Τα «ήρεμα νερά» στο Αιγαίο, ως επικοινωνιακό ευφυολόγημα, δεν διατυπώθηκε για να επισημάνει κάποια ουσιαστική αλλαγή στην πορεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Κατά κύριο λόγο χρησιμοποιήθηκε για να δείξει την πολιτική βούληση Αθήνας και Άγκυρας να περιορίσουν τις εντάσεις, να διατηρήσουν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας και να κρατήσουν σε δεύτερο πλάνο τις γνωστές και παγιωμένες διαφωνίες τους.
Τα «ήρεμα νερά» ήταν, κατά κύριο λόγο, η συνοπτική περιγραφή ενός μοντέλου συνύπαρξης – παρά τις διαφορές – που συγκυριακά εξυπηρετούσε και τις δύο πλευρές. Αυτό το μοντέλο δεν έχει ακόμη καταρρεύσει, παρουσιάζει όμως εμφανείς ρωγμές. Η Τουρκία δεν ανακάλυψε ξαφνικά νέες διεκδικήσεις. Οι βασικές τουρκικές θέσεις σχετικά με τα ελληνοτουρκικά παραμένουν αναλλοίωτες εδώ και δεκαετίες, και εμπλουτίζονται…
● «Γκρίζες ζώνες» με την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας επί νησιών, νησίδων και βραχονησίδων.
● Αποστρατιωτικοποίηση των νησιών που βρίσκονται κοντά στις τουρκικές ακτές.
● Αμφισβήτηση της επήρειας των νησιών στην οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών.
● Απειλή πολέμου στην περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων
Εκείνο που αλλάζει είναι η ένταση και, κυρίως, η μέθοδος με την οποία η Άγκυρα επαναφέρει αυτήν την ατζέντα, την ώρα που η Αθήνα επιχειρεί να περάσει από τη διακήρυξη των θέσεών της στην πρακτική άσκηση δικαιωμάτων και αρμοδιοτήτων.
Από τη θεωρία στους χάρτες
Τα θαλάσσια πάρκα και τα χωροταξικά σχέδια για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, τον τουρισμό, τη βιομηχανία και την εφοδιαστική αλυσίδα δεν αποτελούν πράξεις οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Έχουν όμως ένα κοινό χαρακτηριστικό: αποτυπώνουν πάνω στον χάρτη ελληνικό σχεδιασμό και μεταφέρουν στο πεδίο της πρακτικής θέσεις που μέχρι τώρα μπορούσαν να παραμένουν κυρίως στο επίπεδο των διπλωματικών διακηρύξεων.
Χαρακτηριστική είναι η αντίδραση της Άγκυρας στο χωροταξικό για τις ΑΠΕ. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών δεν περιορίστηκε στην πάγια αναφορά στις «αλληλένδετες διαφορές» του Αιγαίου, αλλά επανέφερε ρητά το ζήτημα γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων, κατά την τουρκική θέση, η κυριαρχία δεν έχει παραχωρηθεί στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες. Οι «γκρίζες ζώνες» επανήλθαν έτσι στο προσκήνιο ακόμη και με αφορμή έναν ελληνικό χωροταξικό σχεδιασμό.
Η λογική των «αντιπράξεων»
Η νέα φάση των ελληνοτουρκικών σχέσεων αποτυπώνεται σε τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα:
● Η Ελλάδα ανακοινώνει θαλάσσια πάρκα και η Τουρκία απαντά με τα δικά της μεταφέροντας τη διαφωνία από τις διπλωματικές ανακοινώσεις στην αποτύπωση επί χάρτου.
● Η Αθήνα προχωρά σε χωροταξικούς σχεδιασμούς και η Άγκυρα επαναφέρει ακόμη και τις «γκρίζες ζώνες», ώστε να μην αφήσει ελληνική διοικητική πράξη που θεωρεί ότι αγγίζει τις διεκδικήσεις της χωρίς απάντηση.
● Μια τουρκική NAVTEX προκαλεί ελληνική αντι-NAVTEX, όπως με τις έρευνες του «TÜBITAK Marmara» νοτιοδυτικά του Καστελλόριζου, όταν η Αθήνα υποστήριξε ότι η περιοχή εμπίπτει στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν βρίσκονται (ακόμα τουλάχιστον) σε συνθήκες ανάλογες με εκείνες του 2020, όταν το τουρκικό ερευνητικό με τη συνοδεία στολίσκου πολεμικών έπλεε και ερευνούσε μέχρι και 6,1 μίλια από τις ακτές της Ρόδου, του Καστελόριζου, της Καρπάθου και της Κρήτης. Ωστόσο οι διαφωνίες των δύο χωρών αρχίζουν να εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα πάνω στους χάρτες και στις «γκρίζες» θαλάσσιες περιοχές.
Παιχνίδι από τα τουρκικά ΜΜΕ
Εξίσου ενδιαφέρων είναι ο τρόπος με τον οποίον η αλλαγή κλίματος στα ελληνοτουρκικά παρουσιάζεται στο εσωτερικό της Τουρκίας. Εφημερίδες και τηλεοπτικά δίκτυα επαναφέρουν συστηματικά το Καστελλόριζο, την αποστρατιωτικοποίηση, τα 12 μίλια και την ελληνική αμυντική συνεργασία με το Ισραήλ, ενώ σε ορισμένες τηλεοπτικές συζητήσεις η ρητορική φτάνει ακόμη και σε σενάρια απώλειας ελληνικών νησιών σε περίπτωση σύγκρουσης.
Τα τουρκικά ΜΜΕ προφανώς δεν αποτελούν στο σύνολό τους φερέφωνα της κυβέρνησης Ερντογάν. Στα φιλοκυβερνητικά μέσα, ωστόσο, οικοδομείται ένα αφήγημα σύμφωνα με το οποίο η Ελλάδα, ενισχυμένη στρατιωτικά και με στενότερες σχέσεις με το Ισραήλ, επιχειρεί να μεταβάλει σταδιακά το status quo στο Αιγαίο εις βάρος της Τουρκίας. Σημασία δεν έχει αν το αφήγημα ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αλλά ότι προσφέρει στην Άγκυρα το πολιτικό πλαίσιο για να δικαιολογήσει στο εσωτερικό της τη σκληρότερη γραμμή.
Και στη μέση το Ισραήλ
Στη νέα εικόνα των ελληνοτουρκικών σχέσεων προστίθεται ένας παράγοντας που τα προηγούμενα χρόνια δεν είχε το σημερινό γεωπολιτικό βάρος. Η ελληνοϊσραηλινή αμυντική συνεργασία εξελίσσεται την ίδια περίοδο κατά την οποία ο ανταγωνισμός Άγκυρας – Ιερουσαλήμ γίνεται σκληρότερος και αποκτά ευρύτερες περιφερειακές διαστάσεις.
Η Αθήνα ελπίζει ότι η συνεργασία με το Ισραήλ θα ενισχύσει την αποτρεπτική ικανότητα της χώρας. Η Άγκυρα διαβάζει αυτήν τη συνεργασία ως μέρος μιας περιφερειακής αρχιτεκτονικής που περιορίζει τον δικό της χώρο στην ανατολική Μεσόγειο. Το γεγονός ότι οι ελληνοϊσραηλινές σχέσεις έχουν ήδη ενταχθεί στην επιχειρηματολογία των τουρκικών ΜΜΕ δείχνει τον κίνδυνο η ελληνοτουρκική διαφορά να συνδεθεί με έναν πολύ μεγαλύτερο περιφερειακό ανταγωνισμό.
Ένταση, όχι ακόμη κρίση
Ο Ερντογάν δεν φαίνεται, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, να επιδιώκει την ανατροπή της Διακήρυξης των Αθηνών για «ήρεμα νερά» στο Αιγαίο. Αυτό που πιθανότατα επιχειρεί είναι να επανακαθορίσει τους όρους των «ήρεμων νερών»: διάλογος και αποφυγή κρίσεων, αλλά όχι σιωπή απέναντι σε ελληνικές κινήσεις τις οποίες η Άγκυρα θεωρεί ότι δημιουργούν τετελεσμένα επί του πεδίου.
Και κάπου εδώ επιστρέφει – ως τεστ αντοχής της πολιτικής των «ήρεμων νερών» – το εγχείρημα για την πόντιση του καλωδίου ηλεκτρικής σύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου. Οι χάρτες, τα επικαλυπτόμενα / αμφισβητούμενα χωροταξικά, οι NAVTEX και αντι-NAVTEX μπορούν να συνυπάρχουν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η πραγματική δοκιμασία όμως αρχίζει όταν ένα πλοίο πρέπει να βγει στη θάλασσα και να επιχειρήσει σε περιοχή όπου οι δύο πλευρές έχουν ήδη καταγράψει αντικρουόμενες θέσεις.
Τότε θα φανεί τι ακριβώς απέμεινε από τα «ήρεμα νερά»: ένας λειτουργικός μηχανισμός αποφυγής κρίσεων ανάμεσα σε δύο χώρες που εξακολουθούν να διαφωνούν ή μια εύθραυστη ισορροπία που διατηρείται μόνο όσο καμία από τις δύο δεν δοκιμάζει στην πράξη τα όριά της.
topontiki.gr
Άρθρα
Άρθρα
Άρθρα
Άρθρα
Άρθρα
Άρθρα
