Ο «νέος» Τσίπρας απέναντι στον παλιό εαυτό του – Επιστροφή με σχέδιο ή αναμονή της φθοράς των άλλων; / γράφει ο Γιάννης Μακρυγιάννης

Γιάννης Μακρυγιάννης

Η συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στο in είχε έναν στόχο πολύ ευρύτερο από την παρουσίαση ορισμένων προγραμματικών θέσεων. Επιχείρησε να απαντήσει στο δυσκολότερο ερώτημα που συνοδεύει την επιστροφή του: γιατί ο Τσίπρας του 2026 μπορεί να πετύχει εκεί όπου ο Τσίπρας του 2015 ή του 2023 απέτυχε;

Η απάντηση που έδωσε ο ίδιος είναι ότι σήμερα δεν γνωρίζει μόνο τι θέλει να κάνει, αλλά και πώς μπορεί να το κάνει. Είναι, όμως, αυτή η δήλωση αρκετή για να μιλήσουμε για έναν πραγματικά «νέο» Τσίπρα; Η συνολική εικόνα παραπέμπει περισσότερο σε έναν… αναθεωρημένο και προσεκτικά ανασυσκευασμένο Τσίπρα, παρά σε έναν εντελώς διαφορετικό πολιτικό. Ο πυρήνας του παραμένει αναγνωρίσιμος. Έχει αλλάξει, όμως, το λεξιλόγιο, η μέθοδος, η σχέση του με την Ευρώπη, η αντιμετώπιση των συνεργασιών και –κυρίως– ο τρόπος με τον οποίο θέλει να πείσει ότι μπορεί να κυβερνήσει.

Δεν αποκηρύσσει τον παλιό Τσίπρα – προσπαθεί να τον ολοκληρώσει

Ο Τσίπρας δεν παρουσιάστηκε ως πολιτικός που εγκαταλείπει τις παλιές του ιδέες. Δεν αποκήρυξε τη σύγκρουση με τα συμφέροντα, την αναδιανομή, τον δημόσιο έλεγχο των δικτύων ή την προτεραιότητα της εργασίας έναντι του μεγάλου πλούτου. Η βασική του μετατόπιση είναι διαφορετική: επιχειρεί να μετατρέψει τον παλιό ριζοσπαστισμό σε κυβερνητικό πραγματισμό. Το 2015, όπως παραδέχεται, γνώριζε τι ήθελε, όχι όμως τον ακριβή τρόπο εφαρμογής του. Το 2026 εμφανίζεται να γνωρίζει και τα θεσμικά εργαλεία, και τα ευρωπαϊκά όρια, και τις αντιστάσεις που θα συναντήσει. Αυτή είναι η βασική προσωπική αφήγηση της συνέντευξης.

Πρόκειται για έξυπνη προσπάθεια πολιτικής αποκατάστασης. Δεν λέει «τότε έκανα λάθος σε όλα», γιατί έτσι θα ακύρωνε τον εαυτό του. Λέει, ουσιαστικά, «τότε είχα δίκιο στον σκοπό, αλλά δεν διέθετα την εμπειρία και τα μέσα». Προσπαθεί να μετατρέψει, δηλαδή, την αποτυχία σε δίδαγμα και την κυβερνητική φθορά σε τεκμήριο ωρίμανσης.

Αυτό είναι πολιτικά αποτελεσματικό. Δεν αποτελεί όμως από μόνο του απόδειξη ότι έχει λύσει τα προβλήματα που τον οδήγησαν στην ήττα.

Η πραγματική αλλαγή: Δεν αναζητά πια εχθρό στις Βρυξέλλες

Μία ουσιαστική μετατόπιση βρίσκεται στη σχέση του με την Ευρώπη. Ο σημερινός Τσίπρας δεν οικοδομεί αφήγημα αντιπαράθεσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντιθέτως, δηλώνει ότι ο αντίπαλος είναι οι ολιγοπωλιακές δομές, τα καρτέλ, τα μεγάλα συμφέροντα και οι κατεστημένες λογικές μέσα στην Ελλάδα.

Αυτό δεν είναι απλώς επικοινωνιακή διόρθωση. Είναι αποτέλεσμα του τραυματικού 2015. Γνωρίζει πλέον ότι μια κυβέρνηση στην Ελλάδα δεν μπορεί να σχεδιάζει σαν να μην υπάρχουν ευρωπαϊκοί κανόνες, αγορές, δημοσιονομικοί περιορισμοί και συσχετισμοί δυνάμεων.

Γι’ αυτό και οι οικονομικές προτάσεις του παρουσιάζονται ως παρεμβάσεις μέσα στο υφιστάμενο ευρωπαϊκό πλαίσιο: μακροχρόνια ενεργειακά συμβόλαια, ρύθμιση της αγοράς, φορολογική μετατόπιση από την εργασία στον μεγάλο πλούτο, παραγωγικές επενδύσεις και δημόσιος έλεγχος στρατηγικών δικτύων.

Εδώ πράγματι βλέπουμε έναν πιο ώριμο Τσίπρα: λιγότερο βολονταριστή, λιγότερο πρόθυμο να υποσχεθεί ότι η πολιτική βούληση αρκεί για να ανατρέψει κάθε περιορισμό.

Τα κενά στη στροφή προς τον οικονομικό ρεαλισμό και η μεσαία τάξη

Στο οικονομικό πεδίο, ο Τσίπρας προσπάθησε να καθησυχάσει και όχι να τρομάξει. Δεσμεύθηκε ότι δεν θα αυξήσει τη φορολογία στη μεσαία τάξη και στην επιχειρηματικότητα, μίλησε για ελάφρυνση της μισθωτής εργασίας και κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος, ενώ περιόρισε τη φορολογική επιβάρυνση στον μεγάλο πλούτο.

Αυτό δείχνει ότι έχει κατανοήσει μία από τις βασικές αιτίες της αποξένωσης μεσαίων στρωμάτων από τον ΣΥΡΙΖΑ: την αίσθηση ότι η προηγούμενη διακυβέρνησή του τα υπερφορολόγησε. Εξίσου σημαντική είναι η έμφαση στην παραγωγή. Η θέση ότι η οικονομία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στον τουρισμό και στο real estate αποτελεί σαφή προσπάθεια να ξεφύγει από ένα πρόγραμμα που περιορίζεται στην αναδιανομή.

Ωστόσο, εδώ εμφανίζεται και η μεγαλύτερη αδυναμία της συνέντευξης. Ο Τσίπρας περιέγραψε σωστά αρκετά προβλήματα, αλλά δεν απέδειξε ακόμη ότι διαθέτει πλήρως επεξεργασμένες λύσεις.

Η φράση «στην εντιμότητά μας θα βρούμε τα λεφτά» είναι πολιτικά δυνατή, αλλά δημοσιονομικά ανεπαρκής. Η καταπολέμηση της διαφθοράς μπορεί να εξοικονομήσει πόρους – δεν μπορεί από μόνη της να χρηματοδοτήσει ένα ευρύ πρόγραμμα φοροελαφρύνσεων, κοινωνικής κατοικίας, δημόσιων επενδύσεων και ενίσχυσης του κοινωνικού κράτους. Το ίδιο ισχύει για τη φορολόγηση του μεγάλου πλούτου: χρειάζονται όρια, αποτίμηση εσόδων, μηχανισμός είσπραξης και απαντήσεις για τη φοροδιαφυγή ή τη μεταφορά κεφαλαίων.

Η ΔΕΘ, επομένως, θα είναι το πρώτο πραγματικό τεστ. Εκεί θα φανεί αν πίσω από τις σωστές κατευθύνσεις υπάρχει κοστολογημένο πρόγραμμα ή κυρίως ένα ελκυστικό πολιτικό περίγραμμα.

Απέναντι στο ΠΑΣΟΚ κινήθηκε πιο έξυπνα – όχι λιγότερο ανταγωνιστικά

Η στάση χαμηλών τόνων έναντι του ΠΑΣΟΚ είναι ίσως η πιο ώριμη τακτική επιλογή του. Ο Τσίπρας γνωρίζει ότι ένας διαρκής πόλεμος στο εσωτερικό της Κεντροαριστεράς εξυπηρετεί κυρίως τη ΝΔ. Γι’ αυτό χαρακτήρισε τα προοδευτικά κόμματα ανταγωνιστές και όχι εχθρούς και αρνήθηκε να σηκώσει το γάντι της μετωπικής αντιπαράθεσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έγινε συναινετικός ή ότι εγκατέλειψε την επιδίωξη ηγεμονίας. Το αντίθετο: προσπαθεί να καταλάβει τον κεντρικό χώρο της προοδευτικής αντιπολίτευσης εμφανιζόμενος πιο ενωτικός από την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Αφήνει τον αντίπαλό του να φαίνεται οξύς, αμυντικός και εμμονικός, ενώ ο ίδιος διεκδικεί τον ρόλο του μελλοντικού εκφραστή του συνόλου αυτού του χώρου. Είναι πολιτική αυτοσυγκράτηση, αλλά και ψυχρός εκλογικός υπολογισμός.

Έμαθε από το 2023: Πρώτα ισχύς, μετά συνεργασίες

Ο Τσίπρας φαίνεται επίσης να έχει εγκαταλείψει την ιδέα ότι μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική κυβέρνηση μόνο μέσω δημόσιων προσκλήσεων προς τις ηγεσίες άλλων κομμάτων. Το 2023 επένδυσε σε ένα σχήμα συνεργασίας που οι υποτιθέμενοι εταίροι του απέρριπταν καθημερινά. Το αποτέλεσμα ήταν να εμφανίζεται ως υποψήφιος πρωθυπουργός μιας κυβέρνησης που κανείς άλλος δεν ήθελε να σχηματίσει. Τώρα αντιστρέφει τη σειρά: πρώτα εκλογική δύναμη, μετά διαπραγμάτευση. Επιδιώκει την πρωτιά, προετοιμάζεται ακόμη και για δεύτερες κάλπες και δεν θέτει την ύπαρξη του κόμματός του υπό την αίρεση της συνεργασίας με άλλους.

Αυτή είναι ένδειξη ότι ξέρει καλύτερα τι πάει να κάνει ή έστω έχει επίγνωση των συσχετισμών και των διαθέσεων. Υπάρχει όμως και κίνδυνος: η στρατηγική της «δεύτερης κάλπης της ανατροπής» μπορεί να ενισχύσει την εικόνα αποφασιστικότητας, αλλά μπορεί επίσης να εκληφθεί ως προαναγγελία παρατεταμένης ακυβερνησίας μέχρι να προκύψει ένας επιθυμητός συσχετισμός.

Το πρόβλημα του «καθεστώτος» και η επιστροφή στην πόλωση

Ενώ στο οικονομικό πεδίο εμφανίζεται πιο πραγματιστής, στο θεσμικό πεδίο παραμένει στο γνωστό μοτίβο της πόλωσης, ενίοτε και ακραίας. Η καταγγελία για «καθεστώς», η αναφορά σε «ευνουχισμένη Δικαιοσύνη» και η σύνδεση υποκλοπών, Τεμπών και ΟΠΕΚΕΠΕ συγκροτούν μια συνολική κατηγορία εναντίον της διακυβέρνησης Μητσοτάκη.

Η κριτική έχει πραγματική πολιτική βάση: η λειτουργία των θεσμών, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, οι απευθείας αναθέσεις και η διαχείριση μεγάλων υποθέσεων αποτελούν υπαρκτά ζητήματα. Ωστόσο, η λέξη «καθεστώς» ανεβάζει τόσο πολύ τον τόνο ώστε μπορεί να συσπειρώσει τους ήδη πεισμένους, αλλά δυσκολεύεται να προσεγγίσει εκείνους που ζητούν θεσμική σοβαρότητα και όχι μια νέα περίοδο ακραίας πόλωσης.

Ο «νέος» Τσίπρας, επομένως, δεν έχει εξαφανίσει τον παλιό. Τον κρατά σε εφεδρεία και τον επαναφέρει όταν χρειάζεται να κινητοποιήσει το αντιδεξιό ακροατήριο.

Περιμένει τη φθορά των άλλων; Ναι – αλλά όχι μόνο

Θα ήταν άδικο να υποστηρίξει κανείς ότι απλώς κάθεται και περιμένει. Δημιούργησε νέο πολιτικό φορέα, οργανώνει ψηφοδέλτια, διαμορφώνει οικονομικό πρόγραμμα και επιχειρεί να καταλάβει έναν πολιτικό χώρο που παρέμενε κατακερματισμένος. Η δήλωση ότι το 80% των ψηφοδελτίων είναι ήδη έτοιμο δείχνει οργανωτική προεργασία και όχι μόνο επικοινωνιακή επανεμφάνιση.

Από την άλλη πλευρά, η στρατηγική του στηρίζεται καθοριστικά σε τρεις εξωτερικούς παράγοντες:

• στη συνεχιζόμενη φθορά της κυβέρνησης,
• στην αδυναμία του ΠΑΣΟΚ να συγκροτήσει πειστικό αντίπαλο πόλο,
• στην κόπωση της κοινωνίας από τον κατακερματισμό της προοδευτικής αντιπολίτευσης.

Ο Τσίπρας δεν επιστρέφει επειδή έλυσε οριστικά όλα τα δικά του προβλήματα. Επιστρέφει και επειδή θεωρεί ότι το πολιτικό περιβάλλον είναι ξανά ευνοϊκό γι’ αυτόν. Η συγκυρία είναι μέρος του σχεδίου του – πιθανότατα εξίσου σημαντικό με το ίδιο το πρόγραμμα.

Η μεγάλη απουσία: η βαθιά αυτοκριτική

Η πιο αισθητή αδυναμία της εμφάνισης ήταν ότι η αυτοκριτική παρέμεινε ελεγχόμενη. Παραδέχθηκε έλλειψη εμπειρίας το 2015, αλλά δεν ανέλυσε σε βάθος συγκεκριμένα λάθη: την οργανωτική ανεπάρκεια του ΣΥΡΙΖΑ, την επιλογή προσώπων, τις αντιφάσεις της κυβερνητικής περιόδου, την υπερφορολόγηση, την απώλεια επαφής με κοινωνικά στρώματα και την εκλογική κατάρρευση του 2023.

Η φράση «τώρα ξέρω» δεν αρκεί χωρίς το «πού ακριβώς έκανα λάθος». Αν δεν υπάρξει συγκεκριμένη αποτίμηση, η εμπειρία κινδυνεύει να λειτουργήσει ως ρητορικό πιστοποιητικό ωριμότητας και όχι ως πραγματική εγγύηση αλλαγής.

Απουσίασε επίσης η καθαρή εικόνα της νέας ομάδας. Ένας ηγέτης μπορεί να είναι εμπειρότερος, αλλά δεν κυβερνά μόνος. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν άλλαξε ο Τσίπρας, αλλά ποιοι θα εφαρμόσουν το σχέδιό του και αν το νέο κόμμα θα λειτουργήσει διαφορετικά από τον παλιό ΣΥΡΙΖΑ.

Περισσότερο ώριμος, όχι ακόμη αποδεδειγμένα «νέος»

Η βασική εκτίμηση είναι ότι δεν βλέπουμε έναν αναπαλαιωμένο Τσίπρα που απλώς άλλαξε συσκευασία, αλλά ούτε και έναν ολοκληρωτικά νέο πολιτικό. Βλέπουμε έναν Τσίπρα σαφώς πιο έμπειρο, πιο πειθαρχημένο και στρατηγικά πιο καθαρό. Έχει μάθει ότι:

• δεν αρκεί η καταγγελία,
• δεν κυβερνάς αγνοώντας την Ευρώπη,
• δεν προσφέρεις προκαταβολικά την πολιτική σου ισχύ σε απρόθυμους εταίρους,
• δεν κερδίζεις τη μεσαία τάξη απειλώντας την με νέα βάρη,
• δεν αρκεί η αναδιανομή χωρίς παραγωγή.

Αλλά εξακολουθεί να βασίζεται υπερβολικά στην προσωπική του διαβεβαίωση ότι έχει αλλάξει. Το πρόγραμμα παραμένει σε κρίσιμα σημεία ακοστολόγητο, η νέα ομάδα δεν έχει ακόμη φανεί και η αυτοκριτική του είναι λιγότερο βαθιά από όσο απαιτεί το πολιτικό του παρελθόν.

Άρα, η ακριβέστερη περιγραφή θα ήταν: ένας παλιός πολιτικός με νέα επίγνωση, αλλά όχι ακόμη ένας αποδεδειγμένα νέος Τσίπρας.

Ξέρει σαφέστερα τι πάει να κάνει πολιτικά: να μετατρέψει τη φθορά της κυβέρνησης και το κενό στην Κεντροαριστερά σε νέα ευκαιρία εξουσίας. Αυτό που δεν έχει αποδείξει ακόμη είναι ότι γνωρίζει με την ίδια σαφήνεια πώς θα κυβερνήσει διαφορετικά.

Η συνέντευξη έδωσε ένα πρώτο, συνολικό και σαφές δείγμα. Η ΔΕΘ θα δείξει αν πίσω από την επιστροφή υπάρχει ολοκληρωμένο σχέδιο. Και οι άνθρωποι που θα το στελεχώσουν θα δείξουν αν πρόκειται για πραγματική επανεκκίνηση ή για την τελευταία, καλύτερα οργανωμένη εκδοχή του παλιού Τσίπρα.