αλλά σε αριθμούς ακολούθων. Η εικόνα αντικατέστησε τη λέξη· η σκηνοθετημένη στιγμή αντικατέστησε τη διάρκεια της προσπάθειας. Ο Σαρτρ ή η Σιμόν ντε Μποβουάρ ένα ζευγάρι πνευματικών influencers επηρέασαν εποχές ολόκληρες με τα φιλοσοφικά δοκίμιά τους και τις δημόσιες ακτιβιστικές παρεμβάσεις τους. Σήμερα, ένα «influencer» ζευγάρι προβάλλει την καθημερινότητά του ως έργο ζωής και χιλιάδες θεατές παρακολουθούν με πάθος πώς τρώνε, πώς επιτελούν τις φυσικές-βιολογικές ανάγκες τους, πώς τσακώνονται, πώς χωρίζουν, πώς σαχλαμαρίζουν. Ο έρωτας -αν υπάρχει- έγινε εμπορικό «content» προς τέρψη του φιλοθεάμονος κοινού, όχι εμπειρία. Η ελευθερία έγινε φίλτρο.

Η παρακμή του νοήματος

Το φαινόμενο δεν είναι επιφανειακό· αγγίζει τις ρίζες της σύγχρονης κοινωνικής ανθρωπολογίας. Ο άνθρωπος της εικόνας, όπως προφήτεψε ο Γκυ Ντεμπόρ ήδη από το 1967, ζει μέσα στην «κοινωνία του θεάματος». Δεν υπάρχει αυθεντική ζωή έξω από την παράσταση. Η πραγματικότητα γίνεται σκηνή και ο καθένας, θεατής και ηθοποιός μαζί, παίζει τον ρόλο του εαυτού του στη χειρότερη εκδοχή του. Το ΤikTok, ίσως το πιο ακραίο παράδειγμα αυτής της ανθρωπολογικής και πολιτισμικής μετάλλαξης, είναι η απόλυτη αλληγορία του στιγμιαίου νοήματος. Εκεί, η ταχύτητα και η επιφανειακότητα γίνονται ύψιστες αρετές. Ο χρόνος κυλά χωρίς βάθος· ο άνθρωπος δε «ζει», αλλά παράγει περιεχόμενο. Τα δώρα που στέλνονται, οι προκλητικές εμφανίσεις, τα lives που υπερβαίνουν το όριο του εξευτελισμού, δεν είναι παρά τα νέα νομίσματα ενός ψηφιακού παζαριού ματαιότητας. Όπως θα έλεγε ο Μποντριγιάρ, ο κόσμος αυτός δεν είναι απλώς ψευδής· είναι υπερπραγματικός, μια προσομοίωση της ζωής, πιο αληθοφανής από την ίδια τη ζωή.

Ηθική και ευθύνη της επιρροής

Εδώ αναδύεται το καίριο ερώτημα: έχει ο influencer ηθική ευθύνη; Αν ο λόγος του επηρεάζει συνειδήσεις, αν το παράδειγμά του διαμορφώνει συμπεριφορές, τότε δεν είναι απλός ψυχαγωγός, αλλά ηθικός δρων. Η φαινομενικά «ελαφριά» επιρροή αποκτά βαρύτητα όταν οδηγεί νέους ανθρώπους σε πρότυπα κενότητας, κατανάλωσης, επίδειξης ή αυτοϋποτίμησης. Ο Καντ θα έλεγε ότι κάθε πράξη έχει ηθική αξία μόνο όταν γίνεται από καθήκον, όχι από συμφέρον. Ο influencer που προβάλλει μια αξία για κέρδος, χωρίς εσωτερική δέσμευση, είναι ηθικά ανεύθυνος, ακόμη κι αν το μήνυμά του φαίνεται θετικό. Η δεοντοκρατία του Καντ μας υπενθυμίζει ότι το μέσο δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον σκοπό: ο άνθρωπος δεν πρέπει ποτέ να χρησιμοποιείται απλώς ως εργαλείο, ήτοι ως «ακροατής-στόχος» για διαφημιστικά clicks.

Αναζήτηση ενός νέου ήθους επιρροής

Κι όμως, δεν είναι όλα χαμένα. Όπως κάθε παρακμή, έτσι κι αυτή κρύβει μέσα της τη δυνατότητα αναγέννησης. Η ίδια τεχνολογία που παράγει ματαιότητα μπορεί να υπηρετήσει την παιδεία. Υπάρχουν πνευματικοί άνθρωποι που χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες για να διαδώσουν φιλοσοφία, επιστήμη, ποίηση, κριτικό λόγο. Υπάρχει ένας νέος τύπος «ψηφιακού στοχαστή» που δεν επενδύει στην εικόνα, αλλά στην ουσία. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να απορρίψουμε το φαινόμενο των influencers, αλλά να το αναβαθμίσουμε ηθικά και πνευματικά. Να επαναφέρουμε την έννοια της επιρροής στην αρχική της σημασία: ροή προς τα μέσα, όχι απορρόφηση προς τα έξω. Ο πραγματικός influencer είναι αυτός που βοηθά τον άλλον να σκεφτεί, να αισθανθεί, να δημιουργήσει, να ονειρευτεί.

Από τη λάμψη στη σιωπή

Ίσως ο μεγαλύτερος influencer όλων των εποχών να ήταν ο Ιησούς, που δεν είχε ούτε προφίλ ούτε οπαδούς, αλλά άλλαξε τον κόσμο μέσα από την ειρηνοποιό δράση του. Η επιρροή του δεν προήλθε από εικόνες, αλλά από το ήθος. Αυτό είναι το μέτρο που χάσαμε: το μέτρο του ηθικού βάθους. Η κοινωνία της επίδειξης δεν είναι καταδικασμένη, αλλά χρειάζεται επαναμάγευση, μια νέα ηθική της παρουσίας μέσα στο πλήθος. Να επιστρέψουμε στην αυθεντικότητα, στην ευθύνη και στην ομορφιά της εσωτερικότητας. Ίσως τότε η οθόνη να γίνει παράθυρο στο φως κι όχι σκοτεινός καθρέφτης της ματαιότητας.

*Η ελληνική απόδοση του όρου influencer είναι επηρεαστής ή επιδραστής.

 –

Φαρέτρα