Τι κάνουν 6.278 τσιμεντόλιθοι στον ελληνικό βυθό; Η παράνομη πρακτική που γεμίζει τις θάλασσες με «σιωπηλά» σκουπίδια!

Ο αριθμός από μόνος του προκαλεί εντύπωση, αλλά πίσω από αυτόν κρύβεται μια σχεδόν άγνωστη πρακτική που συνδέεται με την αλιεία και έχει ως αποτέλεσμα να καταλήγουν συστηματικά στον βυθό τσιμέντο και χιλιάδες μέτρα πλαστικού σχοινιού.

Από το 2019, όταν άρχισε να εφαρμόζεται το πρόγραμμα «Fishing For Litter – Ψαρεύοντας Απορρίμματα» από το Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδη σε συνεργασία με την περιβαλλοντική οργάνωση iSea, έχουν καταγραφεί εκτός από τους 6.278 τσιμεντόλιθους περίπου 11.700 συνθετικά σχοινιά που συνδέονται με τη λειτουργία αλιευτικών γρι-γρι.

Τα αντικείμενα αυτά αποτελούν ένα μέρος των περισσότερων από 360 τόνων απορριμμάτων που έχουν απομακρύνει από μεγάλα βάθη οι αλιείς που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Περισσότερο από το 83% των απορριμμάτων που συλλέχθηκαν είναι πλαστικό, ενώ περίπου το 34% του συνόλου αντιστοιχεί σε εγκαταλειμμένο αλιευτικό εξοπλισμό.

Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτυπώνουν απλώς τη γενικότερη ρύπανση των ελληνικών θαλασσών. Οι τσιμεντόλιθοι και τα χαρακτηριστικά σχοινιά έχουν συγκεκριμένη προέλευση και ο τρόπος με τον οποίο φτάνουν στον βυθό εξηγεί γιατί το πρόβλημα εξακολουθεί να αναπαράγεται.

Τα «ρομπότ», τα φώτα και η παράνομη πατέντα

Τα γρι-γρι ψαρεύουν κυρίως τη νύχτα και χρησιμοποιούν το φως για να συγκεντρώσουν κοπάδια ψαριών. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται μικρά πλωτά φωτιστικά μέσα, γνωστά στους ανθρώπους της αλιείας ως «ρομπότ», τα οποία απομακρύνονται από το κυρίως σκάφος και παραμένουν σταθερά σε ένα συγκεκριμένο σημείο της θάλασσας.

Το φως προσελκύει τα ψάρια και δημιουργεί σταδιακά γύρω του ένα κοπάδι, το οποίο στη συνέχεια κατευθύνεται προς το αλιευτικό σκάφος ώστε να πραγματοποιηθεί η αλιεία. Για να παραμένει όμως το φωτιστικό μέσο σταθερό χρειάζεται αγκυροβολία.

Η προβλεπόμενη διαδικασία απαιτεί τη χρήση κατάλληλης μικρής άγκυρας, η οποία συνδέεται με το φωτιστικό μέσο και ανασύρεται μαζί με τον υπόλοιπο εξοπλισμό όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία.

Στην πράξη, σύμφωνα με τα στοιχεία της iSea, ορισμένοι αλιείς χρησιμοποιούν μια διαφορετική, αυτοσχέδια και παράνομη μέθοδο, επειδή είναι ευκολότερη και ταχύτερη. Την άγκυρα αντικαθιστούν ένας ή δύο τσιμεντόλιθοι, ενώ αντί της προβλεπόμενης αλυσίδας χρησιμοποιείται συνθετικό σχοινί από πολυπροπυλένιο, το γνωστό στον κλάδο «σχοινάκι γρι-γρι».

Όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία, αντί να ανασυρθεί ολόκληρο το σύστημα, το σχοινί κόβεται. Το φωτιστικό μέσο επιστρέφει γρήγορα στο σκάφος, αλλά ο τσιμεντόλιθος και το κομμένο πλαστικό σχοινί παραμένουν στον βυθό.

Έτσι εξηγείται ένας αριθμός που διαφορετικά μοιάζει σχεδόν ακατανόητος. Οι χιλιάδες τσιμεντόλιθοι που έχουν ανασυρθεί δεν προέρχονται από οικοδομικά έργα ούτε έφτασαν τυχαία στη θάλασσα, αλλά αποτελούν σε μεγάλο βαθμό τα ίχνη μιας πρακτικής που επαναλαμβάνεται επί χρόνια.

Ο Ευβοϊκός στην κορυφή της λίστας

Το πρόβλημα δεν εμφανίζεται με την ίδια ένταση σε όλες τις ελληνικές θάλασσες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει συγκεντρώσει η iSea, η μεγαλύτερη συγκέντρωση εντοπίζεται στον Ευβοϊκό Κόλπο, ενώ ακολουθούν το Θρακικό Πέλαγος και ο Θερμαϊκός Κόλπος.

Παλαιότερες καταγραφές του προγράμματος είχαν ήδη εντοπίσει πολύ έντονο πρόβλημα στο Θρακικό Πέλαγος και ιδιαίτερα γύρω από τη Θάσο, όπου η δραστηριότητα των γρι-γρι είναι αυξημένη.

Μάλιστα, σε έρευνα του προγράμματος ήδη από το 2019 είχε διαπιστωθεί ότι στο Θρακικό Πέλαγος περισσότερο από το 90% της ρύπανσης που καταγράφηκε μπορούσε να συνδεθεί με την αλιευτική δραστηριότητα, με κυρίαρχα ευρήματα τα πλαστικά σχοινιά των γρι-γρι, τα πλαστικά δοχεία που χρησιμοποιούνταν στην αλιεία χταποδιών και τους τσιμεντόλιθους.

Η εικόνα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή δείχνει ότι δεν πρόκειται για ένα πρόσφατο περιστατικό ή για μια μεγάλη μεμονωμένη απόρριψη. Οι τσιμεντόλιθοι συγκεντρώθηκαν σταδιακά στον βυθό μέσα από μια επαναλαμβανόμενη δραστηριότητα.

Τέσσερα με πέντε κιλά ο καθένας

Οι τσιμεντόλιθοι που ανασύρονται και καταγράφονται ζυγίζουν συνήθως περίπου τέσσερα έως πέντε κιλά ο καθένας. Μόνο οι 6.278 που έχουν ήδη καταγραφεί αντιστοιχούν επομένως σε περίπου 25 έως 31 τόνους τσιμέντου που είχε εγκαταλειφθεί στον βυθό.

Ακόμη και αυτή η ποσότητα, όμως, δεν αποτυπώνει το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, επειδή οι τσιμεντόλιθοι που καταγράφονται είναι μόνο εκείνοι που έχουν ανασυρθεί.

Οι αλιείς που συμμετέχουν στο Fishing For Litter δεν πραγματοποιούν ειδικές καταδύσεις για να τους αναζητήσουν. Οι τσιμεντόλιθοι «ψαρεύονται» παθητικά, καθώς μπλέκονται στα δίχτυα κατά τη διάρκεια της συνηθισμένης αλιευτικής δραστηριότητας και μεταφέρονται μαζί με αυτά στην επιφάνεια.

Κατά συνέπεια, κανείς δεν μπορεί να θεωρήσει ότι οι 6.278 που έχουν ήδη βγει από τη θάλασσα αντιστοιχούν στο σύνολο εκείνων που βρίσκονται στους ελληνικούς βυθούς.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα μπορεί να μην είναι καν το τσιμέντο

Ένας τσιμεντόλιθος στον βυθό αποτελεί ξένο στερεό υλικό και η συσσώρευση χιλιάδων τέτοιων αντικειμένων επιβαρύνει τα βενθικά οικοσυστήματα, δηλαδή τους οργανισμούς και τους οικοτόπους που βρίσκονται σε άμεση επαφή με τον πυθμένα.

Ωστόσο, από περιβαλλοντική άποψη τα συνθετικά σχοινιά που εγκαταλείπονται μαζί τους μπορεί να αποτελούν ακόμη σοβαρότερη απειλή.

Το πολυπροπυλένιο είναι ελαφρύ και τα κομμένα σχοινιά δεν παραμένουν πάντοτε ακίνητα πάνω στον βυθό. Τμήματά τους μπορούν να αιωρούνται μέσα στη στήλη του νερού, να μπλέκονται στις προπέλες άλλων σκαφών ή σε αλιευτικό εξοπλισμό και να παγιδεύουν θαλάσσιους οργανισμούς.

Με την πάροδο του χρόνου τα σχοινιά φθείρονται και διασπώνται σε ολοένα μικρότερα πλαστικά κομμάτια, τα οποία μπορούν τελικά να μετατραπούν σε μικροπλαστικά και να εισέλθουν στη θαλάσσια τροφική αλυσίδα.

Αυτό σημαίνει ότι μια πρακτική που μπορεί να εξοικονομεί λίγα λεπτά κατά τη διάρκεια της αλιείας αφήνει πίσω της ένα απόβλητο που μπορεί να παραμένει στο θαλάσσιο περιβάλλον για δεκαετίες.

Οι ψαράδες που καθαρίζουν όσα άφησαν άλλοι ψαράδες

Η ιστορία έχει και μια ενδιαφέρουσα αντίφαση, επειδή εκείνοι που ανασύρουν μεγάλο μέρος των απορριμμάτων είναι επίσης επαγγελματίες αλιείς.

Το πρόγραμμα Fishing For Litter λειτουργεί με τη συμμετοχή αλιευτικών σκαφών, τα πληρώματα των οποίων δεν ξαναπετούν στη θάλασσα τα σκουπίδια που μπλέκονται στα δίχτυα τους, αλλά τα μεταφέρουν στο λιμάνι, όπου καταγράφονται, ζυγίζονται και οδηγούνται στην κατάλληλη διαχείριση.

Το 2026 συμμετέχουν 67 αλιευτικά σκάφη σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, διευρύνοντας σημαντικά τη γεωγραφική κάλυψη του προγράμματος.

Η συμμετοχή των ίδιων των επαγγελματιών έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή οι αλιείς βρίσκονται καθημερινά σε θαλάσσιες περιοχές και βάθη στα οποία ένας οργανωμένος καθαρισμός με δύτες ή ειδικά σκάφη θα ήταν εξαιρετικά δύσκολος και δαπανηρός.

Τα δίχτυα τους λειτουργούν έτσι, χωρίς να είναι αυτός ο αρχικός σκοπός τους, και ως ένα είδος συνεχούς δειγματοληψίας του τι έχει συσσωρευτεί στον πυθμένα.

Οι 6.278 που βγήκαν και όσοι παραμένουν κάτω

Η απομάκρυνση περισσότερων από 360 τόνων απορριμμάτων από το 2019 αποτελεί μια σημαντική περιβαλλοντική παρέμβαση, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει το μέγεθος μιας ρύπανσης που δύσκολα γίνεται αντιληπτή από την επιφάνεια.

Ένα πλαστικό μπουκάλι που επιπλέει στην παραλία είναι ορατό και προκαλεί άμεση αντίδραση. Ένας τσιμεντόλιθος δεμένος με ένα κομμένο πλαστικό σχοινί σε βάθος δεκάδων ή εκατοντάδων μέτρων μπορεί να παραμείνει εκεί για χρόνια χωρίς κανείς να γνωρίζει την ύπαρξή του.

Οι 6.278 τσιμεντόλιθοι που έχουν ήδη ανασυρθεί είναι επομένως λιγότερο ένας αριθμός απολογισμού και περισσότερο μια ένδειξη για όσα εξακολουθούν να βρίσκονται στον πυθμένα.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ανησυχητική διάσταση της ιστορίας. Κάθε τσιμεντόλιθος που ανεβαίνει σήμερα στην επιφάνεια απομακρύνει ένα απόβλητο από τη θάλασσα, αλλά συγχρόνως αποτελεί την απόδειξη μιας πρακτικής που, όσο συνεχίζεται, μπορεί να στέλνει καινούργιους στη θέση εκείνων που μόλις ανασύρθηκαν.

topontiki