“Η Βέροια καταλήφθηκε ή απελευθερώθηκε το 1912; Ένα ιστορικό γεγονός, δύο διαφορετικές ερμηνείες και ένα ερώτημα” / γράφει ο Γιώργος Μακαρατζής 

Κάθε χρόνο, στις 16 Οκτωβρίου, η Βέροια τιμά την επέτειο της εισόδου του ελληνικού στρατού στην πόλη το 1912. Το γεγονός έχει καθιερωθεί στη συλλογική μνήμη ως «απελευθέρωση της Βέροιας». Ωστόσο, η μελέτη των ιστορικών πηγών αναδεικνύει ένα ερώτημα που αξίζει να συζητηθεί δημόσια: μήπως ο όρος «κατάληψη» αποδίδει με μεγαλύτερη ακρίβεια την περιγραφή του στρατιωτικού γεγονότος από τον όρο «απελευθέρωση»;

Γιώργος Μακαρατζής  Δρ Διδακτικής της Ιστορίας

Δεν πρόκειται για άρνηση της ιστορικής σημασίας των Βαλκανικών Πολέμων ούτε για μια απλή αντιπαράθεση λέξεων. Πρόκειται για την ανάγκη να διακρίνουμε το ίδιο το ιστορικό γεγονός από την ερμηνεία που του αποδίδουμε εκ των υστέρων.

Ένα σημαντικό τεκμήριο για τη διερεύνηση του ζητήματος βρίσκεται στους τίτλους ελληνικών εφημερίδων που δημοσιεύθηκαν τις ημέρες μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Βέροια. Στις σελίδες 289–300 του επετειακού τόμου Βέροια 16 Οκτωβρίου 1912 – Η απελευθέρωση της πόλης μέσα από κείμενα του 20ού αιώνα, που εκδόθηκε το 2012 από την Εταιρεία Μελετών Ιστορίας και Πολιτισμού Ν. Ημαθίας (ΕΜΙΠΗ), παρατίθενται οι ακόλουθοι τίτλοι:

• ΕΣΤΙΑ: «Η ΒΕΡΡΟΙΑ ΚΑΤΕΛΗΦΘΗ», 17 Οκτωβρίου 1912, σ. 4.

• ΕΜΠΡΟΣ: «Η ΒΕΡΡΟΙΑ ΚΑΤΕΛΗΦΗ», 18 Οκτωβρίου 1912, σ. 4.

• ΑΘΗΝΑΙ: «ΠΩΣ ΚΑΤΕΛΗΦΘΗ Η ΒΕΡΡΟΙΑ», 18 Οκτωβρίου 1912, σ. 1.

• ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ: «Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΚΑΤΕΛΑΒΕ ΤΗΝ ΒΕΡΡΟΙΑΝ», 18 Οκτωβρίου 1912, σ. 1.

• ΣΚΡΙΠΤ: «ΚΑΤΕΛΗΦΘΗ Η ΒΕΡΡΟΙΑ», 18 Οκτωβρίου 1912, σ. 1.

Και οι πέντε τίτλοι των εφημερίδων χρησιμοποιούν το ρήμα «καταλαμβάνω» ή το αντίστοιχο παθητικό του. Κανένας από τους συγκεκριμένους τίτλους χρησιμοποιεί τη λέξη «απελευθέρωση».

Το εύρημα αυτό δεν είναι ασήμαντο. Πρόκειται για δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου, τα οποία κυκλοφόρησαν αμέσως μετά το γεγονός και όχι για μεταγενέστερες αναλύσεις ιστορικών. Επομένως, καταγράφουν έναν τρόπο με τον οποίο ελληνικές εφημερίδες της εποχής επέλεξαν να περιγράψουν την είσοδο του στρατού στην πόλη.

Οι συγκεκριμένοι τίτλοι αποδεικνύουν τη χρήση του όρου «κατάληψη» στις συγκεκριμένες δημοσιεύσεις. Ωστόσο, για να τεκμηριώσουμε ότι ο ίδιος όρος κυριαρχούσε συνολικά στον Τύπο, χρειάζεται να εξετάσουμε και το περιεχόμενο των άρθρων, καθώς και άλλες εφημερίδες της ίδιας περιόδου.

Ένα δεύτερο τεκμήριο προέρχεται από τη στρατιωτική αλληλογραφία της εποχής. Σε αναφορά που απέστειλε ο διάδοχος Κωνσταντίνος από την Κοζάνη προς το Υπουργείο των Στρατιωτικών στις 17 Οκτωβρίου 1912, στις 11.45΄ π.μ., αναφέρει ότι «Ταύτην στιγμήν επανήλθον εκ Βερροίας ήτις κατελήφθη χθες 11 π.μ.  παρ’ ελληνικού στρατού εν πλήρει τάξει.» Η ίδια αναφορά σημειώνει, επίσης, ότι οι Οθωμανοί κάτοικοι παρέμειναν στην πόλη και ότι ορισμένοι πρόκριτοί τους παρουσιάστηκαν και δήλωσαν υποταγή  (ΕΜΙΠΗ, 2012, σ.283).

Η γλώσσα του στρατιωτικού εγγράφου είναι επιχειρησιακή και διοικητική. Περιγράφει την υποχώρηση του αντιπάλου, την εγκατάλειψη της πόλης, την είσοδο του ελληνικού στρατού και την υποταγή ορισμένων τοπικών παραγόντων. Δεν χρησιμοποιεί στο συγκεκριμένο απόσπασμα το ρήμα «απελευθερώνω».

Η διαπίστωση αυτή έχει σημασία, επειδή μας επιτρέπει να εξετάσουμε το γεγονός πέρα από τις μεταγενέστερες επετειακές διατυπώσεις. Παράλληλα, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι η στρατιωτική αναφορά εξυπηρετούσε συγκεκριμένο διοικητικό σκοπό: την ενημέρωση της στρατιωτικής ηγεσίας για την εξέλιξη των επιχειρήσεων. Η γλώσσα της, επομένως, δεν αποτελεί από μόνη της πλήρη αποτίμηση της πολιτικής και κοινωνικής σημασίας του γεγονότος.

Η «κατάληψη» και η «απελευθέρωση» δεν είναι έννοιες ταυτόσημες, αλλά ούτε αποκλείουν αναγκαστικά η μία την άλλη.

Η κατάληψη περιγράφει, πρωτίστως, την απόκτηση στρατιωτικού ελέγχου μιας περιοχής. Η απελευθέρωση αποδίδει στο ίδιο γεγονός ένα ευρύτερο πολιτικό και εθνικό νόημα: την απομάκρυνση μιας προηγούμενης εξουσίας και τη μετάβαση σε ένα διαφορετικό καθεστώς κυριαρχίας, το οποίο εκλαμβάνεται ως απελευθερωτικό.

Στην περίπτωση της Βέροιας, η είσοδος του ελληνικού στρατού το 1912 σηματοδότησε το τέλος της οθωμανικής διοίκησης και την ένταξη της πόλης στο ελληνικό κράτος. Η ελληνική εθνική αφήγηση ερμηνεύει αυτήν τη μεταβολή ως απελευθέρωση. Οι τίτλοι των εφημερίδων που παρατέθηκαν, όμως, καταγράφουν το γεγονός με τον όρο «κατάληψη».

Η διαφορά δεν είναι απλώς λεξιλογική. Αναδεικνύει τη διάκριση ανάμεσα στην περιγραφή μιας στρατιωτικής ενέργειας και στην ερμηνεία της ιστορικής της σημασίας.

Παραμένει, ωστόσο, ένα ουσιαστικό ερώτημα: γιατί ο όρος «κατάληψη», που συναντάται στους τίτλους των ελληνικών εφημερίδων του 1912, υποχώρησε στη μεταγενέστερη επετειακή μνήμη μπροστά στον όρο «απελευθέρωση»; Για να απαντήσουμε, χρειάζεται να διερευνήσουμε τις πολιτικές και ιδεολογικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε η κυρίαρχη ιστορική αφήγηση, τις οπτικές και τις αντιλήψεις που την επηρέασαν, καθώς και τους μηχανισμούς μέσω των οποίων μια συγκεκριμένη ερμηνεία του παρελθόντος καθιερώθηκε στη συλλογική μνήμη. Το ζητούμενο δεν είναι να αποδώσουμε εκ των προτέρων συγκεκριμένες προθέσεις στους φορείς αυτής της αφήγησης, αλλά να εξετάσουμε ιστορικά πώς, από ποιους και για ποιους λόγους διαμορφώθηκε και επικράτησε.

Οι κοινωνίες δεν θυμούνται το παρελθόν με ουδέτερο τρόπο. Επιλέγουν γεγονότα, πρόσωπα και διατυπώσεις, μέσα από τις οποίες συγκροτούν συλλογικές αφηγήσεις για την ιστορία τους. Οι εθνικές επέτειοι αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της διαδικασίας, καθώς συνδέουν ιστορικά γεγονότα με την ταυτότητα, τις αξίες και τις αντιλήψεις μιας κοινότητας για το παρελθόν της.

Η καθιέρωση του όρου «απελευθέρωση» για τη Βέροια εντάσσεται σε αυτήν τη διαδικασία συγκρότησης της συλλογικής μνήμης. Πρόκειται για μια ερμηνεία του ιστορικού γεγονότος, η οποία δεν πρέπει να θεωρείται αυτονόητη, αλλά να εξετάζεται κριτικά με βάση τις πηγές και το ιστορικό τους πλαίσιο. Αντίστοιχα, η χρήση του όρου «κατάληψη» στους τίτλους πέντε ελληνικών εφημερίδων τον Οκτώβριο του 1912 αναδεικνύει μια αξιοσημείωτη διαφορά ανάμεσα στη γλώσσα του σύγχρονου Τύπου και στην ορολογία που επικράτησε στη μεταγενέστερη επετειακή μνήμη.

Η διαφορά αυτή γεννά ένα ερευνητικό ερώτημα: πώς και υπό ποιες ιστορικές, πολιτικές και ιδεολογικές συνθήκες η «κατάληψη» υποχώρησε ως περιγραφικός όρος και η «απελευθέρωση» καθιερώθηκε ως κυρίαρχη ονομασία του γεγονότος; Η απάντηση προϋποθέτει τη μελέτη των επετειακών λόγων, των σχολικών εγχειριδίων, των δημοτικών αποφάσεων, των δημοσιευμάτων και των άλλων φορέων μέσω των οποίων διαμορφώνεται και μεταδίδεται η συλλογική μνήμη.

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι αν η Βέροια καταλήφθηκε ή απελευθερώθηκε, αλλά ποιος χρησιμοποιεί κάθε όρο, σε ποιο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο, ποια τεκμήρια χρησιμοποιεί για να υποστηρίξει ποια ερμηνεία του παρελθόντος.

Η απάντηση βρίσκεται στην κριτική μελέτη των πηγών, στη διασταύρωση των μαρτυριών και στην εξέταση των διαδικασιών μέσα από τις οποίες το ιστορικό γεγονός μετατρέπεται σε συλλογική μνήμη.

Η ιστορική επιστήμη δεν περιορίζεται στο να διαπιστώνει τι συνέβη, αλλά διερευνά επίσης πώς, από ποιους και για ποιους λόγους διαμορφώνονται οι κυρίαρχες αφηγήσεις για όσα συνέβησαν.

–

Φαρέτρα