“Τόιβασια. Στον τόπο μου είμαι ξενικός – ξένος είμαι στα ξένα…” / γράφει ο Γιώργης Έξαρχος

29/06/2026, 22:00

Limba amea. Κι ένα ποίημα στη Βλάχικη Γλώσσα βραβευμένο σε διεθνή ποιητικό διαγωνισμό. Ο γλώσσες συμμετοχής ήταν 200!

Στις 20 του Ιούνη 2026, ημέρα Σάββατο, στον γενέθλιο τόπο μου (Καλοχώρι Λάρισας, παλαιό όνομα Τόιβασια, παλαιότερα Ορτά), ο «Σύλλογος Γυναικών Περιοχής Καλοχωρίου», που μέλη του είναι δραστήριες νέες δεσποινίδες και κυρίες ως και μεσήλικες κυρίες (μέρος των οποίων είναι «αλλογενείς νύφες» με συμπατριώτες μου συζύγους), μου έκανε την ύψιστη τιμή να μου αφιερώσει τον χρονικά πρωθύστερο εορτασμό του λαϊκού μας δρώμενου του «Άι-Γιαννιού του Κλήδονα», με συνέχιση ενός καλοκαιριάτικου γλεντιού με πάνδημη συμμετοχή, και την ευχάριστη αίσθηση του «ανταμώματος» με πρόσωπα τα οποία είχα να ιδώ εδώ και δεκαετίες, από τότε που έφυγα (2 Νοέμβρη του 1970) για σπουδές στο μεγάλο χωριό της χώρας, που είναι και πρωτεύουσα της, την Αθήνα.

Στις τηλεφωνικές συνομιλίες που είχα με την πρόεδρο του συλλόγου κ. Βάσω Τζιατζιάφη, την παρακάλεσα να μην αναφερθεί το γεγονός στις διάφορες ανακοινώσεις και αφίσες με τις οποίες ενδεχομένως θα δημοσιοποιήσουν το «γεγονός» της εκδήλωσης ώστε να μαθευτεί από το ευρύ κοινό, αλλά και ούτε να ειπωθούν κατά την ημέρα της εκδήλωσης υπερβολές και μεγαλοστομίες, για «στολισμό» του… βιογραφικού μου. Τηρήθηκε η συμφωνία στο ακέραιο και την ευχαριστώ. Το ίδιο λιτή είναι και η τιμητική πλακέτα που μου επέδωσαν.

Γιώργης Έξαρχος.

Βάσω Τζιατζιάφη, Γιώργης Έξαρχος.

Στο 20λεπτο της προγραμματισμένης ομιλίας μου, χωρισμένης σε δύο δεκάλεπτα (το ένα για την Ιστορία του Χωριού και το άλλο για Το έθιμο του «Τ’Αγιαννιού»-Του Κλήδονα), ανέπτυξα επί τροχάδην και επιγραμματικά, άγνωστες πτυχές του γενέθλιου τόπου μου, όπως τα παρακάτω, και μετά είπα και λίγα λόγια για τον «Κλήδονα»:

1) Ότι ως Παρακάρλιο χωριό (παρά την λίμνην Βοίβην), πρέπει να υφίστατο από τα χρόνια που η Άλκηστις, θυγατέρα του Πελία και της Αναξιβίας (ή της Φιλομάχης), αδελφή του Ακάστου, της Πεισιδίκης, της Πελοπίας και της Ιπποθόης, η ωραιότερη όλων των αδελφών, «δία γυνακών Άλκηστις Πελιάο θυγατρών είδος αρίστην» – «Η θειότερη των γυναικών, Άλκηστις εκ των θυγατέρων του Πελία η ωραιότερη στην μορφή» (Ιλιάδα Β’ 715), ήταν σύζυγος του βασιλιά Αδμήτου. – Ο Ευριπίδης αναφέρει στην τραγωδία Άλκηστις ότι πέριξ της λίμνης Βοιβηΐδος (την γνωστή μας λίμνη Κάρλα), ζούσαν ποιμένες αιγοπροβάτων σε καλυβοοικισμούς και οι οποίοι είχαν ετήσια «πηγαινέλα» από εκεί και σε περιοχές της όμορης Μολοσσίας (όπου ανήκαν και τα εδάφη της νυν Δ. Μακεδονίας-Βόρειας Πίνδου, στα οποία είναι και ο οικισμός Περιβόλι, η άλλη δίδυμη κοιτίδα μας). – Γι’αυτήν την διπλή ετήσια μετακίνηση κτηνοτρόφων και ποιμένων (την άνοιξη στα βουνά, το φθινόπωρο στις πεδιάδες), την καλούμενη «τρανσχουμάντσα», δίνει αναλυτικές πληροφορίες ο Σοφοκλής στις τραγωδίες του, αλλά και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς. – Οπότε, να μην λένε ότι οι Βλάχοι-Αρμάνοι εγκαταστάθηκαν στον οικισμό Ορτα/Τόιβασια/Καλοχώρι μετά το 1881 που εντάχθηκε η Θεσσαλία στο Νεοελληνικό Κράτος, σαν έφυγαν οι τοπικοί Κονιάροι και οι τοπικοί Γιουρούκοι. Αυτή η «άποψη» αποτελεί πρόσφατο νεοελληνικό μύθευμα.

2) Ότι ως Ορτά, εμφανίζεται στις πρώτες Οθωμανικές απογραφές σε «ελληνικές/ελλαδικές χώρες», αλλά είναι ζήτημα αν η λ. Ορτά είναι από τα χρόνια του στρατηγού Τουραχάν, που κυβέρνησε την Θεσσαλία από το 1422 ως τοπικός διοικητής και χρησιμοποίησε Κονιάρηδες και Γιουρούκους για να ελέγξει την περιοχή και να αξιοποιήσει τις εύφορες και ερημωμένες και αραιοκατοικημένες τότε εκτάσεις του θεσσαλικού κάμπου. – Τουρκιστί Ορτά σημαίνει μεσαίο, μεσιακό, κοινό! Την λ. Ορτά, όμως, ως όνομα οικισμού (όχι στην περιοχή μας) την αναφέρει και ο σημαντικός ιστορικός Πολύβιος (202-120 π.Χ.), που σημαίνει ότι πριν την ιστορική εμφάνιση των Οσμανλήδων, η λ. Ορτά υφίσταται, και δεν είναι «τουρκογενής».

3) Ο προηγούμενος συλλογισμός εδράζεται και στο γεγονός ότι στην Λάρισα, και στην Θεσσαλία γενικότερα, «φθεγγόμενοι λίθοι», ήδη Επιγραφές από τον 4ο π.Χ. αιώνα, έχουν ανγαραμμένους πλήθος οικισμών με κατάληξη –οβα, κάτι που οι σύγχρονοι δοκησίσοφοι θέλουν ντε και καλά σαν… σλαβογενή ονόματα! Και κάτι ακόμα: σε εορταστική εκδήλωση των Λαρισαίων, το 172 π.Χ., για την νίκη των Ελλήνων επί των Περσών το 480 π.Χ., με αγώνες αθλητικούς και ποιητικούς, βραβεύεται ο Κόιντος Κοΐντου με επική ποίηση! Σε χρονολογία πριν κατακτήσουν οι Ρωμαίοι-Λατίνοι τις Ελληνικές Χώρες, τι σημαίνει το όνομα Κόιντος Κοΐντου ως όνομα Λαρισαίου; λατινογενές ή λατινοφανές, ήτοι Αρμάνικο;!

4) Σε πρόσφατο έργο μου δημοσιοποίησα εικόνα του τέμπλου του Ναού του Ιωάννου Προδρόμου του χωριού μας, χρονολογίας 1769! Πάει να πει, ότι το χωριό μας είχε τότε Χριστιανούς κατοίκους, συνυπάρχοντες με Μωαμεθανούς, και ήταν Βλάχοι, κατά πως μας ενημερώνουν κάποιοι ξένοι περιηγητές, στα μέσα του 19ου αιώνα.

Αυτά τα λίγα για την Ιστορία του χωριού μας, τα οποία δεν περιέχονται σε κάποιο από τα 90 εκδοθέντα βιβλία μου. Ελπίζω να φανούν χρήσιμα, τα όσα στοιχεία συγκρατήσετε, και τα οποία αποστομώνουν τους «ψευδολόγους», οι οποίοι μπορούν να γράφουν αναλήθειες.

Ο «Τ’Αϊ-Γιαννιός» ήταν διήμερη γιορτή, γιορτή των υποψήφιων για γάμο κοριτσιών (12-16, βαριά 18 ετών), συνομήλικων αγοριών και παιδιών των δύο φύλων, υπό το άγρυπνο βλέμμα των νεόνυμφων και μεγαλύτερων –μεσήλικων θα έλεγα γυναικών – αλλά όχι των γεροντισσών (γιαγιάδων)–, από το απόγευμα της 23ης Ιούνη και το πρωινό της 24ης Ιούνη, με συλλογή του ομώνυμου φυτού (με φαλλοειδές βλαστάρι) και άνθους (κιτρινωπού ή μοβ), με «πνίξιμό» του σε «αμίλητο νερό» από «επτά πηγές/βρύσες/πηγάδια», και τελετουργικά τα οποία έχω περιγράψει σε διάφορα βιβλία μου. – Δεν θα τα επαναλάβω, μα θα προσθέσω κάποια πράγματα που θαρρώ ότι αξίζει τον κόπο να ακουσθούν σε αυτό το μεγάλο κοινό των συμπατριωτών που τιμά την εκδήλωση και εμένα προσωπικά με την παρουσία του – και ας μου επιτραπεί να αφιερώσω αυτήν την ομιλία στους τεθνεώτες συγχωριανούς, άρρενες και θήλεις, που ενθυμούμαι από τα μέσα της δεκαετίας του 1950, και να τους ευχαριστήσω δημόσια που μου έκαναν το μέγιστο δώρο να μου επιτέπουν να είμαι στις συντροφιές τους «ωτακουστής και θεατής», ρουφώντας με το σφουγγάρι του παιδικού μυαλού μου τις δεκάδες ιστορίες στα ενδιαφέροντα «μασλάτια» τους! Έκλεβα από την σοφία της αγραμματοσύνης τους, που υπήρξε το σημαντικότερο όπλο της μετέπειτα διαδρομής μου…

Μπορεί μεν να είναι γιορτή σχετιζόμενη με το θερινό ηλιοστάσιο, αλλά νομίζω πως στους Αρμάνους-Βλάχους –και δη η διαδικασία της μαντείας του μέλλοντος ΝΥΜΦΙΟΥ– ήταν «γιορτή» ετοιμασίας των θυγατέρων για τον γάμο, σε ηλικίες τέτοιες που ορίζει με σαφήνεια ως τις πιο «γόνιμες» ο Αριστοτέλης, στο σημαντικό έργο του Πολιτικά! Αυτό μπορεί να συναχθεί εύκολα από τα αρμάνικα-βλάχικα τραγούδια που λέγονταν και χορεύονταν κατά την εξέλιξη του εθίμου, όσο και από τα «γραικόφωνα» (που δεν τα συναντάς αλλού), τα οποία χόρευαν τα «υποψήφια για γάμο κορίτσια», σε ξεχωριστό κύκλο, την Τρίτη ημέρα του γιορτασμού του Πάσχα. – Γι’ αυτό, θα έλεγα, καλή είναι η τήρηση των τοπικών εθίμων και της παράδοσης, αλλά άμα φύγει το ουσιώδες περιεχόμενο που κρύβεται στην Αρμάνικη-Βλάχικη μητρική μας γλώσσα, σημαίνει πως εμείς… εκλαμβάνουμε για ζωντανό, κάτι που ήδη είναι πεθαμένο!… Ο όποιοι δε νεοτερισμοί και οι αναπροσαρμογές με βάση τα σημερινά δεδομένα, θαρρώ πως σημαίνουν «επιμήκυνση του χρόνου στην εντατική», χωρίς αυτό να οιωνίζει και παράταση της ζωής… Ο ίδιος είμαι «οπαδός» του δόγματος της αείμνηστης φίλης και «κυρίας του Παραδοσιακού μας Τραγουδιού» Δόμνας Σαμίου, που μου έλεγε ότι: «Το Δημοτικό μας Τραγούδι είναι σαν τον Παρθενώνα. Δεν του βάζουμε ούτε κεραμίδια, ούτε τζαμαρίες… Σπασμένες κολώνες είναι αυτή η κληρονομιά…» Θαρρώ ότι και το σημερινό μας έθιμο, πρέπει να είναι μια «σκυτάλη» που οι προηγούμενοι μας έδωσαν να την δώσουμε στους επόμενους…

Να κλείσω, λέγοντας ότι όταν ήμουν παιδί, το έθιμο αυτό γιορταζόταν σε τρεις γειτονιές: ο πάνω μαχαλάς γιόρταζε στην πάνω πλατεία, ο μεσαίος μαχαλάς εδώ στο Μεσοχώρι (σε αυτό το σημείο [και το υπέδειξα], και ο κάτω μαχαλάς στην ήδη εκεί υφιστάμενη πλατεία. Κάποια στιγμή έσμιγαν τα τρία μπακράτσια (τρέιλι μπαργάτσι), με το σύνολο απάντων των μετεχόντων, εδώ στην κεντρική πλατεία, πλέον, και συνέχιζαν τα τελετουργικά με μύηση στα μυστικά που η Εστία και η Εργάνη, κρατούσαν απόρρητα μόνο για τον υπέροχο κόσμο των γυναικών. Ας κρατήσουμε την αρχή αυτού του σημαντικού εθίμου, που έρχεται από τόσο μακρινούς καιρούς και κόσμους, και ίσως φανεί φωτοδότης και για το μέλλον σας.

Ευχαριστώ τον Σύλλογο Γυναικών Περιοχής Καλοχωρίου για την σημερινή εκδήλωση να με τιμήσει ως συγγραφέα-ερευνητή, τους παριστάμενους συγχωριανούς και συμπατριώτες, άντρες και γυναίκες, που όλοι τους με τιμούν εδώ με την παρουσία τους, να ζητήσω την κατανόηση όλων για την συγκίνησή μου, και να ξαναπώ από καρδιάς, σας ευχαριστώ όλους και να περάσετε όμορφα σε αυτό το πάνδημο λαϊκό γλέντι.

*****

Η επιστροφή στον τόπο διαμονής μου, μετά από τρεις ημέρες, μου επιφύλασσε ευχάριστη έκπληξη, βρίσκοντας στην δ/νση αλληλογραφίας μου, τον τόμο με τα προσφάτως εκδοθέντα ποιήματα (βραβευθέντα και διακριθέντα έργα) σε διεθνή ποιητικό διαγωνισμό του 2025, «Antologia Nosside 40 – 2025», στον οποίο έστειλα και εγώ ένα ποίημά μου στην Αρμάνικη-Βλάχικη Γλώσσα (με το λατινικό αλφάβητο, ενώ στα ελληνικά μου έργα προτιμώ –καθότι αυτό είναι το ορθό– το ελληνικό αλφάβητο), το οποίο και διακρίθηκε. Ο γλώσσες συμμετοχής ήταν 200! Η 200στή γλώσσα ήταν η Αρμάνικη-Βλάχικη, και ήταν η για πρώτη φορά συμμετοχή της σε έναν παγκόσμιο ποιητικό διαγωνισμό, και ως εκ τούτου η καταγραφή της ύπαρξης αυτής της γλώσσας, ως εκφραστικού εργαλείου και μέσου επικοινωνίας!

Καταχωρίζω το ποίημα:

Αν και το ποίημα είναι δημοσιευμένο στον τόμο και σε άλλες γλώσσες (και στα νεοελληνικά), θα ήμουν ευγνώμων σε οποιονδήποτε ή οποιανδήποτε γνωρίζει την Αρμάνικη-Βλάχικη άριστα ως μητρική, αν έστελνε στην Φαρέτρα μια λογοτεχνική μετάφραση-απόδοση, ώστε να την δημοσιεύσουμε. Προκαταβάλλω ευχαριστίες.

Ο συγκεκριμένος Διαγωνισμός τελεί υπό την εποπτεία του Ιταλού καθηγητή Pasquale Amato, ο οποίος είναι Ιδρυτής και Πρόεδρος του Διεθνούς Ποιητικού Διαγωνισμού Nosside, ενός διαγωνισμού που βρίσκεται υπό την Αιγίδα της Unesco.

Και αφού, λοιπόν περιμένω μια λογοτεχνική μετάφραση του ανωτέρω, να κλείσω με ένα άλλο ποίημά μου, γεννημένο αναπάντεχα, καθώς κάθε Ιούνη θυμούμαι τον Σεπτέμβρη!…