“Homo Digitalis(I): Ο Άνθρωπος της Οθόνης και το Τίμημα της Συνδεσιμότητας” / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο άνθρωπος δεν κοιτά απλώς την οθόνη· κατοικεί μέσα της. Ο Homo Digitalis — ο άνθρωπος της ψηφιακής εποχής — δεν είναι απλώς ένας εξελιγμένος Homo Sapiens με τεχνολογικά βοηθήματα· είναι μια νέα μορφή ύπαρξης, ένας νέος τύπος ανθρώπου που σκέφτεται, αισθάνεται και σχετίζεται μέσα από το πλέγμα των ψηφιακών δικτύων.

Η τεχνολογία, που κάποτε υπηρετούσε την ανθρώπινη ανάγκη, έχει γίνει σήμερα ο τόπος αυτής της ανάγκης. Το ψηφιακό περιβάλλον δεν είναι πλέον εργαλείο· είναι το ίδιο το πεδίο της ύπαρξης.

Η συνδεσιμότητα αποτελεί τη νέα πνοή ζωής. Ο άνθρωπος του διαδικτύου αναπνέει με ειδοποιήσεις, ξυπνά με φως οθόνης, μετρά την αξία του σε αριθμούς: σε likes, σε views, σε ακολουθίες δεδομένων. Το «είναι» του εκφράζεται μέσα από το «φαίνεσθαι» και η παρουσία του ταυτίζεται με την ψηφιακή προβολή του. Αν ο Καρτέσιος όρισε την ύπαρξη με το σκέφτομαι άρα υπάρχω, ο Homo Digitalis θα μπορούσε να πει συνδέομαι ψηφιακά άρα υπάρχω. Η αποσύνδεση μοιάζει με απουσία· ένα προσωρινό σβήσιμο από τον χάρτη της πραγματικότητας.

Κι όμως, αυτή η συνεχής συνδεσιμότητα γεννά μια νέα μορφή μοναξιάς. Ο Ψηφιακός Άνθρωπος δεν είναι απαραίτητα κοινωνικός, αλλά διαρκώς «παρών», παρών όμως σε ένα σύμπαν χωρίς σώμα, χωρίς βλέμμα, χωρίς αφή. Οι σχέσεις του είναι άυλες, τα συναισθήματα του εξ αποστάσεως, οι εμπειρίες του φιλτραρισμένες. Το βλέμμα του άλλου, που κάποτε επιβεβαίωνε την ύπαρξη, έχει αντικατασταθεί από το εικονίδιο της ειδοποίησης. Ο άλλος δεν είναι πια πρόσωπο· είναι προφίλ. Και το πρόσωπο, με την ετυμολογική του σημασία ως προς-όψις, χάνει τον διάλογο με την πραγματικότητα. Η τεχνολογική εγγύτητα δημιουργεί μια υπαρξιακή απόσταση.

Μέσα σε αυτόν τον νέο ανθρωπολογικό χωροχρόνο, η γνώση και η πληροφορία έχουν αποσυνδεθεί. Ο άνθρωπος του ψηφιακού κόσμου γνωρίζει τα πάντα και δεν κατανοεί τίποτα. Υπάρχει καταιγιστική συσσώρευση πληροφοριών αλλά όχι γνωστική κατανόηση και αφομοίωση. Βρίσκει, δεν ερευνά. Αντιδρά, δεν στοχάζεται. Το πληροφοριακό χάος λειτουργεί σαν ναρκωτικό: δίνει την ψευδαίσθηση της πληρότητας, ενώ τρέφει το κενό. Κάθε απάντηση είναι διαθέσιμη, αλλά το ερώτημα, που κάποτε κινούσε τον στοχασμό, χάνεται. Ο Homo Digitalis δεν είναι πλέον «ζώον λογικόν», αλλά «ζώον συνδεδεμένον» — και αυτή η μετάβαση σημαίνει πολλά για την ίδια την έννοια της ελευθερίας και της αυτονομίας.

Διότι το τίμημα της συνδεσιμότητας είναι η απώλεια της αυτονομίας. Ο ψηφιακός άνθρωπος ζει μέσα σε ένα συνεχές βλέμμα, σε μια ψηφιακή πανοπτική όπου κάθε του κίνηση, προτίμηση ή σκέψη αποτυπώνεται και αξιοποιείται χρηστικά από το ψηφιακό σύστημα. Οι αλγόριθμοι γνωρίζουν τον εαυτό του πριν από τον ίδιο, προβλέπουν την επιθυμία όταν δεν την δημιουργούν, διαμορφώνουν το ενδιαφέρον του. Έτσι, η ελευθερία μετασχηματίζεται σε ψευδαίσθηση επιλογής. Επιλέγουμε ανάμεσα σε όσα μας παρουσιάζονται, χωρίς να συνειδητοποιούμε ποιος καθορίζει το πλαίσιο των δυνατοτήτων μας. Ο Homo Digitalis δεν επιθυμεί αυθεντικά. Η τεχνολογία, στο όνομα της αυτονομίας, εισχωρεί στον πυρήνα της ανθρώπινης βούλησης και την απομυζά.

Και όμως, αυτή η νέα κατάσταση δεν είναι μόνο απειλή. Είναι και πρόκληση. Ο Ψηφιακός Άνθρωπος έχει μπροστά του τη δυνατότητα να ξαναβρεί την έννοια της σχέσης, όχι απλώς και μόνο ως φυσική παρουσία, αλλά ως συνειδητή επιλογή συνάντησης μέσα στον χώρο του νοήματος. Το ψηφιακό δίκτυο μπορεί να είναι πεδίο αλλοτρίωσης, αλλά μπορεί και να γίνει χώρος δημιουργίας κοινοτήτων, αλληλεγγύης και διαλόγου. Η τεχνολογία δεν είναι μοίρα· είναι καθρέφτης της ανθρώπινης πρόθεσης. Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία μάς αποξενώνει, αλλά αν εμείς γνωρίζουμε πώς να τη χρησιμοποιούμε χωρίς να μας απορροφά.

Ο Homo Digitalis βρίσκεται στο μεταίχμιο δύο κόσμων: του φυσικού και του εικονικού. Η ταυτότητά του είναι ρευστή, τα όριά του αμφίβολα. Είναι σώμα, αλλά και δεδομένα· είναι νους, αλλά και αλγόριθμος· είναι πρόσωπο, αλλά και εικόνα. Η πρόκληση του 21^ου αιώνα δεν είναι να απορρίψουμε αυτή τη συνθήκη, αλλά να την  (ανα)στοχαστούμε. Να ξαναβρούμε μέσα στο ψηφιακό την έννοια του ανθρώπινου. Να υπερασπιστούμε την ηρεμία της σκέψης μέσα στην ιλιγγιώδη, αγχώδη ψηφιακή ταχύτητα, τη σιωπή μέσα στον θόρυβο, το βλέμμα μέσα στο pixel.

Ίσως, λοιπόν, ο Homo Digitalis δεν είναι το τέλος του ανθρώπου, αλλά η νέα του αρχή. Μια μορφή ύπαρξης που καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στο τεχνητό και το φυσικό, ανάμεσα στον αλγόριθμο και στο βίωμα. Αν κατορθώσει να το κάνει, θα έχει ανακαλύψει ένα νέο είδος ανθρωπινότητας — όχι ενάντια στην τεχνολογία, αλλά μέσα από αυτήν που θα υπηρετεί τον άνθρωπο. Μια ανθρωπινότητα του στοχασμού, της επίγνωσης και της ευθύνης. Διότι το αληθινό ερώτημα δεν είναι τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία για μας, αλλά ποιοι γινόμαστε εμείς μέσα από αυτήν.

–

Φαρέτρα