«Όταν η λογική υπηρετεί το κακό: Το παράδοξο της ανθρώπινης προόδου» / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Άποψη της διαρκούς έκθεσης της Εταιρείας των Φιλοτέχνων, Απρίλιος 1900

Ο 20ός αιώνας υπήρξε ένας από τους πιο αντιφατικούς αιώνες της ανθρώπινης ιστορίας. Από τη μία πλευρά, η επιστήμη, η τεχνολογία και η ανθρώπινη γνώση γνώρισαν πρωτοφανή ανάπτυξη. Από την άλλη, η ίδια εποχή σημαδεύτηκε από παγκόσμιους πολέμους, γενοκτονίες, στρατόπεδα συγκέντρωσης, ολοκληρωτικά καθεστώτα και τη συστηματική εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ανθρωπότητα απέκτησε εντυπωσιακές δυνατότητες να κατανοεί και να μετασχηματίζει τον κόσμο, χωρίς να αποδειχθεί εξίσου ικανή να προστατεύσει τον ίδιο τον άνθρωπο. Αυτή η ιστορική αντίφαση γεννά ένα θεμελιώδες φιλοσοφικό ερώτημα: τα μεγάλα εγκλήματα του 20ού αιώνα υπήρξαν αποτέλεσμα της υποχώρησης της λογικής σκέψης ή, αντιθέτως, της επικράτησης του επιστημονικού ορθολογισμού και της εργαλειοποίησης του ανθρώπου;

Η πρώτη απάντηση φαίνεται αυτονόητη. Ο φανατισμός, ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία και η τυφλή υπακοή στην εξουσία συνιστούν εκδηλώσεις υποχώρησης της έλλογης κριτικής σκέψης. Ο άνθρωπος εγκαταλείπει την προσωπική του κρίση και υποτάσσεται σε ιδεολογίες που υπόσχονται συλλογική σωτηρία, ιστορικό μεγαλείο ή εθνική αναγέννηση. Η δεύτερη απάντηση, ωστόσο, είναι εξίσου ανησυχητική. Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν στηρίχθηκαν αποκλειστικά στον παραλογισμό. Αξιοποίησαν την επιστήμη, τη διοικητική οργάνωση, τη γραφειοκρατία, την τεχνολογία και τον συστηματικό σχεδιασμό για να πραγματοποιήσουν τα εγκλήματά τους. Το Ολοκαύτωμα αποτελεί την τραγικότερη έκφραση αυτής της συνύπαρξης. Μια βαθύτατα απάνθρωπη και ψευδοεπιστημονική φυλετική ιδεολογία συνδυάστηκε με οργανωτικές και τεχνικές δυνατότητες της νεωτερικής κοινωνίας. Η εξόντωση ανθρώπων μετατράπηκε σε αντικείμενο διοικητικού σχεδιασμού, μεταφορών, καταγραφής και συντονισμού. Η τεχνική αποτελεσματικότητα αποσυνδέθηκε από την ηθική αξιολόγηση των σκοπών που υπηρετούσε.

Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: άλλο ο ορθός λόγος και άλλο η εργαλειακή ορθολογικότητα. Ο πρώτος, στην κριτική και πρακτική του διάσταση, εξετάζει όχι μόνο πώς μπορούμε να επιτύχουμε έναν σκοπό, αλλά και αν ο σκοπός αυτός είναι δικαιολογημένος. Η δεύτερη ενδιαφέρεται πρωτίστως για την αποτελεσματικότητα των μέσων. Μπορεί να οργανώσει με μεγάλη ακρίβεια ακόμη και μια πράξη ηθικά αποτρόπαιη. Οι Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο, στη Διαλεκτική του Διαφωτισμού, ανέδειξαν αυτή τη σκοτεινή δυνατότητα του νεωτερικού ορθολογισμού: ο λόγος, όταν περιορίζεται στον υπολογισμό, στον έλεγχο και στην κυριαρχία, μπορεί να στραφεί εναντίον των ίδιων των χειραφετητικών επιδιώξεων που συνδέθηκαν ιστορικά με τον Διαφωτισμό. Ο άνθρωπος, από φορέας αξιοπρέπειας και ελευθερίας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε αντικείμενο διαχείρισης. Θα ήταν, ωστόσο, σφάλμα να θεωρήσουμε ότι η ίδια η λογική ευθύνεται για τη βαρβαρότητα. Η αποτελεσματική οργάνωση ενός εγκλήματος δεν καθιστά το έγκλημα ορθολογικό με την πλήρη φιλοσοφική σημασία του όρου. Αντιθέτως, αποκαλύπτει τι μπορεί να συμβεί όταν η τεχνική ικανότητα αναπτύσσεται ανεξάρτητα από την κριτική και ηθική κρίση.

Αλλά το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Αν η λογική αποτελεί το θεμέλιο της ηθικής, όπως υποστηρίζει ο Ιμμάνουελ Καντ, γιατί άνθρωποι με εξαιρετικά ανεπτυγμένη διανοητική ικανότητα μπορούν να υποστηρίζουν την καταπίεση και την απανθρωπιά; Γιατί ένας σπουδαίος φιλόσοφος, που γνωρίζει τη σημασία της ελευθερίας, της ευθύνης και της ανθρώπινης ύπαρξης, μπορεί να συνταχθεί με ένα ολοκληρωτικό καθεστώς; Η περίπτωση του Μάρτιν Χάιντεγκερ είναι αποκαλυπτική. Ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα, με καθοριστική συμβολή στην οντολογία και στην υπαρξιακή σκέψη, προσχώρησε το 1933 στο ναζιστικό κόμμα και υποστήριξε δημόσια το καθεστώς από τη θέση του πρύτανη του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ. Η περίπτωση του Καρλ Σμιτ, σημαντικού θεωρητικού του δικαίου που προσέφερε νομική νομιμοποίηση στον εθνικοσοσιαλισμό, καθώς και του Τζοβάνι Τζεντίλε, φιλοσόφου που συνέβαλε στη θεωρητική συγκρότηση του ιταλικού φασισμού, καταδεικνύουν ότι η διανοητική καλλιέργεια δεν αποτελεί εγγύηση ηθικής ακεραιότητας. Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο οξύ: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να σκέφτεται τόσο βαθιά και ταυτόχρονα να κρίνει τόσο προβληματικά σε θεμελιώδη ζητήματα ανθρώπινης αξιοπρέπειας;

Μια πρώτη εξήγηση είναι ότι η γνώση δεν συνεπάγεται αυτομάτως την αρετή. Ο Σωκράτης συνέδεσε στενά την αρετή με τη γνώση, θεωρώντας ότι η πραγματική κατανόηση του αγαθού αποκλείει τη συνειδητή επιλογή του κακού. Ο Αριστοτέλης, ωστόσο, ανέδειξε το πρόβλημα της ακρασίας: ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τι είναι ορθό και παρ’ όλα αυτά να ενεργεί αντίθετα, παρασυρόμενος από επιθυμίες και πάθη. Παράλληλα, διέκρινε τη θεωρητική σοφία από τη φρόνηση, δηλαδή την ικανότητα ορθής κρίσης στα ζητήματα της ανθρώπινης πράξης. Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι εξαιρετικός στη θεωρητική ανάλυση και ανεπαρκής στην πρακτική ηθική κρίση. Μπορεί να κατανοεί πολύπλοκα φιλοσοφικά προβλήματα και συγχρόνως να αδυνατεί να αναγνωρίσει τις ηθικές συνέπειες των πολιτικών του επιλογών. Ή, ακόμη χειρότερα, να τις αναγνωρίζει και να επιλέγει να τις παραβλέψει.

Στην καντιανή φιλοσοφία, η απάντηση αποκτά μεγαλύτερο βάθος. Ο Καντ θεωρεί ότι ο πρακτικός λόγος θεμελιώνει τον ηθικό νόμο. Η ηθική δεν αποτελεί έναν εξωτερικό περιορισμό της λογικής, αλλά συνδέεται με την ίδια την αυτονομία του έλλογου όντος. Ωστόσο, η ικανότητα αναγνώρισης του ηθικού νόμου δεν εξασφαλίζει την εφαρμογή του. Ο άνθρωπος μπορεί να υποτάξει το καθήκον στο προσωπικό συμφέρον, στη φιλοδοξία, στην ιδεολογική αφοσίωση ή στην επιθυμία για εξουσία. Στην έννοια του ριζικού κακού, ο Καντ εντοπίζει ακριβώς τη δυνατότητα της ανθρώπινης βούλησης να αντιστρέφει την ορθή ιεράρχηση των ηθικών κινήτρων. Επομένως, η διανοητική ικανότητα δεν ταυτίζεται με την αγαθή βούληση. Ο άνθρωπος δεν καθίσταται ηθικός απλώς επειδή μπορεί να αναγνωρίζει το αγαθό, αλλά επειδή επιλέγει να πράττει σύμφωνα με αυτό.

Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη πιο ανησυχητική δυνατότητα: ο άνθρωπος να χρησιμοποιεί τη λογική του όχι για να αναζητήσει την αλήθεια, αλλά για να δικαιολογήσει τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις του. Να μην εξετάζει αν η ιδεολογία του είναι ορθή, αλλά να επιστρατεύει τη διανοητική του ικανότητα για να αποδείξει ότι είναι ορθή. Τότε η σκέψη μετατρέπεται από μέσο αυτοκριτικής σε μηχανισμό αυτοδικαίωσης. Ο κίνδυνος αυτός είναι ιδιαίτερα σοβαρός στην περίπτωση των διανοουμένων. Η ευφυΐα δεν προστατεύει αναγκαστικά από την ιδεολογική πλάνη. Μπορεί, αντιθέτως, να προσφέρει περισσότερα και πιο περίτεχνα επιχειρήματα για τη δικαιολόγησή της. Ο φανατικός χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση μπορεί να επαναλαμβάνει συνθήματα. Ο φανατικός διανοούμενος μπορεί να κατασκευάζει ολόκληρα θεωρητικά συστήματα για να τα νομιμοποιήσει. Αυτό δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία οδηγεί στον ολοκληρωτισμό. Σημαίνει ότι ούτε η φιλοσοφία ούτε οι εκπρόσωποί της διαθέτουν κάποια αυτόματη ηθική ασυλία.

Εδώ ανακύπτει ένα άλλο θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί ένας ανήθικος άνθρωπος να θεωρείται σπουδαίος φιλόσοφος; Η απάντηση εξαρτάται από το τι εννοούμε ως φιλοσοφικό μεγαλείο. Εάν αναφερόμαστε στην πρωτοτυπία των ιδεών, στη θεωρητική επιρροή και στην ικανότητα διατύπωσης σημαντικών φιλοσοφικών προβλημάτων, τότε ασφαλώς ένας άνθρωπος μπορεί να είναι σπουδαίος στοχαστής και συγχρόνως να αποτυγχάνει ηθικά. Εάν, όμως, αντιλαμβανόμαστε τη φιλοσοφία με την αρχαιοελληνική της σημασία, ως αναζήτηση της σοφίας και ως τρόπο ζωής, τότε η ηθική αποτυχία αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Για τον Σωκράτη, η φιλοσοφία δεν ήταν απλώς παραγωγή επιχειρημάτων, αλλά διαρκής εξέταση του βίου. Για τον Αριστοτέλη, η ανθρώπινη ολοκλήρωση συνδεόταν με την καλλιέργεια των αρετών και τη φρόνηση. Υπό αυτό το πρίσμα, ένας άνθρωπος μπορεί να είναι μεγάλος στην ιστορία της φιλοσοφίας χωρίς να αποτελεί μεγάλο υπόδειγμα του φιλοσοφείν. Άλλο είναι να παράγει κανείς φιλοσοφία και άλλο να ζει φιλοσοφικά.

Η Χάνα Άρεντ, μέσα από την ανάλυσή της για την κοινοτοπία του κακού, προσέθεσε μια διαφορετική διάσταση στο πρόβλημα. Το κακό δεν απαιτεί πάντοτε έναν άνθρωπο με εξαιρετική μοχθηρία ή μια περίπλοκη εγκληματική φιλοσοφία. Μπορεί να συνδέεται με την απουσία ουσιαστικής σκέψης, την αδυναμία κριτικής εξέτασης των πράξεων και την απροθυμία ανάληψης προσωπικής ευθύνης. Η υπακοή, η συμμόρφωση και η γραφειοκρατική ρουτίνα μπορούν να απομακρύνουν τον άνθρωπο από την ηθική σημασία όσων πράττει. Έτσι, προκύπτουν δύο διαφορετικές αλλά εξίσου ανησυχητικές δυνατότητες: από τη μία, ο άνθρωπος που παύει να σκέφτεται κριτικά και υπακούει· από την άλλη, ο άνθρωπος που σκέφτεται συστηματικά, αλλά θέτει τη σκέψη του στην υπηρεσία της ιδεολογικής του στράτευσης. Και στις δύο περιπτώσεις, εκείνο που απουσιάζει είναι η αυθεντική ηθική αυτονομία.

Θα ήταν, πάντως, καθησυχαστικό να πιστεύουμε ότι αυτές οι αντιφάσεις ανήκουν αποκλειστικά στο παρελθόν. Η σύγχρονη πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η τεχνολογική ευφυΐα εξακολουθεί να μπορεί να αποσυνδέεται από την ηθική ευθύνη, ακόμη και μέσα σε δημοκρατικές κοινωνίες και προηγμένες επιχειρήσεις. Το 2015 αποκαλύφθηκε ότι η Volkswagen είχε εγκαταστήσει σε πετρελαιοκίνητα οχήματα λογισμικό που αναγνώριζε πότε πραγματοποιούνταν εργαστηριακοί έλεγχοι εκπομπών ρύπων και ενεργοποιούσε αναλόγως τα συστήματα περιορισμού τους. Η τεχνολογική επινοητικότητα δεν χρησιμοποιήθηκε για την αποτελεσματικότερη προστασία του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας, αλλά για την παραπλανητική εμφάνιση συμμόρφωσης προς τους κανόνες. Το περιστατικό αποκαλύπτει μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική αντιστροφή: η επιστημονική γνώση, αντί να υπηρετεί τον σκοπό για τον οποίο θεσπίστηκαν οι περιβαλλοντικές προδιαγραφές, χρησιμοποιήθηκε για την παράκαμψή του.

Αντίστοιχα, η υπόθεση της Cambridge Analytica, που αποκαλύφθηκε ευρέως το 2018, ανέδειξε μια διαφορετική μορφή εργαλειοποίησης. Προσωπικά δεδομένα δεκάδων εκατομμυρίων χρηστών του Facebook συλλέχθηκαν με παραπλανητικές πρακτικές και αξιοποιήθηκαν για τη δημιουργία ψυχογραφικών προφίλ και τη στοχευμένη πολιτική διαφήμιση. Ο πολίτης αντιμετωπίστηκε ως σύνολο πληροφοριών, προτιμήσεων και συμπεριφορικών χαρακτηριστικών που μπορούσαν να αναλυθούν και να αξιοποιηθούν για την επιδίωξη πολιτικών σκοπών. Το πρόβλημα δεν ήταν η ίδια η επιστήμη των δεδομένων, αλλά η χρήση της χωρίς επαρκή σεβασμό στην ιδιωτικότητα, στη συναίνεση και στην αυτονομία του προσώπου. Ακόμη πιο τραγική υπήρξε η περίπτωση των αεροσκαφών Boeing 737 MAX. Δύο αεροπορικές τραγωδίες, το 2018 και το 2019, προκάλεσαν τον θάνατο 346 ανθρώπων, ενώ οι έρευνες ανέδειξαν σοβαρές αδυναμίες στον σχεδιασμό, στην πιστοποίηση και στην επικοινωνία κρίσιμων πληροφοριών για το σύστημα ελέγχου πτήσης MCAS. Το αμερικανικό Υπουργείο Δικαιοσύνης κατέγραψε παραπλανητικές ενέργειες στελεχών της εταιρείας απέναντι στις αρμόδιες αρχές. Η υπόθεση υπενθυμίζει ότι ακόμη και στους πλέον προηγμένους τεχνολογικούς οργανισμούς η επιστημονική εξειδίκευση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ευθύνη, τη διαφάνεια και την προτεραιότητα της ανθρώπινης ζωής.

Ασφαλώς, τα σύγχρονα αυτά περιστατικά δεν μπορούν να εξισωθούν ιστορικά ή ηθικά με τα εγκλήματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Διαφέρουν ριζικά ως προς την πρόθεση, την κλίμακα, τη φύση και τις συνέπειές τους. Αναδεικνύουν, ωστόσο, ένα κοινό φιλοσοφικό πρόβλημα: τη δυνατότητα του ανθρώπου να επιστρατεύει προηγμένες γνωσιακές και τεχνικές ικανότητες για σκοπούς που δεν αντέχουν στον αντίστοιχο ηθικό έλεγχο. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Αλγοριθμικά συστήματα χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση υποψηφίων εργαζομένων, την ανάλυση ανθρώπινης συμπεριφοράς, την επιτήρηση και την υποστήριξη αποφάσεων που επηρεάζουν ουσιαστικά τη ζωή των πολιτών. Η ταχύτητα και η υπολογιστική ακρίβεια δεν εξασφαλίζουν από μόνες τους τη δικαιοσύνη μιας απόφασης. Ένα σύστημα μπορεί να λειτουργεί σύμφωνα με τους τεχνικούς του στόχους και ταυτόχρονα να αναπαράγει διακρίσεις, να περιορίζει την ανθρώπινη αυτονομία ή να καθιστά δυσδιάκριτη την ευθύνη για τις συνέπειές του. Όταν ο άνθρωπος περιορίζεται σε ένα σύνολο μετρήσιμων χαρακτηριστικών, επανέρχεται με νέα μορφή ο κίνδυνος της εργαλειοποίησής του. Το ουσιώδες ερώτημα δεν είναι αν οι μηχανές μπορούν να υπολογίζουν αποτελεσματικότερα από τον άνθρωπο, αλλά ποιος καθορίζει τους σκοπούς τους, με ποια ηθικά κριτήρια και υπό ποιον ανθρώπινο έλεγχο.

Ποιος είναι, λοιπόν, ο αποφασιστικός παράγοντας που μετατρέπει την ηθική γνώση σε ηθική συμπεριφορά; Είναι η λογική, η βούληση, ο χαρακτήρας ή η παιδεία; Καμία από αυτές τις διαστάσεις δεν φαίνεται να επαρκεί από μόνη της. Ο ορθός λόγος επιτρέπει την κριτική εξέταση και τη θεμελίωση των ηθικών αρχών. Η βούληση καθιστά δυνατή την επιλογή της πράξης σύμφωνα με αυτές. Ο χαρακτήρας διαμορφώνει σταθερές ηθικές διαθέσεις, ενώ η παιδεία καλλιεργεί την αυτογνωσία, τη φρόνηση και την ικανότητα αντίστασης στον δογματισμό. Η ηθικότητα, επομένως, δεν εξαντλείται στη γνώση του αγαθού ούτε στην αφηρημένη επιθυμία πραγματοποίησής του. Απαιτεί τη συνάντηση της κριτικής σκέψης, της αυτόνομης βούλησης και του ενάρετου χαρακτήρα μέσα στην πράξη.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τη σημερινή εποχή, στην οποία η επιστημονική κατάρτιση, η τεχνολογική καινοτομία, η παραγωγικότητα και η αποτελεσματικότητα αντιμετωπίζονται συχνά ως βασικοί δείκτες προόδου. Ωστόσο, η τεχνολογική δυνατότητα δεν αποτελεί από μόνη της ηθική δικαιολόγηση. Το γεγονός ότι μπορούμε να πραγματοποιήσουμε κάτι δεν σημαίνει ότι δικαιούμαστε και να το πραγματοποιήσουμε. Η ιστορική εμπειρία του 20ού αιώνα και οι σύγχρονες προκλήσεις δεν μας καλούν να απορρίψουμε τη λογική ή την επιστήμη. Μας καλούν να αντισταθούμε στη μονομερή αντίληψη της προόδου, σύμφωνα με την οποία κάθε αύξηση της γνώσης και της τεχνικής ισχύος συνιστά αυτομάτως βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Η πραγματική πρόοδος δεν μπορεί να μετριέται αποκλειστικά με τις επιστημονικές ανακαλύψεις, την οικονομική ανάπτυξη ή την τεχνολογική αποτελεσματικότητα. Πρέπει να αξιολογείται και με βάση την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την ικανότητα των ανθρώπων να αναλαμβάνουν ευθύνη για τις πράξεις τους.

Η μεγαλύτερη αντίφαση της νεωτερικής ανθρωπότητας δεν είναι ότι ανέπτυξε υπερβολικά τη λογική της, αλλά ότι δεν κατόρθωσε πάντοτε να μετατρέψει τη διανοητική της πρόοδο σε αντίστοιχη ηθική ωριμότητα. Γι’ αυτό και η απάντηση στα εγκλήματα του παρελθόντος και στους κινδύνους του παρόντος δεν βρίσκεται σε λιγότερη σκέψη, αλλά σε βαθύτερη και περισσότερο αυτοκριτική σκέψη. Δεν βρίσκεται στην υποχώρηση του ορθού λόγου, αλλά στην άσκησή του με επίγνωση της ανθρώπινης ευθύνης. Το τελικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα γνωρίζει ο άνθρωπος, πόσο έξυπνος είναι ή τι μπορεί να επιτύχει. Είναι τι επιλέγει να κάνει με όσα γνωρίζει και με όσα μπορεί. Διότι ένας πολιτισμός δεν γίνεται πραγματικά σπουδαίος μόνο όταν αποκτά τη δύναμη να πραγματοποιεί όσα επιθυμεί, αλλά όταν αποκτά και τη σοφία να αρνείται όσα δεν πρέπει να πραγματοποιήσει. Και ίσως αυτή να είναι η ουσιαστικότερη πρόκληση της ανθρώπινης προόδου: να μη γίνει ο άνθρωπος απλώς περισσότερο ευφυής, αλλά περισσότερο ηθικός.

Φαρέτρα