Η γελοιότητα ενός «σοβαρού κόσμου» / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή του ανθρώπου όπου η πραγματικότητα απογυμνώνεται από τις αυταπάτες της και εμφανίζεται με έναν τρόπο σχεδόν κωμικοτραγικό. Όχι γιατί ο κόσμος μεταβλήθηκε ξαφνικά, αλλά γιατί ο άνθρωπος αρχίζει να τον βλέπει χωρίς τα φίλτρα των προσδοκιών του. Τότε γεννιέται η παράξενη συνειδητοποίηση ότι ζούσε μέσα σε έναν κόσμο παράλογο, συχνά γελοίο, και όμως τον είχε πάρει απολύτως στα σοβαρά

Από μικροί μαθαίνουμε να πιστεύουμε ότι ο κόσμος έχει τάξη και νόημα. Μας διδάσκουν ότι η λογική κυβερνά τις πράξεις των ανθρώπων, ότι η δικαιοσύνη τελικά επικρατεί, ότι η σοβαρότητα αποτελεί ένδειξη ωριμότητας και αξιοπρέπειας. Μεγαλώνουμε θεωρώντας πως οι θεσμοί, οι ιδέες, οι κοινωνικές συμβάσεις και οι δημόσιοι λόγοι έχουν κάποια βαθύτερη συνέπεια. Πιστεύουμε ότι πίσω από τα μεγάλα λόγια υπάρχει κάποιο ουσιαστικό περιεχόμενο. Έτσι μαθαίνουμε να παίρνουμε τον κόσμο στα σοβαρά.

Όμως όσο περνά ο χρόνος, ο άνθρωπος αρχίζει να παρατηρεί ρωγμές σε αυτή την εικόνα. Βλέπει ανθρώπους να μιλούν για αρετή και να πράττουν με μικρότητα. Βλέπει δημόσιες συζητήσεις να γεμίζουν από θόρυβο αντί για σκέψη. Βλέπει θεσμούς που υποτίθεται πως υπηρετούν την αλήθεια ή τη δικαιοσύνη να λειτουργούν με όρους δύναμης, συμφέροντος ή ματαιοδοξίας. Σιγά σιγά αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι πολλές από τις σοβαρές μορφές της κοινωνικής ζωής έχουν μέσα τους κάτι σχεδόν θεατρικό. Ένα είδος συλλογικής παράστασης, όπου όλοι παίζουν ρόλους που έχουν μάθει να θεωρούν σημαντικούς.

Τότε εμφανίζεται ένα αίσθημα που είναι δύσκολο να περιγραφεί. Είναι κάτι ανάμεσα σε απογοήτευση και ειρωνική διαύγεια. Ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι ο κόσμος στον οποίο επένδυσε τόση σοβαρότητα λειτουργεί συχνά με τρόπους παράλογους. Οι συγκρούσεις, οι φιλοδοξίες, οι δημόσιες αντιπαραθέσεις, ακόμη και πολλές από τις μεγάλες βεβαιότητες της κοινωνίας μοιάζουν ξαφνικά μικρές, σχεδόν γελοίες, όταν τις κοιτάξει κανείς από μια κάποια απόσταση.

Η γελοιότητα αυτή δεν βρίσκεται μόνο στα πρόσωπα ή στα γεγονότα. Βρίσκεται κυρίως στην αντίφαση ανάμεσα στη σοβαρότητα με την οποία παρουσιάζονται τα πράγματα και στην πραγματική τους σημασία. Άνθρωποι που συμπεριφέρονται σαν να κρατούν στα χέρια τους το πεπρωμένο του κόσμου, ενώ στην πραγματικότητα διαχειρίζονται μικρές φιλοδοξίες. Λόγοι που εκφωνούνται με στόμφο, αλλά κρύβουν ελάχιστη σκέψη. Ιδέες που παρουσιάζονται ως μεγάλες αλήθειες, ενώ δεν είναι παρά προσωρινές γνώμες.

Σε εκείνη τη στιγμή της συνειδητοποίησης ο άνθρωπος μπορεί να πει μέσα του: ζούσα σε έναν παράλογο κόσμο και τον πήρα στα σοβαρά. Το λάθος μου ίσως να μην ήταν ότι ο κόσμος ήταν έτσι· ο κόσμος υπήρξε πάντοτε γεμάτος αντιφάσεις. Το λάθος ήταν ότι περίμενα από αυτόν να είναι διαφορετικός.

Ωστόσο αυτή η διαπίστωση δεν είναι αναγκαστικά πικρή. Μπορεί να κρύβει και μια μορφή ελευθερίας. Όταν ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζει τον κόσμο με υπερβολική σοβαρότητα, αρχίζει να βλέπει καθαρότερα. Καταλαβαίνει ότι πολλές από τις δραματικές εντάσεις της κοινωνικής ζωής είναι προϊόντα υπερβολής. Ότι πίσω από την επίφαση της μεγάλης σημασίας συχνά κρύβονται απλές ανθρώπινες αδυναμίες: ανάγκη για αναγνώριση ή επιβεβαίωση, φόβος, φιλοδοξία, ματαιοδοξία, σύμπλεγμα κατωτερότητας.

Αυτή η κατανόηση δεν οδηγεί αναγκαστικά στον κυνισμό. Μπορεί αντίθετα να γεννήσει μια πιο ήρεμη σχέση με την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος συνεχίζει να ζει μέσα στον ίδιο κόσμο, αλλά τον αντιμετωπίζει με μια ελαφριά ειρωνεία και μια βαθύτερη διαύγεια. Δεν παύει να παίρνει στα σοβαρά όσα έχουν πραγματική αξία — τη φιλία, την αλήθεια, την ηθική πράξη, τη δημιουργία. Όμως παύει να παρασύρεται από τη σκηνοθετημένη σοβαρότητα πολλών κοινωνικών παιχνιδιών και κενόδοξων ανθρώπων.

Ίσως τελικά η ωριμότητα να μην είναι η απόλυτη σοβαρότητα, αλλά η ικανότητα να διακρίνουμε τι αξίζει πραγματικά να παίρνουμε στα σοβαρά. Να μπορούμε να βλέπουμε την ανθρώπινη γελοιότητα χωρίς μίσος, την ανθρώπινη μικρότητα χωρίς απόγνωση και την ανθρώπινη προσπάθεια χωρίς αυταπάτες.

Και τότε η αρχική φράση μεταμορφώνεται ελαφρά. Δεν είναι πια μόνο μια διαπίστωση απογοήτευσης. Γίνεται μια μορφή κατανόησης: Ο κόσμος ίσως είναι πράγματι γεμάτος παραλογισμό και γελοιότητα. Αλλά το αληθινό λάθος δεν είναι ότι τον πήραμε στα σοβαρά. Το λάθος είναι ότι δεν μάθαμε εγκαίρως να γελάμε μαζί του.

–

Φαρέτρα