“Πελατειασμός: η διαχρονική πολιτική μάστιγα της Ελλάδας” / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Οι πελατειακές σχέσεις δεν είναι απλώς ένα ακόμη ελάττωμα της πολιτικής ζωής· είναι ένας τρόπος με τον οποίο η εξουσία οργανώθηκε, νομιμοποιήθηκε και τελικά εσωτερικεύτηκε στην ελληνική κοινωνία. Πρόκειται για μια μορφή άτυπου συμβολαίου: ο πολίτης προσφέρει στήριξη, ο πολιτικός ανταποδίδει με εξυπηρετήσεις. Στην επιφάνεια, η σχέση μοιάζει λειτουργική· στο βάθος, διαβρώνει την ίδια τη βάση της δημοκρατίας.

Η διαχρονικότητα του φαινομένου δεν είναι τυχαία. Από τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους, η απουσία ισχυρών και απρόσωπων θεσμών άφησε χώρο σε προσωπικά δίκτυα να λειτουργήσουν ως υποκατάστατα. Η κληρονομιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου η πρόσβαση στη δικαιοσύνη και στους πόρους περνούσε μέσα από μεσολαβήσεις, δεν εξαλείφθηκε αλλά μετασχηματίστηκε. Το κράτος δεν έγινε ποτέ πλήρως πεδίο καθολικής ισότητας· έγινε πεδίο πρόσβασης, όπου η σχέση, ως επί τω πλείστω, υπερίσχυε του κανόνα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική εξουσία αντιμετωπίστηκε ως μηχανισμός διανομής ωφελημάτων. Διορισμοί, ρυθμίσεις, μικρές ή μεγάλες εξυπηρετήσεις λειτούργησαν ως νόμισμα συναλλαγής. Ο πολίτης, αντί να διεκδικεί δικαιώματα, έμαθε να αναζητά «άκρη». Έτσι, η έννοια της πολιτειότητας μετατοπίστηκε: από την ισότητα απέναντι στον νόμο στην εξάρτηση από τον διαμεσολαβητή.

Η ευδοκίμηση των πελατειακών σχέσεων συνδέθηκε με πραγματικές κοινωνικές συνθήκες. Η οικονομική ανασφάλεια και η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς ώθησαν τους πολίτες να αναζητούν προστασία. Όταν ο νόμος δεν εφαρμόζεται με συνέπεια, η προσωπική σχέση μοιάζει πιο αξιόπιστη. Έτσι, το «μέσο» δεν βιώνεται ως ηθική παρέκκλιση, αλλά ως ρεαλιστική στρατηγική. Η ανάγκη γίνεται συνήθεια και η συνήθεια κανόνας.

Το κρίσιμο σημείο είναι η κανονικοποίηση. Όταν η άνιση μεταχείριση επαναλαμβάνεται, παύει να σοκάρει. Ο πολίτης δεν αγανακτεί με την αδικία· αγωνιά μήπως μείνει εκτός αυτής. Η ηθική κρίση αντικαθίσταται από τον υπολογισμό του συμφέροντος. Το ερώτημα δεν είναι «είναι δίκαιο;» αλλά «με συμφέρει;». Εκεί ακριβώς αρχίζει η βαθύτερη αλλοίωση: όχι μόνο των θεσμών, αλλά κυρίως της συνείδησης.

Από φιλοσοφική σκοπιά, η αντίθεση είναι σαφής. Στη σκέψη του Immanuel Kant, η δικαιοσύνη θεμελιώνεται στην καθολικότητα του νόμου: οι κανόνες ισχύουν για όλους, ανεξαρτήτως σχέσεων. Το πελατειακό σύστημα λειτουργεί αντιστρόφως: οι κανόνες ισχύουν επιλεκτικά, ανάλογα με τις διασυνδέσεις. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός, αλλά ως μέσο σε ένα πλέγμα ανταλλαγών. Έτσι, η πολιτική παύει να είναι χώρος εφαρμογής καθολικών αρχών και γίνεται πεδίο ικανοποίησης ιδιωτικών συμφερόντων.

Οι συνέπειες είναι πολλαπλές και διαβρωτικές. Η αξιοκρατία υπονομεύεται, καθώς η επιλογή δε βασίζεται στην ικανότητα αλλά στη σχέση. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς καταρρέει, αφού η ισότητα εμφανίζεται ως προσχηματική. Η πολιτική συμμετοχή αλλοιώνεται: η ψήφος μετατρέπεται από έκφραση προτίμησης σε επένδυση προσδοκίας. Έτσι, η δημοκρατία διατηρεί τους τύπους της, αλλά χάνει το ουσιαστικό της περιεχόμενο.

Η ανθεκτικότητα των πελατειακών σχέσεων εξηγείται και από την αμοιβαία ωφέλεια που παράγουν. Ο πολιτικός διασφαλίζει υποστήριξη, ο πολίτης αποκτά πρόσβαση. Το σύστημα δεν επιβάλλεται μονομερώς· αναπαράγεται μέσα από τη συμμετοχή και των δύο πλευρών. Αυτή η συνενοχή το καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να αποδομηθεί, διότι δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα σε «θύτες» και «θύματα» ή μάλλον είναι αμφότεροι αμφότερα.

Η εδραίωση ολοκληρώνεται μέσω της διαγενεακής μετάδοσης. Οι πρακτικές αυτές μαθαίνονται εμπειρικά και γίνονται μέρος της καθημερινής λογικής. Οι νέοι δεν διδάσκονται θεωρητικά τον πελατειασμό· τον βλέπουν να λειτουργεί και τον υιοθετούν. Έτσι, το φαινόμενο αποκτά διάρκεια που υπερβαίνει πρόσωπα και συγκυρίες.

Μπορεί να σπάσει αυτός ο κύκλος; Η απάντηση δεν είναι απλή, αλλά δεν είναι και αρνητική. Σε θεσμικό επίπεδο, η ενίσχυση της διαφάνειας και της απρόσωπης λειτουργίας του κράτους είναι απαραίτητη: σαφείς κανόνες, αξιοκρατικές διαδικασίες, ψηφιοποίηση υπηρεσιών, ανεξάρτητοι έλεγχοι. Αυτά περιορίζουν τα περιθώρια προσωπικής παρέμβασης και καθιστούν τον κανόνα πιο ισχυρό από τη σχέση.

Σε κοινωνικό επίπεδο, το κρίσιμο ζητούμενο είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Ο πολίτης πρέπει να πειστεί ότι μπορεί να διεκδικήσει τα δικαιώματά του χωρίς μεσολάβηση. Αυτό απαιτεί συνέπεια στην εφαρμογή των νόμων και μείωση των ανισοτήτων που ωθούν στην αναζήτηση προστασίας.

Το δυσκολότερο, ωστόσο, βρίσκεται στο ηθικό επίπεδο. Η υπέρβαση των πελατειακών σχέσεων προϋποθέτει μια αλλαγή νοοτροπίας: από τη λογική της ατομικής ωφέλειας στη λογική της συλλογικής δικαιοσύνης. Ο πολίτης καλείται να αρνηθεί ένα άμεσο όφελος, όταν αυτό παραβιάζει την ισότητα. Να επιλέξει τον κανόνα έναντι της σχέσης. Πρόκειται για μια απαιτητική επιλογή, γιατί έρχεται σε σύγκρουση με μια μακρά παράδοση πρακτικών.

Τελικά, οι πελατειακές σχέσεις θα πάψουν να αποτελούν μάστιγα μόνο όταν πάψουν να είναι χρήσιμες. Όταν η κοινωνία δεν τις χρειάζεται για να λειτουργήσει. Όταν ο πολίτης δεν αναζητά «μέσο», αλλά εμπιστεύεται τον νόμο. Και αυτό δεν θα προκύψει μόνο από μεταρρυθμίσεις, αλλά από μια βαθύτερη μετατόπιση στη συνείδηση: από την εξάρτηση στην ευθύνη.

Μέχρι τότε, το πελατειακό σύστημα θα παραμένει μια σιωπηλή αλλά πανταχού παρούσα δύναμη, που διαμορφώνει τις σχέσεις, καθορίζει τις επιλογές και υπονομεύει την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση να είναι ακριβώς αυτή: να πάψει να θεωρείται φυσικό. Να επανέλθει στη θέση που του αρμόζει, όχι ως κανόνας, αλλά ως πρόβλημα που απαιτεί λύση.

Αν θέλουμε να καταπολεμήσουμε ουσιαστικά τις πελατειακές σχέσεις στην Ελλάδα, πρέπει να εγκαταλείψουμε τις γενικόλογες διακηρύξεις και να στραφούμε σε ένα συνεκτικό σύνολο παρεμβάσεων που χτυπούν τον πυρήνα του φαινομένου: τη δυνατότητα της προσωπικής μεσολάβησης και διευθέτησης. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι κάποιοι πολιτικοί κάνουν ρουσφέτια· είναι ότι το ίδιο το σύστημα αφήνει χώρο, και συχνά ενθαρρύνει, αυτή τη δυνατότητα. Συνεπώς, η αντιμετώπιση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική· πρέπει να είναι δομική και να στοχεύει στη μετατροπή του κράτους από πεδίο σχέσεων ανεξαρτήτως κανόνων και νόμων σε πεδίο κανόνων και νόμων ανεξαρτήτως σχέσεων.

Το πρώτο και πιο κρίσιμο βήμα είναι η αποπροσωποποίηση της λειτουργίας του κράτους. Αυτό σημαίνει ότι οι βασικές διοικητικές διαδικασίες πρέπει να αποκοπούν από την άμεση επαφή πολίτη–υπαλλήλου και να μεταφερθούν σε ένα πλήρως ψηφιακό περιβάλλον, όπου η αίτηση, η αξιολόγηση και η απόφαση ακολουθούν προκαθορισμένα, διαφανή κριτήρια. Όσο λιγότερο χρειάζεται ο πολίτης να επισκεφθεί ένα γραφείο ή να μιλήσει με έναν αρμόδιο, τόσο λιγότερος χώρος υπάρχει για προσωπική παρέμβαση. Η ψηφιοποίηση δεν είναι απλώς τεχνική βελτίωση· είναι βαθιά πολιτική πράξη, γιατί αφαιρεί τη δυνατότητα του «μέσου» να λειτουργήσει. Παράλληλα, όπου αυτό είναι εφικτό, οι αποφάσεις πρέπει να αυτοματοποιούνται βάσει σαφών προϋποθέσεων, ώστε να περιορίζεται η διακριτική ευχέρεια που συχνά αποτελεί πύλη εισόδου της πελατειακής λογικής.

Καθοριστικής σημασίας είναι και η αυστηρή ρύθμιση των προσλήψεων και των διορισμών. Η ενίσχυση του ρόλου του ΑΣΕΠ και η υπαγωγή όλων των διαδικασιών επιλογής προσωπικού σε αυτό, χωρίς εξαιρέσεις, αποτελεί βασική προϋπόθεση. Η ύπαρξη παράλληλων μηχανισμών πρόσληψης ανοίγει αναπόφευκτα παράθυρα παρέμβασης. Επιπλέον, η πλήρης δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων, των κριτηρίων και της μοριοδότησης ενισχύει τη διαφάνεια και καθιστά δυσκολότερη την αθέμιτη επιρροή. Σε περιπτώσεις ισοδύναμων υποψηφίων, ακόμη και η χρήση τυχαίας επιλογής μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για την ανάπτυξη πελατειακών πιέσεων, αφαιρώντας τη δυνατότητα «τελικής παρέμβασης».

Ωστόσο, η διοίκηση δεν λειτουργεί σε κενό· επηρεάζεται άμεσα από το πολιτικό σύστημα. Για τον λόγο αυτό, είναι αναγκαίος ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στον ρόλο του πολιτικού και στη λειτουργία της διοίκησης. Ο βουλευτής οφείλει να νομοθετεί και να ελέγχει, όχι να «λύνει υποθέσεις». Η καταγραφή και δημοσιοποίηση κάθε μορφής παρέμβασης προς τη διοίκηση θα μπορούσε να λειτουργήσει αποτρεπτικά, καθώς θα εκθέτει πρακτικές που σήμερα παραμένουν άτυπες και αόρατες. Παράλληλα, η ενίσχυση της διαφάνειας στη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων περιορίζει τις σχέσεις εξάρτησης που συχνά τροφοδοτούν την πελατειακή λογική.

Καμία μεταρρύθμιση, όμως, δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική χωρίς πραγματικό κόστος για την παραβίαση των κανόνων. Η επιβολή ουσιαστικών κυρώσεων σε περιπτώσεις ρουσφετιού ή παράτυπης παρέμβασης είναι απαραίτητη για να αλλάξει η συμπεριφορά των εμπλεκομένων. Η ύπαρξη κανόνων χωρίς συνέπειες τους καθιστά κενό γράμμα. Σε αυτό το πλαίσιο, η προστασία όσων καταγγέλλουν τέτοιες πρακτικές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Χωρίς ασφαλή κανάλια καταγγελίας και χωρίς εγγυήσεις προστασίας, η παραβίαση των κανόνων θα συνεχίσει να παραμένει αθέατη και ατιμώρητη.

Παρά τα παραπάνω, το πιο δύσκολο επίπεδο παρέμβασης δεν είναι θεσμικό αλλά κοινωνικό και ηθικό. Το πελατειακό σύστημα επιβιώνει γιατί ένα μέρος της κοινωνίας το θεωρεί χρήσιμο. Επομένως, η υπέρβασή του απαιτεί την αποδόμηση αυτής της αντίληψης. Ο πολίτης πρέπει να πειστεί ότι το προσωπικό όφελος που αποκομίζει από μια εξυπηρέτηση είναι βραχυπρόθεσμο και τελικά στρέφεται εναντίον του, καθώς ενισχύει ένα σύστημα που παράγει συνολική αδικία. Η εκπαίδευση, ήδη από το σχολείο, οφείλει να καλλιεργεί την έννοια του δικαιώματος και της ισότητας, όχι ως αφηρημένες αξίες αλλά ως πρακτικές αρχές ζωής. Παράλληλα, η δημόσια συζήτηση πρέπει να μετατοπιστεί: το «έχω άκρη» να πάψει να αποτελεί λόγο υπερηφάνειας και να αναγνωριστεί ως ένδειξη στρέβλωσης.

Σε τελική ανάλυση, η καταπολέμηση των πελατειακών σχέσεων δεν είναι ένα έργο που ολοκληρώνεται με έναν νόμο ή μια μεταρρύθμιση. Είναι μια διαδικασία μετασχηματισμού που απαιτεί συνέπεια, χρόνο και, κυρίως, αλλαγή νοοτροπίας. Όσο το σύστημα αυτό προσφέρει άμεσα οφέλη, θα βρίσκει τρόπους να επιβιώνει. Θα αρχίσει να υποχωρεί μόνο όταν πάψει να είναι αναγκαίο για τους πολίτες και όταν οι θεσμοί αποδείξουν στην πράξη ότι μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς μεσολαβήσεις. Τότε, και μόνο τότε, η σχέση του πολίτη με το κράτος θα πάψει να είναι σχέση εξάρτησης και θα μετατραπεί σε σχέση ισότητας.

–

Φαρέτρα