“Τι είναι η Πρωτομαγιά σήμερα;” / γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής

Οι αγώνες για αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, κοινωνική δικαιοσύνη και συλλογικά δικαιώματα τείνουν να εξισώνονται με την αργία, τη χαλάρωση και τις εξορμήσεις στην ύπαιθρο

Γιώργος Μακαρατζής* 

Τι είναι η Πρωτομαγιά σήμερα; Μια γιορτή που σηματοδοτεί τον ερχομό της Άνοιξης; Μια ευκαιρία για εορταστικές εκδηλώσεις;  Μια θεσμοθετημένη αργία με συμβολικό χαρακτήρα; Μια ευκαιρία για εξορμήσεις στην ύπαιθρο; Μια ημερομηνία με βαθιά ιστορική, κοινωνική και πολιτική φόρτιση, που συμπυκνώνει κοινωνικούς αγώνες, συγκρούσεις, πολιτικές αντιπαραθέσεις και διεκδικήσεις που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο της εργασίας;

 Η αφετηρία της Πρωτομαγιάς εντοπίζεται στα γεγονότα του Haymarket Affair (εξέγερση της Αγοράς του Σανό) (https://www.britannica.com/event/Haymarket-Affair ), στο Σικάγο των Ηνωμένων Πολιτειών. Την 1^η  Μαΐου 1886, χιλιάδες εργάτες κατέβηκαν σε απεργία διεκδικώντας το οκτάωρο, ένα αίτημα που σήμερα θεωρείται αυτονόητο, αλλά τότε αποτελούσε ριζοσπαστική διεκδίκηση απέναντι σε εξαντλητικά ωράρια και απάνθρωπες συνθήκες εργασίας. Η αιματηρή κατάληξη των κινητοποιήσεων κατέστησε την 1^η Μαΐου σύμβολο θυσίας και συλλογικής διεκδίκησης του εργατικού κινήματος, και σημείο αναφοράς για το διεθνές εργατικό κίνημα, ενισχύοντας την ανάγκη για συλλογική δράση και συνδικαλιστική οργάνωση. Παράλληλα, απέκτησε ισχυρή πολιτική διάσταση, καθώς συνδέθηκε με ιδεολογικά ρεύματα όπως ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός που αμφισβήτησαν τις υφιστάμενες κοινωνικές δομές.

Κατά τον 20ό αιώνα, η Πρωτομαγιά υπέστη σημαντικούς μετασχηματισμούς. Κατά αρχάς οικειοποιήθηκε από την κρατική εξουσία. Η κρατική οικειοποίηση περιόρισε τον αυθεντικό χαρακτήρα της ημέρας ως πεδίου διεκδίκησης, μετατρέποντάς την από ημέρα απεργίας και διαμαρτυρίας σε ημέρα αργίας.

Ένας ακόμη σημαντικός μετασχηματισμός αφορά τη σύνδεσή της με την άνοιξη και την αναψυχή. Ήδη από προγενέστερες εποχές, η πρώτη ημέρα του Μαΐου συνδεόταν με εορτασμούς της φύσης και της αναγέννησης. Στις σύγχρονες κοινωνίες, αυτή η διάσταση επανέρχεται δυναμικά μέσα από εκδρομές, έθιμα και πρακτικές κατανάλωσης. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτή η μετατόπιση συνιστά εκτόνωση της εργατικής πάλης. Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη. Από τη μία πλευρά, η ανάπαυση και ο ελεύθερος χρόνος αποτελούν κατακτήσεις των ίδιων των εργατικών αγώνων, άρα δεν είναι ξένες προς το νόημα της ημέρας. Από την άλλη, η εμπορευματοποίηση και η κυριαρχία της καταναλωτικής κουλτούρας αποδυνάμωσαν τη συλλογική της διάσταση, μετατρέποντας την Πρωτομαγιά σε ατομική υπόθεση χωρίς πολιτική σύνδεση. Αυτός ο μετασχηματισμός ευνοεί συχνά τη λήθη και τον ατομισμό, περιορίζοντας και απροσανατολίζοντας την ιστορική προέλευση της Πρωτομαγιάς.

Οι αγώνες για αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, κοινωνική δικαιοσύνη και συλλογικά δικαιώματα τείνουν να εξισώνονται με την αργία, τη χαλάρωση και τις εξορμήσεις στην ύπαιθρο – για όσους και όσες έχουν αυτή τη δυνατότητα… Αν αυτή η ταύτιση κυριαρχήσει, τότε η Πρωτομαγιά κινδυνεύει να απογυμνωθεί από το ουσιαστικό της περιεχόμενο, μετατρεπόμενη από ημέρα μνήμης και διεκδίκησης σε μια απλή ανάπαυλα.

Τι είναι, λοιπόν, η Πρωτομαγιά σήμερα; Έχουν πράγματι αντιμετωπιστεί οι σύγχρονες προκλήσεις της εργασίας: η επισφαλής απασχόληση, οι ανισότητες στην αγορά εργασίας, οι διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες; Έχει επιτευχθεί η πολυπόθητη ισορροπία ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική ζωή;

Αν η απάντηση είναι καταφατική, τότε η Πρωτομαγιά θα μπορούσε να εκληφθεί ως μια ημέρα κυρίως συμβολική: ένα θραύσμα ιστορικής μνήμης, μια σχεδόν ρομαντική ανάμνηση των ηρωικών αγώνων του παρελθόντος. Αν όμως η απάντηση είναι αρνητική, τότε η ημέρα αυτή διατηρεί ακέραιη τη δυναμική της. Κάθε επανάληψή της έχει τη δύναμη να επαναφέρει στο προσκήνιο τα ανοιχτά ζητήματα της εργασίας και να λειτουργήσει ως ημέρα μνήμης, αλλά και ως ζωντανό, ακόμη ενεργό, σημείο αναφοράς που καλεί σε διαρκή επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών και εργασιακών δικαιωμάτων.

Το αν η Πρωτομαγιά θα παραμείνει ημέρα αγώνα ή θα περιοριστεί σε μια τυπική, συμβολική γιορτή εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες οι κοινωνίες επιλέγουν να τη νοηματοδοτούν. Αν οι κοινωνίες αποφασίζουν -συνειδητά ή ασυνείδητα- να δώσουν έμφαση στη μνήμη των αγώνων ή αν θα επιτρέψουν την αποδυνάμωσή της μέσα σε μια πιο ουδέτερη ή καταναλωτική κουλτούρα. Αν οι εργαζόμενοι θα τη χρησιμοποιήσουν ως αφορμή για σκέψη και δράση ή αν θα την περιορίσουν σε ένα συμβολικό, σχεδόν «απολιτικοποιημένο» γεγονός.

Η απάντηση στο ερώτημα «Τι είναι η Πρωτομαγιά σήμερα;» εξαρτάται από το νόημα που επιλέγουμε να της αποδώσουμε σήμερα και, κυρίως, από αυτό που της επιτρέπουμε να έχει στο μέλλον.

*Γιώργος Μακαρατζής, Δρ Διδακτικής της Ιστορίας

–

Φαρέτρα