«Πραγματικός κόσμος: μια απόδραση από το διαδίκτυο» / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

«Πριν από λίγα χρόνια, το διαδίκτυο ήταν μια απόδραση από τον πραγματικό κόσμο. Σήμερα, ο πραγματικός κόσμος είναι μια απόδραση από το διαδίκτυο.»

Πριν από δεκαπέντε περίπου χρόνια, το διαδίκτυο αποτελούσε έναν τόπο διαφυγής. Ήταν ένας παράλληλος χώρος στον οποίο ο άνθρωπος μπορούσε να αποσυρθεί προσωρινά από τις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής, να επικοινωνήσει, να ψυχαγωγηθεί, να αναζητήσει πληροφορίες ή να πειραματιστεί με πτυχές της ταυτότητάς του που δεν μπορούσαν εύκολα να εκφραστούν στον φυσικό κόσμο. Η πραγματική ζωή βρισκόταν έξω από την οθόνη. Εκεί συνέβαιναν οι ουσιαστικές εμπειρίες, οι σχέσεις, οι συναντήσεις, οι συγκρούσεις, οι έρωτες, οι απογοητεύσεις και οι επιτυχίες. Το διαδίκτυο ήταν μια προσωρινή έξοδος από τον κόσμο. Σήμερα, όμως, η σχέση αυτή φαίνεται να έχει ανατραπεί. Για ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, ο φυσικός κόσμος γίνεται το διάλειμμα από μια ύπαρξη που εκτυλίσσεται κυρίως μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον. Η βόλτα στη φύση, η πεζοπορία σε ένα βουνό, ένα απόγευμα χωρίς κινητό τηλέφωνο, μια συζήτηση χωρίς ειδοποιήσεις και παρεμβολές μοιάζουν με στιγμές απόδρασης από την πραγματική συνθήκη της εποχής μας: τη συνεχή ψηφιακή παρουσία.

Η αντιστροφή αυτή δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική αλλαγή. Πρόκειται για μια βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων οργανώνεται γύρω από ένα περιβάλλον που δεν είναι υλικό αλλά πληροφοριακό. Ζούμε μέσα σε ένα αδιάκοπο ρεύμα εικόνων, ειδήσεων, μηνυμάτων, σχολίων και ειδοποιήσεων. Ξυπνάμε και κοιτάζουμε μια οθόνη. Ενημερωνόμαστε από μια οθόνη. Εργαζόμαστε μέσω μιας οθόνης. Επικοινωνούμε μέσα από μια οθόνη. Ψυχαγωγούμαστε μπροστά σε μια οθόνη. Ακόμη και οι αναμνήσεις μας οργανώνονται πλέον μέσω ψηφιακών αρχείων και φωτογραφιών. Ο κόσμος δεν βιώνεται άμεσα αλλά μέσα από φίλτρα, εφαρμογές και πλατφόρμες που λειτουργούν ως μεσολαβητές ανάμεσα στον άνθρωπο και στην πραγματικότητα.

Η φιλοσοφική σημασία αυτής της μεταβολής είναι τεράστια. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι φιλόσοφοι προσπαθούσαν να κατανοήσουν τη σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στις εικόνες της. Ο Πλάτων, μέσα από την περίφημη αλληγορία του σπηλαίου, περιέγραψε ανθρώπους που περνούν ολόκληρη τη ζωή τους κοιτάζοντας σκιές, πιστεύοντας ότι αυτές αποτελούν την πραγματικότητα. Αν και η αλληγορία είχε διαφορετικό σκοπό, είναι δύσκολο να μην αναγνωρίσει κανείς μια παράξενη επικαιρότητα σε αυτή την εικόνα. Σήμερα, δισεκατομμύρια άνθρωποι αφιερώνουν μεγάλο μέρος της ζωής τους παρατηρώντας ψηφιακές αναπαραστάσεις του κόσμου αντί τον ίδιο τον κόσμο. Οι εικόνες ταξιδιών συχνά αντικαθιστούν το ταξίδι. Οι φωτογραφίες φαγητού προηγούνται της γεύσης. Οι αναρτήσεις για τη ζωή γίνονται σημαντικότερες από τη ζωή την ίδια.

Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερα μέσα διαθέτουμε για να επικοινωνούμε, τόσο περισσότερο φαίνεται να απομακρυνόμαστε από την άμεση εμπειρία. Ο άνθρωπος της ψηφιακής εποχής γνωρίζει τι συμβαίνει σε κάθε γωνιά του πλανήτη, αλλά πολλές φορές αδυνατεί να παρατηρήσει τι συμβαίνει μέσα του. Μπορεί να δει σε πραγματικό χρόνο εικόνες από έναν πόλεμο ή μια φυσική καταστροφή στην άλλη άκρη της Γης, αλλά δυσκολεύεται να αφιερώσει λίγα λεπτά στην εσωτερική σιωπή. Η συνεχής ροή πληροφοριών δημιουργεί την ψευδαίσθηση της εγγύτητας με τον κόσμο, ενώ συχνά οδηγεί σε μεγαλύτερη απομάκρυνση από το ουσιαστικό βίωμα.

Η κατάσταση αυτή σχετίζεται και με τη μεταβολή της σχέσης μας με τον χρόνο. Στις παραδοσιακές κοινωνίες υπήρχαν περίοδοι σιωπής, αναμονής και περισυλλογής. Η πληροφορία ταξίδευε αργά. Οι αποφάσεις απαιτούσαν σκέψη. Οι άνθρωποι είχαν χρόνο να επεξεργαστούν τα γεγονότα πριν αντιδράσουν. Σήμερα, η ταχύτητα έχει αναχθεί σε ύψιστη αξία. Όλα πρέπει να συμβαίνουν αμέσως. Η απάντηση σε ένα μήνυμα, η αντίδραση σε μια είδηση, η ενημέρωση για ένα γεγονός. Ο χρόνος της σκέψης υποχωρεί μπροστά στον χρόνο της άμεσης ανταπόκρισης. Όμως η ανθρώπινη συνείδηση δεν είναι κατασκευασμένη για να λειτουργεί αδιάκοπα με αυτόν τον ρυθμό. Χρειάζεται παύσεις, διαλείμματα, κενά. Χρειάζεται στιγμές κατά τις οποίες δεν συμβαίνει τίποτα, ώστε να μπορέσει να κατανοήσει όσα έχουν ήδη συμβεί.

Ίσως γι’ αυτό η σιωπή αποκτά σήμερα μια ιδιαίτερη αξία. Δεν είναι απλώς απουσία θορύβου. Είναι μια μορφή αντίστασης απέναντι στη συνεχή διεκδίκηση της προσοχής μας. Η προσοχή έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά της εποχής μας. Εταιρείες, πλατφόρμες και αλγόριθμοι ανταγωνίζονται καθημερινά για να κερδίσουν λίγα ακόμη δευτερόλεπτα από τον χρόνο μας. Κάθε ειδοποίηση, κάθε βίντεο, κάθε ανάρτηση έχει σχεδιαστεί ώστε να παρατείνει την παραμονή μας στο ψηφιακό περιβάλλον. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η ικανότητα να αποσπά κανείς την προσοχή του από την οθόνη και να τη στρέφει προς τον πραγματικό κόσμο μετατρέπεται σε πράξη ελευθερίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται προς δραστηριότητες που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητες. Η πεζοπορία, η ανάγνωση ενός βιβλίου χωρίς διακοπές, η παρατήρηση ενός τοπίου, η καλλιέργεια ενός κήπου ή ακόμη και μια απλή βόλτα αποκτούν σχεδόν θεραπευτικό χαρακτήρα. Οι δραστηριότητες αυτές δεν προσφέρουν μόνο ξεκούραση. Προσφέρουν κάτι βαθύτερο: την επανασύνδεση με μια μορφή παρουσίας που δεν εξαρτάται από την ψηφιακή επιβεβαίωση. Όταν κάποιος παρακολουθεί ένα ηλιοβασίλεμα, δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα. Δεν υπάρχει κοινό προς εντυπωσιασμό. Δεν υπάρχουν αριθμοί, μετρήσεις ή αξιολογήσεις. Υπάρχει μόνο η άμεση συνάντηση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον κόσμο.

Σε αυτό το σημείο αναδύεται ένα από τα σημαντικότερα υπαρξιακά ερωτήματα της εποχής μας. Μπορούμε ακόμη να υπάρχουμε χωρίς να καταγράφουμε συνεχώς την ύπαρξή μας; Μπορούμε να ζούμε μια στιγμή χωρίς να αισθανόμαστε την ανάγκη να τη φωτογραφίσουμε; Μπορούμε να απολαύσουμε μια εμπειρία χωρίς να τη μετατρέψουμε σε ψηφιακό περιεχόμενο; Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι τεχνικά αλλά βαθιά φιλοσοφικά. Αφορούν τη φύση της ανθρώπινης παρουσίας. Αφορούν τη διαφορά ανάμεσα στο να ζεις και στο να παρακολουθείς τον εαυτό σου να ζει.

Η σύγχρονη τεχνολογία προσφέρει τεράστιες δυνατότητες και θα ήταν λάθος να αντιμετωπιστεί ως εχθρός. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ύπαρξη των ψηφιακών μέσων αλλά στην πιθανότητα να ξεχάσουμε ότι αποτελούν μέσα και όχι σκοπούς. Όταν η οθόνη μετατρέπεται από παράθυρο προς τον κόσμο σε υποκατάστατο του κόσμου, τότε αρχίζει να εμφανίζεται μια μορφή αποξένωσης και υπαρξιακής αλλοτρίωσης. Ο άνθρωπος κινδυνεύει να χάσει την επαφή με εκείνα τα στοιχεία της ύπαρξης που δεν μπορούν να συμπιεστούν σε εικόνες και δεδομένα: το άγγιγμα, την ανάσα, τη γεύση, τη μυρωδιά, τη σιωπή, τη φυσική παρουσία, τη βαθιά συνομιλία, την αίσθηση του χρόνου που κυλά χωρίς βιασύνη.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό διακύβευμα του 21ου αιώνα να μην είναι η τεχνολογική πρόοδος και η κατίσχυση της Τεχνητής Νοημοσύνης αλλά η διατήρηση της ανθρώπινης ικανότητας για αυθεντική εμπειρία και εσωτερικότητα. Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση να μην είναι η ανάπτυξη εξυπνότερων μηχανών αλλά η προστασία εκείνων των στιγμών που μας θυμίζουν τι σημαίνει να είμαστε άνθρωποι. Να μπορούμε να καθίσουμε μπροστά σε ένα βουνό, σε μια θάλασσα ή σε ένα ηλιοβασίλεμα χωρίς να αναζητούμε αμέσως μια φωτογραφία ή μια ανάρτηση. Να μπορούμε να συναντούμε έναν άνθρωπο χωρίς να κοιτάζουμε διαρκώς την οθόνη μας. Να μπορούμε να παραμένουμε μόνοι χωρίς να αισθανόμαστε υποχρεωμένοι να γεμίσουμε κάθε στιγμή με πληροφορίες και ερεθίσματα.

Διότι τελικά η πραγματικότητα δεν έχει ανάγκη να καταγραφεί για να υπάρξει. Ένα ηλιοβασίλεμα εξακολουθεί να είναι όμορφο ακόμη κι αν κανείς δεν το φωτογραφίσει. Για την ακρίβεια ειναι ομορφότερο μακριά από κάθε ψηφιακή παραμόρφωση. Μια συζήτηση μπορεί να είναι βαθιά ακόμη κι αν δεν δημοσιευτεί. Μια στιγμή ευτυχίας διατηρεί την αξία της ακόμη κι αν δεν συγκεντρώσει καμία ψηφιακή επιβεβαίωση. Ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα που έχει να μας προσφέρει η εποχή μας: ότι η ζωή συμβαίνει πρωτίστως έξω από τις οθόνες και ότι η αυθεντική ύπαρξη αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η ανάγκη της συνεχούς ψηφιακής διαμεσολάβησης και αναπαράστασής της.

–

Φαρέτρα