Φάνης Κακριδής: «Γράμμα σε πρωτοετή»

[…]

Συγχαρητήρια από καρδιάς, γιατί η επιτυχία είναι πραγματικά μεγάλη. Όμως από το κατώφλι όπου βρέθηκες ας ρίξουμε μια ματιά στο δρόμο πίσω, μήπως είχες μερικά «σύνδρομα», που πρέπει τώρα να τα πετάξεις από πάνω σου, πριν δρασκελίσεις.

1. Οι συνθήκες διδασκαλίας στη μέση εκπαίδευση δεν είναι ιδανικές, και ο συναγωνισμός του φροντιστηρίου κάνει συχνά το δεκανίκι να πάρει τη θέση του ποδιού — ένας ακόμα λόγος για να ατροφήσει. Τώρα πια η ανώτατη σχολή δε θα σου είναι πάρεργο, αλλά κύριο έργο. Μπορεί κανείς να μελετά στο σπίτι ή στο σπουδαστήριο «για τις εξετάσεις», μπορεί να διαβάζει περιοδικά και βιβλία της επιστήμης του, να παρακολουθεί διαλέξεις ή ό,τι άλλο — τίποτα δε γίνεται να αντικαταστήσει τη ζωντανή διδασκαλία στην πανεπιστημιακή αίθουσα, όπου τεντωμένη χορδή κανοναρχεί ο δάσκαλος και ο χορός των φοιτητών μετέχει και αντιφωνεί.

2. Αυτό το «για τις εξετάσεις» ήταν καρφί. «Μαθητής» είναι αυτός που μαθαίνει· όμως, ας μην κρυβόμαστε, στόχος κάθε μαθητικής προσπάθειας στο Λύκειο δεν είναι ούτε το μάθημα, ούτε η μάθηση αυτή καθαυτή, αλλά η «επιτυχία» και ο καλός βαθμός στις εξετάσεις. Το «δε θέλω να μάθω, αλλά να πετύχω» είναι μια σημαδιακή φράση, που κανείς θα μπορούσε να την εφαρμόσει και στην ανώτατη εκπαίδευση· φτάνει να θεωρήσει στόχο του «το χαρτί» και τα τυπικά δικαιώματα που δίνει. Ωστόσο, οι ανώτατες σχολές οδηγούν κατευθείαν στην επαγγελματική ζωή, όπου —και όταν ακόμα οι επιλογές γίνονται με τα τυπικά ή άλλα προσόντα— η ουσιαστική επιτυχία αποφασίζεται σε μεγάλο βαθμό από την επιστημοσύνη, που αυτή ναι, ας είναι ο πρώτος στόχος στη φοιτητική σου προσπάθεια.

3. Το ουσιαστικό «επιστήμη» παράγεται από το ρήμα «επίσταμαι», που δε σημαίνει απλά και μόνο «ξέρω», αλλά «ξέρω καλά». Και πάλι όμως η λέξη δεν εξαντλεί το βαθύτερο νόημα της επιστήμης, που δεν περιορίζεται στη στατική και αποκτημένη γνώση, αλλά για την τελείωσή της απαιτεί και μια δυναμική όσο και μεθοδική αναζήτηση του αγνώστου. Δεν είναι αυτή η στιγμή να εμβαθύνουμε· αυτό που προσπαθώ να δείξω είναι ότι σε καμιά περίπτωση η γνήσια επιστημονική γνώση δε συμπορεύεται με την αποστήθιση. Εξασκημένος από τη θητεία σου στη μέση εκπαίδευση μπορείς, το ξέρω, να μάθεις απέξω εκατοντάδες σελίδες, και μαθαίνοντάς τις να προχωρήσεις και στις ανώτατες σπουδές σου χωρίς ιδιαίτερες δυσκολίες. Πτυχιούχος θα γίνεις με τον τρόπο αυτόν, αλλά όχι επιστήμονας. Για να το πούμε με μιαν εικόνα: απομνημονεύοντας ένα δρομολόγιο ως την τελευταία του λεπτομέρεια μπορεί κανείς να γίνει καλός οδηγός· δε θα γίνει όμως ποτέ γεωγράφος, και πολύ λιγότερο εξερευνητής.

4. Είναι κακό σημάδι της ελληνικής εκπαίδευσης η σπατάλη του χρόνου. Γύρω στις εκατόν τριάντα όλες κι όλες μέρες τον χρόνο λειτουργούν πραγματικά τα σχολεία μας, και από αυτές ένα πλήθος ώρες πηγαίνουν πάλι χαμένες από ασήμαντες αφορμές, απουσίες και κοπάνες, επίσημες, μισοεπίσημες και ανεπίσημες. Ανάλογα, ίσως και οξύτερα, φαινόμενα έχουν από καιρό διαπιστωθεί και στα ΑΕΙ, και βέβαια δεν πρόκειται να περιορισθούν με συγκλητικές αποφάσεις ή με το άγριο. Ωστόσο, φτάνει να σκεφτείς ότι ενώ τα ανώτατα ιδρύματα, ως θεσμός, είναι αιώνια, και οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι μόνιμοι, οι φοιτητές δεν έχουν στη διάθεσή τους παρά τέσσερα-πέντε ο καθένας χρόνια. Αν θα μάθουν, πόσα θα μάθουν και τι θα μάθουν αποφασίζεται μέσα στο χρονικό αυτό διάστημα, που είναι ελάχιστο, αν λογαριάσουμε το παραδοσιακό μέγεθος των επιστημών και τους σημερινούς ρυθμούς της ανάπτυξής τους.

5. Όπως το κάνουμε συχνά, άφησα τελευταίο το σπουδαιότερο. Αν ως τώρα ένιωθες πως κάποιος άλλος κυβερνά και έχει την ευθύνη για τη σπουδή σου (χαρά σου να τον ξεγελάς!), από δω κι εμπρός υπεύθυνος για την προκοπή σου είσαι εσύ μονάχος, και κάθε ξεγέλασμα σε σένα ξαναγυρίζει. Όροι και έννοιες όπως «ακαδημαϊκός πολίτης» και «ακαδημαϊκή ελευθερία» αποκτούν νόημα μόνο όταν η φοιτήτρια ή ο φοιτητής πάρουν στα χέρια τους τιμόνι, χαράξουν και τηρήσουν δρομολόγιο, χωρίς καθόλου να εμπιστευτούν τον «αυτόματο πιλότο», όποιος και να είναι, που πολύ συχνά θα τους ρίξει στην ξέρα — και η ευθύνη πάντα δική τους.

Όποιος κρατά στα χέρια του τιμόνι, όποιος παίρνει πάνω του την ευθύνη μιας πορείας, αποχτά δικαιώματα, που πάλι δικό του χρέος είναι να τα ασκήσει, ή να τα διεκδικήσει, αν δεν του έχουν δοθεί. Είναι δικαίωμά σου να φοιτάς στο εκπαιδευτικό ίδρυμα όπου πέτυχες, και να βρίσκεις θέση να κάτσεις, στις παραδόσεις, στη βιβλιοθήκη και στα εργαστήρια —  και αν οι χώροι είναι μικροί, μην απογοητευτείς και φύγεις· μείνε εκεί κάθε μέρα, με επιμονή, ώσπου να μεγαλώσουν. Είναι δικαίωμά σου να εκπαιδευτείς σωστά, για να μπορείς αργότερα να αξιοποιήσεις στη ζωή το επιστημονικό σου κεφάλαιο. Αν σου προσφέρουν αποσπασματική, παρωχημένη, περιθωριακή ή και αχρείαστη γνώση, είναι χρέος σου να διαμαρτυρηθείς, έντονα, ώσπου το πρόγραμμα και το περιεχόμενο των σπουδών να υπηρετεί τις σπουδές, όχι τη γραμματεία ή τους διδάσκοντες. Αν σου «παρέχουν δωρεάν» ένα βιβλίο, με φανερή ή κρυφή εντολή να περιορίσεις σε αυτό τη μελέτη σου, για να πετύχεις, αντιστάσου· αν συνεχώς αναβάλλουν τη γνήσια επιστημονική προσέγγιση των θεμάτων — τάχα πως είναι έργο των «μεταπτυχιακών σπουδών», που όλο τις ακούμε και ποτέ δε γίνονται— μην το δεχθείς. Μην το δεχθείς και γενικότερα να σε κλέβουν στο ζύγι, ή να σου πουλάνε φύκια για μεταξωτές κορδέλες· οι ίδιοι αυτοί που το κάνουν, ή το ανέχονται, θα σε ονειδίσουν, όταν αργότερα παρουσιαστείς γυμνός ή κακοντυμένος. Είναι τέλος δικαίωμά σου να αξιοποιήσεις το χρόνο της σπουδής σου ολόκληρο. Οι ατέλειωτες ουρές μπροστά στη διοίκηση ή στα γραφεία των καθηγητών, οι παραδόσεις που ματαιώνονται για ψύλλου πήδημα, ή γιατί ο καθηγητής έχει άλλες (σπουδαιότερες;) υποχρεώσεις, όλα τα μικρά και τα μεγάλα που σου ροκανίζουν τις μέρες και τις ώρες σου, αγωνίσου να λείψουν. Το κάτω κάτω, στον ελεύθερο χρόνο σου έχεις να κάνεις πράγματα πολύ ωραιότερα από το να κοντοστέκεσαι στους διαδρόμους, καπνίζοντας και πίνοντας καφέδες στο κυλικείο. Το ξέρεις πως τούτα τα χρόνια της σπουδής θα είναι τα πιο όμορφα, τα πιο γόνιμα και συναρπαστικά της νιότης σου, ίσως και της ζωής σου.

Σου έγραψα σχολαστικά, άχρωμα, σχεδόν παλιομοδίτικα· όμως τα μοντέρνα, τα παρδαλά και τα μεγαλόπνοα τα ακούς στο κάθε σταυροδρόμι. Και πάλι δες μην έκανα λάθος, ή μη θέλησα να σε ξεγελάσω. Γιατί αν είναι να γίνεις άξιος επιστήμονας, πρέπει να το έχεις πρώτην έγνοια από εδώ κι εμπρός να ξεχωρίζεις το σωστό και το λάθος, το ψέμα από την αλήθεια — στα λόγια και στη σιωπή, στα έργα και στα γραφτά, όχι μόνο των άλλων, αλλά και στα δικά σου. Η ώρα η καλή!

Το ανωτέρω «Γράμμα σε πρωτοετή» είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» ακριβώς πριν από τέσσερις δεκαετίες, την Κυριακή 31 Αυγούστου 1986. Συντάκτης του κειμένου ήταν ο Φάνης Ι. Κακριδής, τακτικός αρθρογράφος της εφημερίδας.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 31.8.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο υπότιτλος του Κακριδή ήταν μια αποφθεγματική φράση του σικελιώτη ποιητή Επίχαρμου (6ος-5ος αιώνας π.Χ.): «Νάφε και μέμνα σ’ απιστείν» («Κράτα καθαρό το μυαλό σου, και μην ξεχνάς να ελέγχεις»).

Ο Επίχαρμος

Γιος του διαπρεπούς κλασικιστή Ιωάννη Θ. Κακριδή και της φιλολόγου Όλγας Κομνηνού – Κακριδή, ο γεννημένος στην Αθήνα Φάνης (Θεοφάνης) Κακριδής σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές Κλασικής Φιλολογίας στα Πανεπιστήμια του Μάιντς και του Τύμπινγκεν, στη Γερμανία, όπου δίδαξε ως λέκτορας Αρχαίων και Νέων Ελληνικών.

Το 1964 εξελέγη καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, θέση στην οποία υπηρέτησε έως το 1984, με μια σύντομη διακοπή επί δικτατορίας.

Από το 1982 έως το 1984 διετέλεσε αντιπρόεδρος του Κέντρου Εκπαιδευτικών Μελετών και Επιμορφώσεως (ΚΕΜΕ) του υπουργείου Παιδείας.

Επίσης, διετέλεσε πρόεδρος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (1981-1982), ενώ δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης ως ειδικός επιστήμονας (1988-1990).

Στο πλαίσιο του συγγραφικού έργου του ο Φάνης Κακριδής ασχολήθηκε με την ιστορία, την ερμηνεία, την κριτική και τη μετάφραση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καθώς και έργων ξένων πανεπιστημιακών που αναφέρονται σε αυτήν.

Ο Φάνης Κακριδής απεβίωσε ως ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων στις 8 Ιανουαρίου 2019, σε ηλικία 86 ετών.

 in.gr