Το υπόστρωμα της συνείδησης

Αντλώντας έμπνευση από την κοπερνίκεια παράδοση, φιλόσοφοι επιχειρηματολογούν υπέρ της πιθανότητας ύπαρξης διαφορετικών μορφών ζωής ικανών για συνειδητή εμπειρία.
Εξαρτάται η συνείδηση από την σάρκα και το αίμα;
Η απάντηση, σύμφωνα με τον Eric Schwitzgebel, καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ρίβερσαϊντ είναι σχεδόν σίγουρα αρνητική.

Σε ένα νέο άρθρο, οι Schwitzgebel και Jeremy Pober, πρώην μεταπτυχιακός φοιτητής του UCR και νυν μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, υποστηρίζουν ότι η συνείδηση είναι πιθανώς εφικτή σε μορφές ζωής που αποτελούνται από πολύ διαφορετικά υλικά. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τον εξωγήινο με τα πέντε άκρα και την πετρώδη εξωτερική επιφάνεια στην πρόσφατη κινηματογραφική επιτυχία «Project Hail Mary».
Οι Schwitzgebel και Pober δεν επιχειρούν να ορίσουν την συνείδηση. Αντίθετα, ξεκινούν από την παραδοχή ότι πρόκειται για ένα πραγματικό και αναγνωρίσιμο φαινόμενο, και θέτουν ένα πιο συγκεκριμένο ερώτημα: Πρέπει αυτή να είναι απαραίτητα συνδεδεμένη με την βιολογία της Γης;

Η μελέτη έρχεται σε μια εποχή όπου το ζήτημα της ενσυνείδητης τεχνητής νοημοσύνης κυριαρχεί, τροφοδοτώντας ουτοπικά όνειρα και δυστοπικούς εφιάλτες. Οι συγγραφείς, οι οποίοι θίγουν το θέμα μόνον ακροθιγώς, δεν παίρνουν ξεκάθαρη θέση υπέρ της μιάς ή της άλλης πλευράς, και μάλιστα, οι απόψεις τους διίστανται. Ωστόσο, τα επιχειρήματα που προβάλλουν αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο η τεχνητή νοημοσύνη (θα μπορούσε) να διαθέτει συνείδηση, αν και ίσως όχι στη σημερινή της μορφή.

Στο επίκεντρο του επιχειρήματος της μελέτης βρίσκεται η φιλοσοφική έννοια της «ευελιξίας υποστρώματος». Όπως εξηγούν οι συγγραφείς, μια «ιδιότητα-στόχος», όπως το να είναι κάτι ένα φλιτζάνι, είναι ευέλικτη ως προς το υπόστρωμά της αν μπορεί να υλοποιηθεί με διαφορετικά είδη υλικών. Ένα φλιτζάνι διαθέτει ευελιξία υποστρώματος· μπορεί να κατασκευαστεί από γυαλί, πλαστικό ή πολλές άλλες ουσίες. Παρομοίως, ένα βιβλίο μπορεί να τυπωθεί σε χαρτί ή να αποθηκευτεί ηλεκτρονικά και μια ηχογράφηση μπορεί να κωδικοποιηθεί σε βινύλιο ή σε CD.

Η συνείδηση, υποστηρίζουν οι Schwitzgebel και Pober, διαθέτει επίσης αυτή την ευελιξία υποστρώματος. «Το σύμπαν μπορεί να περιέχει νοημοσύνες πιο παράξενες από όσο μπορούμε να φανταστούμε», δήλωσε ο Schwitzgebel.

Υψηλή πιθανότητα ύπαρξης εξωγήινης ζωής

Το παρατηρήσιμο τμήμα του σύμπαντος περιέχει περίπου 1 τρισεκατομμύριο γαλαξίες. Οι πλανήτες είναι συνηθισμένοι και η μεγάλη πλειοψηφία τους διαθέτει περιβάλλοντα αρκετά διαφορετικά από εκείνο της Γης, εκτιμούν οι αστρονόμοι.

Για τους σκοπούς του επιχειρήματός τους, οι Schwitzgebel και Pober εκτιμούν ότι τουλάχιστον 1.000 συμπεριφορικά σύνθετοι εξωγήινοι πολιτισμοί έχουν υπάρξει κάποια στιγμή στο σύμπαν. Πρόκειται για μια συντηρητική εκτίμηση, όπως αναφέρουν, σημειώνοντας ότι «μια πρόσφατη έρευνα έδειξε πως οι διάμεσες επιστημονικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για πάνω από έναν πολιτισμό ανά γαλαξία, σε κάποια φάση της διάρκειας ζωής του εκάστοτε γαλαξία».

Παράλληλα, οι αστροβιολόγοι έχουν διατυπώσει υποθέσεις για ζωή βασισμένη σε διαφορετικά υλικά από ό,τι στη Γη. Έχουν ερευνήσει εναλλακτικά αμινοξέα και διαλύτες, ακόμη και την πιθανότητα διαφορετικών χημικών δομών.

Στο βιβλίο Project Hail Mary, ο συγγραφέας Andy Weir, ο οποίος είναι γνωστός για την περιγραφή αληθοφανούς και αυστηρά τεκμηριωμένης επιστήμης στα έργα του επιστημονικής φαντασίας, παρουσιάζει στους αναγνώστες έναν εξωγήινο με κέλυφος από οξειδωμένα ορυκτά, δύο κυκλοφορικά συστήματα, αίμα αποτελούμενο από υδράργυρο, μύες που λειτουργούν με ατμό και έναν κρυστάλλινο εγκέφαλο. Προέρχεται από έναν υπέρθερμο πλανήτη με ατμόσφαιρα κορεσμένη με αμμωνία.

Ωστόσο, οι Schwitzgebel και Pober δεν ισχυρίζονται ότι μια τέτοια εξωτική ζωή υπάρχει με βεβαιότητα. Το επιχείρημά τους είναι πιο μετριοπαθές: Αν η ζωή μπορεί να προκύψει κάτω από ποικίλες χημικές συνθήκες, και αν το σύμπαν προσφέρει τεράστιες ευκαιρίες για την εμφάνιση της ζωής, τότε θα ήταν εκπληκτικό αν κάθε επιτυχημένη εξελικτική γραμμή συνέκλινε ακριβώς στα ίδια βιοχημικά δομικά στοιχεία.

Μόνο στη Γη, η εξέλιξη έχει παραγάγει αξιοσημείωτη ποικιλομορφία στα νευρικά συστήματα, σημειώνουν οι φιλόσοφοι. Τα χταπόδια, οι μέλισσες και οι σκύλοι επεξεργάζονται τις πληροφορίες με διαφορετικούς τρόπους. Ακόμη και μεταξύ των γήινων οργανισμών, η φύση δεν έχει καταλήξει σε έναν μοναδικό σχεδιασμό. Άλλα μέρη του σύμπαντος, υποστηρίζουν, πιθανότατα επιδεικνύουν την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, δημιουργικότητα.

Η Κοπερνίκεια αρχή της συνείδησης

Το βασικό επιχείρημα των συγγραφέων περιστρέφεται γύρω από την Κοπερνίκεια παράδοση στην αστρονομία. Ο Νικόλαος Κοπέρνικος και οι διάδοχοί του έκαναν μια σειρά ανακαλύψεων που προσγείωσαν τον άνθρωπο: Η Γη δεν είναι το κέντρο του ηλιακού συστήματος, το ηλιακό σύστημα δεν είναι το κέντρο του Γαλαξία μας, και ο Γαλαξίας μας δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος. Με άλλα λόγια, η ανθρωπότητα κατέχει μια λιγότερο εξαιρετική θέση στο σύμπαν από ό,τι φανταζόταν κάποτε.

Οι Schwitzgebel και Pober επεκτείνουν αυτό το δίδαγμα και στη συνείδηση: Με απλά λόγια, πιθανότατα δεν είναι κάτι το ξεχωριστό. Υποθέτοντας ότι υπάρχουν πολλά συμπεριφορικά εξελιγμένα είδη στο σύμπαν με διαφορετικές βιολογικές δομές, οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι θα ισοδυναμούσε με μια μορφή «γηινοκεντρισμού» – την αδικαιολόγητη θεώρηση της γήινης ζωής ως μοναδικά προνομιούχας – το να πιστεύουμε ότι η συνείδηση ανήκει μόνο σε οργανισμούς σαν εμάς. Οι συγγραφείς επινοούν έναν νέο όρο, την «κοπερνίκεια αρχή της συνείδησης», για να περιγράψουν αυτή την ιδέα.

Δεν ισχυρίζονται, ωστόσο, ότι κάθε προηγμένη μορφή ζωής πρέπει απαραίτητα να έχει συνείδηση. Αντιθέτως, υποστηρίζουν ότι αν η συνείδηση υπάρχει μεταξύ συμπεριφορικά εξελιγμένων όντων, θα ήταν παράξενο να πιστεύουμε ότι μόνο οργανισμοί που μοιράζονται τη δική μας βιοχημική αρχιτεκτονική μπορούν να την κατέχουν.

Εδώ και αιώνες, οι άνθρωποι ανακαλύπτουν επανειλημμένα ότι κατέχουμε λιγότερο κεντρική θέση, είμαστε λιγότερο μοναδικοί και λιγότερο προνομιούχοι από ότι πιστεύαμε κάποτε. Ενδέχεται επίσης η συνείδηση να μην είναι ένα σπάνιο δώρο που έχει δοθεί σε ένα συγκεκριμένο είδος βιολογικής μηχανής, προτείνουν οι Schwitzgebel και Pober. Αντίθετα, θα μπορούσε να είναι ένα φαινόμενο ικανό να εμφανιστεί οπουδήποτε η εξέλιξη – ή κάτι παρόμοιο με αυτήν – παράγει τις κατάλληλες μορφές πολυπλοκότητας.

Ποια είναι η θέση της Τεχνητής Νοημοσύνης σε όλο αυτό;

Αναπόφευκτα, η μελέτη εγείρει ερωτήματα σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ωστόσο, οι συγγραφείς αποφεύγουν να ισχυριστούν ότι τα σημερινά συστήματα AI έχουν συνείδηση. Κατά την άποψη του Pober, δεν θα πρέπει να υποθέσουμε ότι το σημερινό hardware των υπολογιστών υποστηρίζει τη συνείδηση. Το γεγονός ότι η συνείδηση θα μπορούσε να εμφανιστεί σε περισσότερα από ένα υποστρώματα, λέει, δεν υποδηλώνει ότι θα μπορούσε να εμφανιστεί σε κάθε υπόστρωμα.

Ο Schwitzgebel είναι κάπως πιο ανοιχτός σε αυτή την πιθανότητα. Από την στιγμή που εγκαταλείπεται η ιδέα ότι η συνείδηση απαιτεί ανθρώπινη βιολογία, υποστηρίζει, γίνεται πιο δύσκολο να δικαιολογηθεί ο αποκλεισμός συστημάτων που βασίζονται στο πυρίτιο αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας του υλικού κατασκευής τους. Σε κάθε περίπτωση, ο Schwitzgebel πιστεύει ότι αυτό το κομμάτι της φιλοσοφικής συζήτησης είναι υπερβολικά περιορισμένο.
«Έχει επικεντρωθεί υπερβολικά στο αν το πυρίτιο μπορεί να αντιγράψει έναν ανθρώπινο εγκέφαλο και όχι αρκετά στο ευρύτερο ερώτημα για το ποια είδη συστημάτων μπορούν να έχουν συνείδηση», δήλωσε.

Στη μελέτη τους, οι συγγραφείς διακρίνουν τις λεπτομερώς καθορισμένες ιδιότητες από τις πιο αδρές ή γενικές. Το να ρωτά κανείς εάν η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να υπάρξει σε ένα άλλο υπόστρωμα είναι μια εξαιρετικά ειδική ερώτηση, αναφέρουν, επειδή η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να εξαρτάται από πολλές λεπτομέρειες της ανθρώπινης βιολογίας. Η γενική κατηγορία της συνείδησης είναι πιο ευρεία.

Αυτή η διάκριση μοιάζει με τη διαφορά ανάμεσα στο να ρωτάμε αν ο τρόπος πτήσης ενός αετού μπορεί να αντιγραφεί ακριβώς, και στο αν η ίδια η πτήση μπορεί να υπάρξει σε διαφορετικές μορφές. Τα κολίβρια, οι νυχτερίδες και τα έντομα πετούν όλα, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Παρομοίως, η συνείδηση θα μπορούσε να εμφανιστεί σε πολλές μορφές χωρίς να μοιάζει ακριβώς με την ανθρώπινη συνείδηση, καταλήγουν οι συγγραφείς.

by John Sanford, «Consciousness likely not unique to earthlings, paper says» – https://news.ucr.edu/articles/2026/06/10/consciousness-likely-not-unique-earthlings-paper-says

By physicsgg

–