“Ο θάνατος των συμβολικών αξιών: Το πολιτισμικό άλμα από το χαρτί στην οθόνη” / γράφει ο Aras Saaid

Για πολλούς αιώνες, η ανθρωπότητα έβρισκε γαλήνη στο μελάνι και το χαρτί. Κάποτε, ο άνθρωπος, από φόβο μήπως ξεχαστεί, κατέφευγε στο χαρτί και στο κύρος της πένας. Όμως ξαφνικά, η ιστορία γνώρισε ένα τρομακτικό άλμα. Η μυρωδιά του χαρτιού και του μελανιού ανήκουν πλέον στο παρελθόν. Ένα άλμα που πέταξε την ανθρώπινη μνήμη από τη ζεστασιά του χαρτιού στο κρύο φέρετρο των οθονών και των tablet.
 
Στη δεκαετία του 1960, ο Marshall McLuhan, κοινωνιολόγος και «πατριάρχης» της επιστήμης της επικοινωνίας, τόνισε στις θέσεις του ότι τα μέσα και τα κανάλια επικοινωνίας (mediums) είναι οι κινητήριοι μοχλοί της ιστορίας και ο κύριος παράγοντας των κοινωνιολογικών αλλαγών.
 
Κατά την άποψή του, η μετάβαση από το ένα μέσο στο άλλο δεν είναι απλώς μια αλλαγή υλικού, αλλά μια αλλαγή στον τρόπο ζωής και στη δομή της ανθρώπινης κοινωνίας. Από αυτή την άποψη, ο κόσμος πριν από το διαδίκτυο και ο κόσμος μετά από αυτό είναι δύο σύμπαντα αποκομμένα μεταξύ τους σε όλα. Η σύγχρονη τεχνολογία άλλαξε την έννοια της επικοινωνίας και, μέσω αυτής, μεταμόρφωσε την ιεραρχία των ανθρώπινων αξιών, τα σύμβολα, τις γλώσσες, ακόμη και τα συναισθήματα. Τα πάντα στη ζωή του ατόμου και της κοινωνίας άλλαξαν, από τη γλώσσα της γραφής μέχρι το ρευστό νόμισμα (Saeed, 2025, σσ. 14-18).
 
Τη στιγμή που ο άνθρωπος ανακάλυψε το χαρτί στην Κίνα στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ., αναφώνησε με χαρά: «Μπήκαμε στη σύγχρονη ιστορία». Σταδιακά, ο μύθος του χαρτιού μεταφέρθηκε στον ισλαμικό κόσμο και στη συνέχεια στην Ευρώπη. Από εκεί, ο άνθρωπος έγινε ο ιδρυτής του «πολιτισμού του χαρτιού», γεγονός που τον έσωσε από τον εφιάλτη της λήθης. Αργότερα, όταν οι απόγονοι του μύθου του χαρτιού εφηύραν τον μύθο του διαδικτύου και της τεχνητής νοημοσύνης, διακήρυξαν: «Μπαίνουμε στο τέλος της ιστορίας».
 
Η ανακάλυψη του χαρτιού και η χρήση του στη γραφή ήταν ένα μοναδικό άλμα στην ιστορία του ανθρώπινου πνεύματος (από την Κίνα στη Βαγδάτη, τη Ρώμη, το Παρίσι και την Αμερική). Το χαρτί δεν ήταν μόνο ένα υλικό για τη διατήρηση της μνήμης, αλλά η έκφραση ενός νέου σταδίου στην τρομακτική εξέλιξη της ανθρώπινης νοημοσύνης και ένας καθοριστικός παράγοντας για την προσέγγιση των αποστάσεων, του χρόνου και του χώρου μεταξύ των ανθρώπων (Kurlansky, 2016, σ. 88). Αυτή η μεγάλη πολιτισμική μεταβολή κήρυξε τον θάνατο της προφορικής επικοινωνίας. Η αλλαγή αυτή ήρθε μέσω της γραφής· με τα γράμματα που χαράσσονταν πάνω σε ένα λεπτό κομμάτι χαρτί, το μελάνι και το χαρτί εκτόπισαν την προφορική κουλτούρα. Από εκείνο το σημείο, η τάξη των λογίων –ιστορικοί, θρησκευτικοί ηγέτες, ποιητές και φιλόσοφοι– άρχισε να καταγράφει ιδέες και εφευρέσεις (Saeed, 2025, σσ. 18-20).
 
Αυτό το ιστορικό άλμα στον πολιτισμό της Ανατολής και του Ισλάμ, που ενσαρκώθηκε στην επένδυση στο χαρτί, κήρυξε τον θάνατο του «παραμυθά» (hikeyat-khwan), ο οποίος για αιώνες ήταν το κυρίαρχο μέσο (medium) σε αυτή την κουλτούρα. Για αιώνες, ο αφηγητής ήταν το ζωντανό αρχείο των ιερών κειμένων, η πηγή των ιστορικών γεγονότων, των ποιημάτων, των μύθων και των οικογενειακών δέντρων.
 
Η εξαφάνιση αυτού του κεντρικού προσώπου σήμανε την είσοδο του ανθρώπου σε μια νέα ιστορική στιγμή. Η στιγμή της έναρξης της γραφής στο χαρτί ήταν η μεγαλύτερη εφεύρεση του ανθρώπου ενάντια στη λήθη και την καταστροφή.
 
Στο περιθώριο του χαρτιού δημιουργήθηκε ένας ολόκληρος κόσμος: χαρτοπώλες, συγγραφείς και καλλιγράφοι. Ένας κόσμος όπου οι ειδήσεις των πολέμων, οι δολοπλοκίες των βασιλιάδων και οι ερωτικές επιστολές γράφονταν έναντι αμοιβής. Για τον σκοπό αυτό ιδρύθηκαν σχολές στη Βαγδάτη, τη Βασόρα, το Κάιρο, την Κωνσταντινούπολη, τη Δαμασκό και το Ισφαχάν. Ένας κόσμος με τελετουργίες απαράμιλλης ομορφιάς και έντονο ανταγωνισμό μεταξύ των καλλιγράφων. Οι βασιλιάδες και οι χαλίφηδες είχαν τους δικούς τους καλλιγράφους που ανταγωνίζονταν στην ακρίβεια, την ομορφιά και τη διακόσμηση. Έτσι, ο μύθος του χαρτιού άλλαξε τον τρόπο διακυβέρνησης και τη συμπεριφορά των ηγεμόνων, ενώ δημιουργήθηκαν ιδιωτικές και δημόσιες βιβλιοθήκες (Ibn al-Nadim, 1997, σ. 25).
 
Σε πολλές πόλεις εμφανίστηκε μια τάξη εμπόρων χειρογράφων. Αν ένας έμπορος μάθαινε για ένα σημαντικό χειρόγραφο στη Βαγδάτη ή τη Δαμασκό, δεν δίσταζε να ταξιδέψει μήνες ολόκληρους για να το βρει, ρισκάροντας συχνά τη ζωή του. Το εμπόριο χαρτιού, χειρογράφων και μελανιού ανταγωνιζόταν το εμπόριο μεταξιού, μπαρουτιού και μπαχαρικών (Bloom, 2001, σ. 115). Συχνά, το κύρος μιας πόλης ή ενός χαλίφη μετρούνταν από τον αριθμό των χειρογράφων στις βιβλιοθήκες τους. Εδώ τίθεται το ερώτημα: όπως το χαρτί έβγαλε τον άνθρωπο από την εποχή της προφορικής κουλτούρας, μήπως η τεχνολογία και οι οθόνες μας επιστρέφουν ξανά στην εποχή της προφορικότητας και του παραμυθά;
 
Ο κόσμος πριν από την κουλτούρα της οθόνης και ο κόσμος μετά από αυτήν είναι δύο αντίθετοι πόλοι που απομακρύνονται καθημερινά. Η κυριαρχία της οθόνης και του διαδικτύου θάβει σταδιακά το πτώμα του χαρτιού. Σήμερα, πολλά κράτη και εκπαιδευτικά ιδρύματα υιοθετούν το σύνθημα «διακυβέρνηση χωρίς χαρτί» (paperless) και «online εκπαίδευση». Αυτή είναι η διακήρυξη της δύσης της κουλτούρας του χαρτιού και των μεγάλων αρχείων που γνώρισε ο κόσμος για αιώνες. Η έξυπνη οθόνη δεν άλλαξε μόνο τη σχέση του ανθρώπου με τη γραφή, αλλά άλλαξε την ίδια την ουσία του ανθρώπου, την καθημερινή του συμπεριφορά, την ηθική και τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων (Saeed, 2025, σ. 22). Ως αποτέλεσμα, άλλαξαν έννοιες όπως η αλληλογραφία, η έκφραση συλλυπητηρίων και η ανθρώπινη επαφή. Συνέβη ένας «σεισμός» στα συναισθήματα και στις δομές της οικογένειας και της κοινωνίας.
 
Η κουλτούρα του καταναλωτισμού που δημιούργησε η έξυπνη οθόνη μέσω των κοινωνικών δικτύων, έφερε μαζί της νέα σύμβολα και επικίνδυνες ψυχικές ασθένειες που απειλούν την ανθρώπινη ύπαρξη. Τα κοινωνικά δίκτυα είναι οι εχθροί της κοινωνικής επαφής· κατέστρεψαν τη φιλοσοφία της ζωής στην κοινότητα και μετέτρεψαν τη ζωή των ατόμων σε απομονωμένα θραύσματα. Από τη στιγμή που το διαδίκτυο έγινε καθολικό, ο κόσμος μίκρυνε, αλλά οι άνθρωποι απομακρύνθηκαν μεταξύ τους. Η δύναμη της έξυπνης οθόνης τερμάτισε την έννοια της «αγοράς» με τις κοινωνιολογικές και πολιτισμικές της διαστάσεις. Για αιώνες, οι αγορές ήταν ένα κοινωνικό φαινόμενο όπου οι άνθρωποι συναντιούνταν, αντάλλασσαν νέα και συνομιλούσαν. Υπήρχε το φυσικό νόμισμα, υπήρχαν συναισθήματα και γλώσσα. Τώρα, ο άνθρωπος παραγγέλνει τα πάντα από μακριά, χωρίς να ξέρει ποιος πουλάει και ποιος παραδίδει.
 
Η κυριαρχία της οθόνης δεν άφησε τίποτα όρθιο. Η βιβλιοθήκη, που αντιπροσώπευε έναν ξεχωριστό κοινωνικό χώρο, εξαφανίζεται σταδιακά. Αρχικά μετατράπηκε σε ηλεκτρονική βιβλιοθήκη και αρχεία PDF, αλλά σύντομα θα ανήκει πλήρως στον ψηφιακό χώρο. Θα έρθει η μέρα που η κλασική βιβλιοθήκη θα γίνει μουσείο. Σε λιγότερο από μισό αιώνα, οι νέες γενιές θα στέκονται μπροστά στα ράφια των βιβλιοθηκών με έκπληξη, όπως κοιτάζουμε σήμερα τα εκθέματα ενός μουσείου, αναρωτώμενες για τις «παράξενες» συνήθειες των προγόνων τους να διαβάζουν στο χαρτί.
Ίσως τα τυπογραφεία να μην σταματήσουν τελείως, αλλά θα περιοριστούν στην εκτύπωση σπάνιων αντιτύπων ως αντικείμενα συλλογής. Όμως η ανάγνωση θα γίνεται πλέον μέσω της οθόνης και άλλων πολύπλοκων τεχνολογικών μέσων. Το φιλοσοφικό ερώτημα όμως παραμένει: καθώς διασχίζουμε τη γέφυρα μεταξύ του μύθου του χαρτιού και του μύθου της οθόνης, μήπως η ψηφιακή εποχή μας επιστρέφει στην εποχή της προφορικότητας;
 
Η χειρόγραφη γραφή με πένα και μελάνι έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Οι νέες γενιές δεν ξέρουν καν πώς να κρατήσουν ένα στυλό. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση τεχνολογικής σύγχυσης. Η ανάγνωση στο χαρτί έχει μια ιδιαίτερη δύναμη αναστοχασμού, ενώ η ψηφιακή ανάγνωση κρατά τον αναγνώστη σε μια κατάσταση διάσπασης και άγχους. Απομακρυνόμενος από το χαρτί, ο άνθρωπος μετατρέπεται σε ένα «προφορικό ον». Μπαίνουμε στην εποχή της κυριαρχίας των συμβόλων που σταθεροποιούν την προφορική κουλτούρα. Η γραφή με την παραδοσιακή της έννοια καταρρέει μπροστά στην επίθεση της εικόνας.
 
Στον σημερινό κόσμο, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν δισεκατομμύρια έξυπνα τηλέφωνα που λειτουργούν με πολύπλοκους αλγόριθμους. Ο άνθρωπος έγινε σκλάβος αυτής της «τεχνολογικής βαρβαρότητας». Σε αυτή τη ριζική αλλαγή, η δημιουργική γραφή δεν θα γλιτώσει, καθώς παραδίδεται στη νέα προφορική εξουσία. Εδώ δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις θέσεις του Walter Ong, ο οποίος πίστευε ότι η γραφή δεν είναι απλώς ένα εργαλείο καταγραφής, αλλά ένα μέσο που άλλαξε τη δομή της ανθρώπινης συνείδησης. Ο Ong διακρίνει την «πρώτη προφορικότητα» από αυτό που ονομάζει «δευτερογενή προφορικότητα» (Secondary Orality) (Ong, 1982). Κατά τη γνώμη του, η δευτερογενής προφορικότητα είναι το στάδιο όπου ο άνθρωπος, μέσω των οθονών, επιστρέφει στον κόσμο του ήχου και του συμβόλου, αλλά με μια θανάσιμη διαφορά: αυτή η νέα προφορικότητα δεν είναι σαν εκείνη πριν από τη γραφή όπου ο άνθρωπος είχε ζωντανή μνήμη. Είναι μια «τεχνολογική» προφορικότητα όπου η ικανότητα για βαθύ αναστοχασμό (inwardness), που μας χάρισε το χαρτί, τείνει να εξαφανιστεί (Ong, 1982, σσ. 133-135). Ο άνθρωπος της οθόνης μιλάει γρήγορα, αλλά σκέφτεται λιγότερο.
 
Όλες οι υποθέσεις δείχνουν ότι το ψηφιακό μας επιστρέφει στην προφορική εποχή με μια νέα μορφή. Αν κάποτε η προφορικότητα οφειλόταν στον αναλφαβητισμό, τώρα οφείλεται στην «τεμπελιά και την ταχύτητα». Ο σύγχρονος άνθρωπος στέλνει φωνητικά μηνύματα (voice messages) γιατί δεν έχει χρόνο να συνθέσει γράμματα. Η νέα προφορικότητα (video, voice, live) απαιτεί μόνο θόρυβο και ομιλία. Στην εποχή της οθόνης μαθαίνουμε να μιλάμε πριν μάθουμε να σκεφτόμαστε. Αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος: η επιστροφή στην εποχή των παραμυθάδων, αλλά χωρίς τη σοφία που κάποτε υπήρχε μέσα στα παραμύθια.
 
Την 1η Ιανουαρίου 2026, ο Yuval Noah Harari, Ισραηλινός επιστήμονας και ιστορικός, έγραψε σε ανάρτησή του: «Αντίο παλιέ κόσμε, καλωσόρισες νέε κόσμε. Ο ανθρώπινος πολιτισμός –από τη θρησκεία μέχρι την πολιτική– χτίστηκε πάνω στις λέξεις. Αλλά ό,τι χτίστηκε με λέξεις, σταδιακά καταλαμβάνεται από την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI). Ακόμη και οι λέξεις των εσωτερικών μας φωνών διαμορφώνονται από την AI. Το ερώτημα για το 2026 είναι: Όταν οι λέξεις μου ανήκουν σε κάποιον άλλον, ποιος είμαι εγώ; Για να παραμείνουμε ελεύθεροι, είναι καιρός οι άνθρωποι να ταυτίζονται λιγότερο με τις λέξεις και να κάνουν το πνευματικό άλμα που αποφεύγουμε για χιλιάδες χρόνια. Πριν από 2000 χρόνια, το “Τάο Τε Τσινγκ” είπε: “Η αλήθεια που μπορεί να εκφραστεί με λέξεις δεν είναι η απόλυτη αλήθεια”. Τώρα είναι η ώρα να βρούμε την αλήθεια που βρίσκεται πέρα από τις λέξεις» (Harari, 2026).
 
Κλείνοντας, η ιστορία του πολιτισμoύ κινείται κυκλικά· ξεκίνησε από τη φωνή του παραμυθά, εγκαταστάθηκε στο μεγαλείο του χαρτιού και τώρα, μέσω της οθόνης, επιστρέφει στην προφορικότητα. Όμως μια προφορικότητα όπου οι οθόνες μιλούν και η σιωπή και ο αναστοχασμός του ανθρώπου έχουν πεθάνει. Ο θάνατος των συμβολικών αξιών ξεκινά από εδώ· τη στιγμή που ο άνθρωπος γίνεται μια «φωνή» μέσα στις μηχανές, χωρίς να είναι πλέον ο κύριος των λέξεων που εκφέρει.
 
Βιβλιογραφία:
 * Ibn al-Nadim, M. (1997). Al-Fihrist. Beirut: Dar al-Ma’rifah.
 * Saeed, Aras. (2025). Καλώς ήρθατε στο μικρό χωριό. Sulaymaniyah: Chwarchra Publishing.
 * Bloom, J. M. (2001). Paper Before Print: The History and Impact of Paper in the Islamic World. New Haven: Yale University Press.
 * Kurlansky, M. (2016). Paper: Paging Through History. New York: W. W. Norton & Company.
 * Ong, W. J. (1982). Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. London: Methuen.
 * Harari, Yuval Noah. (2026). Επίσημος λογαριασμός στο Facebook (Ανάρτηση 1ης Ιανουαρίου 2026).