12 Οκτωβρίου 1862. Στα ανοιχτά της Σαλαμίνας, ένας βασιλιάς ετοιμάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα στην οποία είχε φτάσει σχεδόν τρεις δεκαετίες νωρίτερα, με την αποστολή να κυβερνήσει το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Ο Όθωνας, πρώτος βασιλιάς της Ελλάδας, γνωρίζει πλέον ότι ο θρόνος του έχει χαθεί. Δίπλα του βρίσκεται η σύζυγός του, Αμαλία, ενώ στην Αθήνα και τον Πειραιά η επανάσταση έχει επικρατήσει.
Σύμφωνα με το ιστορικό αφιέρωμα του ΑΠΕ-ΜΠΕ, το μεσημέρι εκείνης της ημέρας, πριν από ακριβώς 164 χρόνια, το βασιλικό ζεύγος αποχαιρετά τους αξιωματικούς του ελληνικού πολεμικού πλοίου «Αμαλία» και επιβιβάζεται σε λέμβο με προορισμό τη βρετανική φρεγάτα «HMS Scylla». Η Αμαλία, ντυμένη με απλά ταξιδιωτικά ρούχα, σκουπίζει τα δάκρυά της, ενώ ο Όθωνας εμφανίζεται στο κατάστρωμα φορώντας την παραδοσιακή ελληνική φουστανέλα. Χαιρετά έναν προς έναν τους αξιωματικούς, ορισμένοι από τους οποίους τον αγκαλιάζουν συγκινημένοι. Λίγο πριν εγκαταλείψει το πλοίο, σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, στρέφει το βλέμμα του γύρω και μονολογεί: «Εύχομαι να ευτυχήση η Ελλάς».
Είναι το τέλος μιας βασιλείας που είχε ξεκινήσει με μεγάλες προσδοκίες και ολοκληρώνεται με μια επανάσταση.
Πώς ο Όθωνας έχασε τον θρόνο του
Ο Όθωνας είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση της Ελλάδας το 1833, σε ηλικία μόλις 17 ετών. Η επιλογή του Βαυαρού πρίγκιπα ως πρώτου βασιλιά του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους συνδέθηκε με τις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και την προσπάθεια συγκρότησης ενός σύγχρονου κρατικού μηχανισμού. Ωστόσο, η βασιλεία του Όθωνα σημαδεύτηκε από συνεχείς πολιτικές συγκρούσεις, οικονομικές δυσκολίες και αντιπαραθέσεις γύρω από τον ρόλο του Στέμματος.
Η αρχική περίοδος της απόλυτης μοναρχίας και της βαυαρικής αντιβασιλείας προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς σημαντικά τμήματα της ελληνικής κοινωνίας και του πολιτικού κόσμου θεωρούσαν ότι αποκλείονταν από τη διακυβέρνηση. Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 υποχρέωσε τον Όθωνα να αποδεχθεί την παραχώρηση Συντάγματος, όμως, παρά τη μετάβαση στη συνταγματική μοναρχία, οι παρεμβάσεις του στις πολιτικές εξελίξεις συνέχισαν να προκαλούν δυσαρέσκεια. Σταδιακά, η αντιπολίτευση ενισχύθηκε και από μια νέα γενιά πολιτικών και διανοουμένων που αμφισβητούσαν ανοιχτά τη βασιλική εξουσία.
Ο Κριμαϊκός Πόλεμος και η διεθνής απομόνωση
Σημαντικό ρόλο στην αποδυνάμωση του Όθωνα διαδραμάτισαν και οι διεθνείς εξελίξεις της δεκαετίας του 1850. Κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου (1853-1856), η ελληνική κυβέρνηση αντιμετώπισε σοβαρές διπλωματικές πιέσεις, καθώς η πολιτική της συνδεόταν με την επιδίωξη επέκτασης του ελληνικού κράτους σε οθωμανικά εδάφη όπου κατοικούσαν ελληνικοί πληθυσμοί.
Η Βρετανία και η Γαλλία, που πολεμούσαν εναντίον της Ρωσίας στο πλευρό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αντιτάχθηκαν στις ελληνικές επιδιώξεις και προχώρησαν στην κατοχή του Πειραιά το 1854. Η εξέλιξη αυτή περιόρισε δραστικά τα περιθώρια κινήσεων της Αθήνας και ενίσχυσε τη δυσαρέσκεια απέναντι στο Στέμμα. Την ίδια περίοδο, οι οικονομικές δυσκολίες και τα χρόνια προβλήματα του νεαρού ελληνικού κράτους επιβάρυναν ακόμη περισσότερο το πολιτικό κλίμα, με τον Όθωνα να βρίσκεται αντιμέτωπος με ολοένα ισχυρότερη αμφισβήτηση.
Η επανάσταση της 10ης Οκτωβρίου
Στις αρχές Οκτωβρίου του 1862, ο Όθωνας και η Αμαλία επιβιβάζονται στο «Αμαλία» για περιοδεία σε περιοχές όπου επικρατεί αναστάτωση, σε μια προσπάθεια να κατευνάσουν τις αντιδράσεις. Η απουσία τους από την πρωτεύουσα αποδεικνύεται καθοριστική. Τη νύχτα της 10ης Οκτωβρίου, ενώ το βασιλικό ζεύγος βρίσκεται στην Πελοπόννησο, πολίτες, φοιτητές και στρατιωτικές δυνάμεις εξεγείρονται στην Αθήνα και τον Πειραιά, πλημμυρίζοντας τους δρόμους με αναμμένες δάδες και συνθήματα κατά του βασιλιά.
Η επαναστατική επιτροπή εκδίδει ψήφισμα με το οποίο κηρύσσει την κατάργηση της βασιλείας του Όθωνα και προβλέπει τη συγκρότηση προσωρινής κυβέρνησης μέχρι τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης. Η εξέγερση εξαπλώνεται γρήγορα και οι εξελίξεις καθιστούν ολοένα δυσκολότερη οποιαδήποτε προσπάθεια του βασιλιά να ανακτήσει τον έλεγχο.
Η επιστροφή και το σχέδιο της Αμαλίας
Στις 11 Οκτωβρίου, το «Αμαλία», με το βασιλικό ζεύγος, επιστρέφει προς τον Πειραιά. Η εικόνα που αντικρίζουν οι επιβαίνοντες δεν αφήνει πολλά περιθώρια αισιοδοξίας: στα παραπλέοντα πλοία κυματίζουν κόκκινες επαναστατικές σημαίες, ενώ από τη στεριά φτάνουν οι φωνές των συγκεντρωμένων πολιτών.
Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο Γάλλος υποναύαρχος Τουσάρ αναλαμβάνει να μεταφέρει στον Όθωνα το ψήφισμα των επαναστατών, παρέχοντας παράλληλα εγγυήσεις για την ασφαλή απομάκρυνση του βασιλικού ζεύγους. Η Αμαλία, ωστόσο, δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει τον αγώνα για τον θρόνο και προτείνει να κατευθυνθούν στην Καλαμάτα, όπου ελπίζει ότι θα μπορούσαν να συγκεντρώσουν πιστές στρατιωτικές δυνάμεις και να οργανώσουν αντίσταση.
Ο χρόνος, όμως, λειτουργεί εναντίον τους. Το ταξίδι προς την Καλαμάτα θα απαιτούσε πολλές ώρες, διάστημα αρκετό ώστε η είδηση της επανάστασης να φτάσει και εκεί. Ο κυβερνήτης του πλοίου, Λεωνίδας Παλάσκας, συμβουλεύει τον Όθωνα να απομακρυνθεί από τον Πειραιά και να κατευθυνθεί προς τη Σαλαμίνα. Ο βασιλιάς ακολουθεί τη συμβουλή του και το «Αμαλία» αγκυροβολεί κοντά στο νησί, συνοδευόμενο για λόγους ασφαλείας από τη βρετανική φρεγάτα «Scylla» και το γαλλικό «Biche».
12 Οκτωβρίου 1862: Η τελευταία υπόκλιση
Το επόμενο πρωί, ο Όθωνας αντιλαμβάνεται ότι η επανάσταση έχει επικρατήσει και ότι η παραμονή του στην Ελλάδα δεν είναι πλέον δυνατή. Αποφασίζει να εγκαταλείψει τη χώρα, θέτοντας όμως έναν απαράβατο όρο: δεν πρόκειται να υπογράψει παραίτηση από τον θρόνο. Ο Όθωνας δεν αποδέχθηκε επισήμως την εκθρόνισή του και εξακολούθησε να θεωρεί ότι διατηρούσε τα δικαιώματά του στον ελληνικό θρόνο.
Λίγο πριν από τη μία το μεσημέρι αρχίζουν οι τελευταίες προετοιμασίες για την αναχώρηση. Στο κατάστρωμα του «Αμαλία» πραγματοποιείται επίσημη τελετή αποχαιρετισμού, οι αξιωματικοί αποδίδουν τιμές στο βασιλικό ζεύγος και το κανόνι του πλοίου πραγματοποιεί 21 κανονιοβολισμούς. Η Αμαλία επιβιβάζεται πρώτη στη λέμβο που θα τη μεταφέρει στη βρετανική φρεγάτα και ακολουθεί ο Όθωνας, ο οποίος αποχαιρετά έναν προς έναν τους αξιωματικούς του.
Καθώς η βασιλική λέμβος προσεγγίζει το «HMS Scylla», κάνει έναν τελευταίο κύκλο στη θάλασσα, ενώ οι κανονιοβολισμοί συνεχίζονται. Είναι η τελευταία φορά που ελληνικό πολεμικό πλοίο αποδίδει βασιλικές τιμές στον Όθωνα και την Αμαλία. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, ο έκπτωτος μονάρχης δεν μπορεί πλέον να συγκρατήσει τη συγκίνησή του. Έπειτα από σχεδόν τρεις δεκαετίες στον ελληνικό θρόνο, εγκαταλείπει οριστικά τη χώρα.
Έφυγε από την Ελλάδα, αλλά δεν παραιτήθηκε ποτέ
Η έξωση του Όθωνα έκλεισε το πρώτο κεφάλαιο της μοναρχίας στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, χωρίς όμως να σημάνει το τέλος του ίδιου του θεσμού. Ακολούθησε μια περίοδος πολιτικών διεργασιών που οδήγησε στην επιλογή του Γεωργίου Α΄ ως νέου βασιλιά. Ο Όθωνας, από την πλευρά του, εξακολούθησε να θεωρεί ότι διατηρούσε τα δικαιώματά του στον ελληνικό θρόνο.
Όταν εγκατέλειψε την Ελλάδα, μαζί του έφυγαν και τα βασιλικά εμβλήματα: το στέμμα, το σκήπτρο και το ξίφος. Τα αντικείμενα παρέμειναν για περισσότερο από ενάμιση αιώνα στην κατοχή του βαυαρικού βασιλικού οίκου, μέχρι την επιστροφή τους στην Ελλάδα το 1959, ενώ εντοπίστηκαν εκ νέου στο Τατόι το 2023.
Ο Όθωνας πέθανε το 1867 στη Βαμβέργη της Βαυαρίας, χωρίς να επιστρέψει ποτέ στην Ελλάδα, ενώ η Αμαλία έζησε μέχρι το 1875. Η εικόνα του έκπτωτου βασιλιά με τη φουστανέλα, να αποχαιρετά συγκινημένος τους τελευταίους πιστούς αξιωματικούς του, παραμένει μία από τις χαρακτηριστικότερες σκηνές της νεότερης ελληνικής ιστορίας: το τέλος μιας εποχής που είχε αρχίσει το 1833 με την άφιξη ενός νεαρού Βαυαρού πρίγκιπα και έκλεισε, 29 χρόνια αργότερα, με μια λέμβο που τον μετέφερε μακριά από την Ελλάδα.
Άρθρα
Ιστορία
Άρθρα
Πολιτισμός
Ιστορία
Άρθρα
