“Τα κίτρινα φύλλα του καλοκαιριού: Το μήνυμα της Φύσης” / γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος

              Τα κίτρινα φύλλα προειδοποιούν…

                       «φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ»

         Υπάρχουν στιγμές που η Φύση, χωρίς να υψώνει τη φωνή της, μας μιλά με εικόνες. Δεν χρειάζονται πάντοτε οι μεγάλες καταστροφές, οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες ή οι ακραίες θερμοκρασίες για να αντιληφθούμε ότι κάτι αλλάζει. Καμιά φορά αρκούν μερικά φύλλα ενός δέντρου για να γεννηθεί μέσα μας η απορία, ο προβληματισμός και, ίσως, μια αίσθηση ανησυχίας. Γιατί η Φύση έχει τη δική της γλώσσα και τα δικά της «σημεία στίξης». Αρκεί να είμαστε σε θέση να τη διαβάζουμε.

           Τα κίτρινα φύλλα των δέντρων τα συνηθίσαμε το Φθινόπωρο και γι’ αυτό τραγουδήθηκαν τόσο πολύ. Τόσα, όμως, κίτρινα φύλλα σε ένα δέντρο, όπως η μουριά του σπιτιού στο χωριό μου (Πιάλεια Τρικάλων), στα μέσα Αυγούστου δεν το λες και σύνηθες φαινόμενο. Η εποχή τους δεν είναι ακόμη εδώ και η εικόνα αυτή μοιάζει σαν μια μικρή παραφωνία μέσα στη φυσική κανονικότητα.

        Βλέποντας τόσα κίτρινα φύλλα μεσοκαλόκαιρο, στοχάζεσαι πως κάτι περίεργο και, εκ πρώτης όψεως, αναιτιολόγητο συμβαίνει. Η Φύση δεν μας έχει συνηθίσει σε τέτοιες «παρατυπίες». Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνάμε και τη γνωστή αριστοτελική ρήση: «οὐδὲν μάτην ἡ φύσις ποιεῖ». Δηλαδή, η Φύση δεν πράττει τίποτα μάταια, άσκοπα ή χωρίς κάποιον ιδιαίτερο λόγο.

       Όπερ σημαίνει πως, για τον Αριστοτέλη, στον φυσικό κόσμο κάθε ον, κάθε όργανο και κάθε φαινόμενο υπηρετεί έναν συγκεκριμένο ρόλο και σκοπό, μια εσωτερική λειτουργία και μια τελολογία που συνδέεται με τη φυσική ισορροπία, την τάξη και, τελικά, τη ζωή. Η Φύση λειτουργεί με αναγκαιότητες και σχέσεις που δεν είναι πάντοτε ορατές στον άνθρωπο, αλλά υπάρχουν και καθορίζουν την πορεία των πραγμάτων.

            Το σύμπαν, μέσα στην αριστοτελική σκέψη, δεν είναι ένα άμορφο και ασύνδετο σύνολο, αλλά μια οργανωμένη πραγματικότητα, όπου κάθε τι εντάσσεται σε μια τάξη και υπηρετεί έναν σκοπό. Όταν, παρ’ όλα αυτά, παρουσιάζονται φαινόμενα «κατά παρέκκλιση», όπως τα κίτρινα φύλλα μιας μουριάς στα μέσα του καλοκαιριού, αυτά δεν είναι υποχρεωτικό να μας φοβίσουν. Οφείλουν όμως να μας προβληματίσουν και, γιατί όχι, να μας αφυπνίσουν.

        Αν, λοιπόν, βλέποντας τα κίτρινα φύλλα, αποκλείσουμε την «εσωτερική αναγκαιότητα» της Φύσης, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε: Προς τι αυτή η βιασύνη των φύλλων της μουριάς να αποχαιρετήσουν τόσο πρόωρα τον κύριο κορμό του δέντρου; Τι είναι αυτό που διαταράσσει τη φυσική τάξη; Ποια εξήγηση μπορούμε να βρούμε που να είναι συμβατή με τη λογική και τους νόμους της φύσης;

        Ωστόσο, όπως προείπαμε, η Φύση δεν κάνει τίποτα τυχαία και το «παράδοξο» στη φύση πολλές φορές συνιστά ένδειξη μιας βαθύτερης αναγκαιότητας ή μιας μεταβολής που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η αξία της παρατήρησης: Να μη μένουμε στην εικόνα, αλλά να αναζητούμε το μήνυμα που κρύβεται πίσω από αυτήν.

          Μοιραία, λοιπόν, η προσοχή μας εστιάζεται στην παρατεταμένη ανομβρία, στην ξηρασία, στη ζέστη και, γενικότερα, στην κλιματική αλλαγή. Φυσικά, όλα τα παραπάνω δεν καταπονούν μόνο τον άνθρωπο αλλά και τα δέντρα, τη χλωρίδα και συνολικά το οικοσύστημα. Η Φύση μπορεί να αντέχει, αλλά η αντοχή δεν σημαίνει απεριόριστη ανοχή. Κάποτε οι πιέσεις συσσωρεύονται και αποτυπώνονται στα πιο απλά και καθημερινά σημάδια.

         Επειδή η Φύση δεν κάνει «λάθος» και επειδή η κανονικότητα είναι εκείνη που εξασφαλίζει τη λειτουργία των φυσικών νόμων, ας προβληματιστούμε ως ανθρωπότητα για το μερίδιο των δικών μας ευθυνών. Τα κίτρινα φύλλα του καλοκαιριού είναι, ίσως, ένα μήνυμα με πολλούς αποδέκτες και πολλές αναγνώσεις. Μας αφορούν όλους, γιατί η διατάραξη της φυσικής ισορροπίας δεν γνωρίζει σύνορα, κοινωνικές τάξεις ή οικονομικές δυνατότητες.

       Κι αν θέλαμε να δώσουμε μια ακόμη βαθύτερη, φιλοσοφική διάσταση στο φαινόμενο των «κίτρινων φύλλων» του καλοκαιριού, θα μπορούσαμε να πούμε πως και στη ζωή μας, ενίοτε και λίγο παράκαιρα, εμφανίζονται τα δικά μας «κίτρινα φύλλα». Είναι τα σημάδια κόπωσης, φθοράς και αλλαγής που πολλές φορές αγνοούμε ή υποτιμούμε. Κι όμως, αυτά τα σημάδια, όταν θεωρούνται ασήμαντα, μπορούν να εξελιχθούν σε κρίση. Σε μια κρίση που ανατρέπει βεβαιότητες και επωάζει προβλήματα ικανά να υπονομεύσουν το μέλλον του πολιτισμού μας.

        Και αν αναζητήσουμε έναν ευρύτερο συμβολισμό στο μήνυμα των «κίτρινων φύλλων» και στον τρόπο με τον οποίο αντιδρά η ανθρωπότητα απέναντι σε αυτά, εύκολα οδηγούμαστε σε συμπεριφορές που περιγράφονται με το φαινόμενο του «Μαύρου Κύκνου», του «Γκρίζου Ρινόκερου» ή ακόμη και του «Ελέφαντα στο Δωμάτιο».   

              Άλλοτε, δηλαδή, εκπλησσόμαστε από κάτι που δεν περιμέναμε, άλλοτε αρνούμαστε να δούμε τον κίνδυνο που βρίσκεται μπροστά μας και άλλοτε επιλέγουμε να αγνοούμε μια πραγματικότητα που όλοι γνωρίζουμε.

         Να, λοιπόν, που ακόμη και κάποια κίτρινα φύλλα του καλοκαιριού μπορούν να μας αφυπνίσουν και να μας διδάξουν. Η Φύση δεν μας στέλνει πάντοτε προειδοποιήσεις με σειρήνες. Συχνά τις γράφει αθόρυβα πάνω στα φύλλα, στους κορμούς, στο χώμα και στον αέρα. Το ζήτημα είναι αν εμείς διαθέτουμε την ευαισθησία και την προνοητικότητα  να τις διαβάσουμε.

       Γιατί το μεγαλύτερο λάθος του ανθρώπου δεν είναι ότι δεν βλέπει τα σημάδια. Είναι ότι τα βλέπει και επιλέγει να τα θεωρεί ασήμαντα. Τα κίτρινα φύλλα μπορεί να είναι μόνο φύλλα. Μπορεί όμως να είναι και ένας καθρέφτης του κόσμου που αλλάζει. Κι αν πράγματι η Φύση δεν κάνει τίποτα μάταια, τότε ίσως αυτά τα πρόωρα κίτρινα φύλλα να μας λένε κάτι πολύ απλό και πολύ σοβαρό: Το μέλλον δεν περιμένει να το προλάβουμε. Μας προειδοποιεί ήδη.

       Γι’ αυτό οφείλουμε να λειτουργούμε ως Προμηθείς και όχι ως Επιμηθείς: Να προνοούμε πριν από την καταστροφή και όχι να θρηνούμε αφού αυτή έχει συμβεί. Γιατί, όταν τα κίτρινα φύλλα πέσουν όλα, ίσως να είναι πια αργά για να ρωτήσουμε τι μας προειδοποιούσαν.

         Κι όλα αυτά γιατί η φυσική ισορροπία δεν είναι μια αμετάβλητη κατάσταση, αλλά ένας λεπτός διάλογος ανάμεσα στη ζωή και στις συνθήκες που την περιβάλλουν. Όταν ο άνθρωπος παρεμβαίνει βίαια στους φυσικούς ρυθμούς, ο διάλογος αυτός διαταράσσεται. Και τότε ακόμη κι ένα κίτρινο φύλλο μπορεί να γίνει η σιωπηλή φωνή μιας Φύσης που μας προειδοποιεί.

         Για όλα τα παραπάνω η αρχαία φιλοσοφική σκέψη μπορεί να μας φανεί χρήσιμη.

        Στο «Κατὰ φύσιν ζῆν» η αρχαία ελληνική σκέψη δεν έβλεπε τη Φύση ως αντίπαλο του ανθρώπου, αλλά ως μέτρο και τάξη μέσα στην οποία ο άνθρωπος καλείται να ενταχθεί.

           Ο Ηράκλειτος, με τη ρήση του «φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ», μας υπενθυμίζει πως η αλήθεια της Φύσης δεν αποκαλύπτεται πάντοτε άμεσα. Χρειάζεται παρατήρηση, εγρήγορση και φρόνηση για να διακρίνουμε τα σημάδια της.

          Ίσως, λοιπόν, τα κίτρινα φύλλα μιας μουριάς μέσα στον Αύγουστο να μην είναι απλώς ένα παράξενο φυσικό φαινόμενο. Ίσως να είναι ένα μικρό «σήμα» που μας καλεί να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με τη Φύση.

         Γιατί η πρόνοια αρχίζει από την ικανότητά μας να βλέπουμε εκείνο που οι άλλοι προσπερνούν.

–

Φαρέτρα