Άρθρα Κοινωνία

Όταν το ανήθικο γίνεται ηθικό / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Η βαθύτερη ηθική κρίση μιας κοινωνίας δεν είναι ότι ανέχεται την αδικία, αλλά ότι τη δικαιολογεί, την αθωώνει, τη νομιμοποιεί και τελικά την εξυψώνει σε δικαιοσύνη

Η ανθρωπότητα δεν στερήθηκε ποτέ ηθικών αρχών. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι κοινωνίες διακηρύσσουν την προσήλωσή τους στη δικαιοσύνη, την αλήθεια, την εντιμότητα, την αξιοπρέπεια και τον σεβασμό προς τον άνθρωπο. Παράλληλα, όμως, η ιστορία τους διατρέχεται από αδικίες, εξαπατήσεις, καταχρήσεις εξουσίας και κάθε μορφής εκμετάλλευση. Η αντίφαση αυτή δεν αποτελεί ιστορική εξαίρεση, αλλά διαχρονικό γνώρισμα της ανθρώπινης κατάστασης. Υπάρχει, ωστόσο, ένα ερώτημα βαθύτερο από το γιατί οι άνθρωποι παραβιάζουν τις ηθικές αρχές τους: Τι συμβαίνει όταν παύουν να αντιλαμβάνονται την παραβίαση ως ηθικό πρόβλημα;

Η διάκριση είναι θεμελιώδης. Ο άνθρωπος που γνωρίζει ότι αδικεί, αλλά επιλέγει να αδικήσει, εξακολουθεί να αναγνωρίζει, έστω και σιωπηρά, την ισχύ της ηθικής αρχής που παραβιάζει. Μπορεί να αναζητά δικαιολογίες, να αποφεύγει την ευθύνη ή να καταπνίγει τις ενοχές του, αλλά η αντίφαση παραμένει. Όταν, αντιθέτως, επιχειρεί να παρουσιάσει την αδικία ως δικαιοσύνη, την εξαπάτηση ως ευφυΐα και την ανεντιμότητα ως ικανότητα, δεν παραβιάζει απλώς έναν κανόνα. Επιχειρεί να μεταβάλει το ίδιο το κριτήριο με το οποίο η πράξη του αξιολογείται.

Ο Αριστοτέλης, εξετάζοντας το φαινόμενο της ακρασίας, αναγνώρισε τη δυνατότητα του ανθρώπου να ενεργεί αντίθετα προς την ορθότερη κρίση του. Η αδυναμία αυτή προϋποθέτει μια σύγκρουση ανάμεσα στη γνώση του ορθού και στην πραγματική συμπεριφορά. Στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, όμως, αναδεικνύεται μια διαφορετική διάσταση του προβλήματος: η προσπάθεια εξάλειψης της ίδιας της σύγκρουσης μέσω της αναπροσαρμογής των ηθικών κριτηρίων. Αντί να μεταβάλει ο άνθρωπος τη συμπεριφορά του ώστε να ανταποκρίνεται στις αρχές του, μεταβάλλει την ερμηνεία των αρχών του ώστε να δικαιολογείται η συμπεριφορά του.

Η διαδικασία αυτή δεν εκδηλώνεται πάντοτε με θεαματικό τρόπο. Συχνά αρχίζει από μικρές παραχωρήσεις, καθημερινές δικαιολογίες και φαινομενικά ασήμαντες εξαιρέσεις. Αρκεί να παρατηρήσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται ορισμένες συμπεριφορές στην καθημερινή ζωή. Εκείνος που εξασφαλίζει μια επαγγελματική θέση χάρη στις προσωπικές του γνωριμίες, παρακάμπτοντας έναν ικανότερο υποψήφιο, δεν αποδοκιμάζεται πάντοτε για την παραβίαση της αξιοκρατίας. Αντιθέτως, μπορεί να επαινείται επειδή «ήξερε πώς να κινηθεί». Ο πολίτης που φοροδιαφεύγει αντιμετωπίζεται ενίοτε ως επιτήδειος που «δεν πιάνεται κορόιδο», ενώ εκείνος που εκπληρώνει με συνέπεια τις υποχρεώσεις του θεωρείται αφελής. Η παραβίαση μιας ηθικής υποχρέωσης μετατρέπεται σε ένδειξη εξυπνάδας και η προσήλωση σε αυτήν σε προσωπικό μειονέκτημα.

Ανάλογες αντιστροφές παρατηρούνται στις επαγγελματικές σχέσεις. Ο εργαζόμενος που κολακεύει συστηματικά τον προϊστάμενό του μπορεί να αναγνωρίζεται ως συνεργάσιμος και να επιβραβεύεται, ενώ εκείνος που εκφράζει τεκμηριωμένη διαφωνία αντιμετωπίζεται ως απείθαρχος ή προβληματικός. Η κολακεία βαφτίζεται συνεργατικότητα, η υποταγή επαγγελματισμός και η ανεξάρτητη κρίση έλλειψη προσαρμοστικότητας. Το πρόβλημα δεν εξαντλείται στην άδικη μεταχείριση των προσώπων. Επεκτείνεται στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος στο οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν ότι η ηθική ακεραιότητα μπορεί να αποτελεί εμπόδιο, ενώ η εγκατάλειψή της προϋπόθεση επιτυχίας.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται μια ιδιαίτερα ανησυχητική μορφή ηθικής αλλοίωσης. Το ανήθικο δεν γίνεται απλώς ανεκτό, αλλά αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση. Η επανάληψη μιας προβληματικής πρακτικής μπορεί να οδηγήσει στην εξοικείωση, η εξοικείωση στην αποδοχή και η αποδοχή, υπό ορισμένες συνθήκες, στην επιβράβευση. Εκείνο που αρχικά προκαλούσε αποδοκιμασία καταλήγει να θεωρείται φυσιολογικό, αναπόφευκτο ή ακόμη και επιθυμητό. Η κοινωνία δεν εγκαταλείπει αναγκαστικά το λεξιλόγιο της ηθικής· εξακολουθεί να επικαλείται τις ίδιες αξίες, έχοντας όμως μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο τις εφαρμόζει.

Η αντίφαση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στη δημόσια ζωή. Ένας πολιτικός που παραπλανά τους πολίτες, αθετεί τις δεσμεύσεις του ή χρησιμοποιεί αθέμιτες μεθόδους για να διατηρήσει την εξουσία του μπορεί, αντί να αποδοκιμάζεται, να επαινείται από τους υποστηρικτές του ως ικανός τακτικιστής. Η εξαπάτηση παρουσιάζεται ως πολιτική ευφυΐα και η ανεντιμότητα ως αποτελεσματικότητα. Αντίστοιχα, μια πράξη διαφθοράς μπορεί να προκαλεί έντονη αγανάκτηση όταν αποδίδεται σε έναν πολιτικό αντίπαλο, αλλά να υποβαθμίζεται ή να δικαιολογείται όταν αφορά κάποιον από τον οικείο πολιτικό χώρο. Η ηθική αξιολόγηση δεν καθορίζεται πλέον από τη φύση της πράξης, αλλά από την ταυτότητα εκείνου που την πραγματοποιεί.

Η επιλεκτικότητα αυτή αποκαλύπτει μια βαθύτερη αντίφαση. Καταδικάζουμε τη διαφθορά, αλλά ενδέχεται να ανεχόμαστε τις εκδηλώσεις της όταν εξυπηρετούν τα συμφέροντά μας. Απαιτούμε αξιοκρατία, αλλά αναζητούμε προσωπικές εξαιρέσεις. Επικαλούμαστε την ισονομία, αλλά θεωρούμε φυσιολογική την προνομιακή μεταχείριση των ημετέρων. Υπερασπιζόμαστε την αλήθεια, εφόσον δεν διαταράσσει τις βεβαιότητές μας. Έτσι, η ηθική κινδυνεύει να μετατραπεί από καθολικό κριτήριο σε επιλεκτικό εργαλείο: αυστηρό απέναντι στους άλλους, επιεικές απέναντι στον εαυτό μας.

Ο Καντ προσφέρει ένα ιδιαίτερα ισχυρό κριτήριο απέναντι σε αυτή την αντίφαση. Η ηθική αξία μιας πράξης δεν μπορεί να εξαρτάται από το ποιος την πραγματοποιεί ή από το εάν οι συνέπειές της μας ευνοούν. Η απαίτηση να μπορούμε να θελήσουμε τον γνώμονα της πράξης μας ως καθολικό νόμο αποκαλύπτει την ασυνέπεια της επιλεκτικής ηθικής. Όποιος αξιώνει για τον εαυτό του ένα προνόμιο που αρνείται στους άλλους δεν θεμελιώνει μια ηθική αρχή. Διεκδικεί μια εξαίρεση από αυτήν.

Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν η ατομική αυτοδικαίωση μετατρέπεται σε συλλογική στάση. Όταν πολλοί άνθρωποι υιοθετούν τις ίδιες δικαιολογίες, η παραβίαση παύει να εμφανίζεται ως προσωπική παρέκκλιση και αποκτά τον χαρακτήρα κοινωνικής κανονικότητας. Η ηθική ευθύνη διαχέεται, η προσωπική συνείδηση καθησυχάζεται και η επίκληση του «έτσι κάνουν όλοι» λειτουργεί ως υποκατάστατο της ηθικής επιχειρηματολογίας. Η συχνότητα μιας συμπεριφοράς εκλαμβάνεται ως απόδειξη της ορθότητάς της, μολονότι το γεγονός ότι κάτι συμβαίνει συστηματικά δεν συνεπάγεται ότι είναι και ηθικά δικαιολογημένο.

Η διαδικασία αυτή μπορεί να φτάσει ακόμη παραπέρα. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για παράδειγμα, η δημόσια ταπείνωση ενός ανθρώπου ενδέχεται να παρουσιάζεται ως πράξη δικαιοσύνης, όταν πραγματοποιείται στο όνομα ενός θεωρούμενου ηθικά ανώτερου σκοπού. Η προσβολή της αξιοπρέπειας νομιμοποιείται ως κοινωνική ευαισθησία και η συλλογική στοχοποίηση ως ηθική αποκατάσταση. Εκείνος που επικαλείται τον σεβασμό προς τον άνθρωπο μπορεί να καταλήγει να αρνείται τον ίδιο σεβασμό σε όποιον θεωρεί αντίπαλό του. Η επίκληση ενός αγαθού σκοπού δεν αρκεί, ωστόσο, για να καταστήσει ηθικά θεμιτό οποιοδήποτε μέσο.

Δεν πρέπει, βεβαίως, να συγχέουμε κάθε μεταβολή των ηθικών αντιλήψεων με την ηθική παρακμή. Η ιστορία γνωρίζει περιπτώσεις κατά τις οποίες η αμφισβήτηση καθιερωμένων κανόνων αποτέλεσε ουσιαστική πρόοδο. Η κατάργηση της δουλείας, η αναγνώριση της ισότητας ενώπιον του νόμου και η διεύρυνση της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας προϋπέθεσαν τη ρήξη με κοινωνικές αντιλήψεις που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητες. Η ηθική δεν μπορεί να ταυτίζεται με την παράδοση ούτε η κοινωνική αλλαγή με την παρακμή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η αναθεώρηση των αξιών στηρίζεται σε συνεπή, ορθολογικά και καθολικεύσιμα επιχειρήματα ή εάν αποτελεί πρόσχημα για τη δικαιολόγηση της ιδιοτέλειας.

Η βαθύτερη απειλή εμφανίζεται όταν η κοινωνία χάνει την ικανότητα της ηθικής αυτοκριτικής. Όταν δεν εξετάζει πλέον εάν οι πρακτικές της ανταποκρίνονται στις αρχές που διακηρύσσει, αλλά περιορίζεται στην αναζήτηση επιχειρημάτων που τις νομιμοποιούν. Όταν η συνείδηση δεν λειτουργεί ως εσωτερικό κριτήριο ελέγχου, αλλά ως μηχανισμός αυτοεπιβεβαίωσης. Και κυρίως όταν η εντιμότητα, αντί να αποτελεί προϋπόθεση κοινωνικής αναγνώρισης, αντιμετωπίζεται ως μειονέκτημα απέναντι στην επιτυχία εκείνων που δεν δεσμεύονται από ηθικούς περιορισμούς.

Μια τέτοια κοινωνία δεν στερείται απαραίτητα ηθικού λόγου. Μπορεί, αντιθέτως, να κατακλύζεται από ηθικές διακηρύξεις, δημόσιες καταδίκες και επιδείξεις ευαισθησίας. Η ένταση, όμως, με την οποία επικαλείται κανείς τις αξίες δεν αποδεικνύει και την προσήλωσή του σε αυτές. Η ηθικότητα δεν μετριέται από τη συχνότητα των διακηρύξεων, αλλά από τη συνέπεια ανάμεσα στις αρχές και στις πράξεις, ιδιαίτερα όταν αυτή η συνέπεια συνεπάγεται προσωπικό κόστος.

Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν εξαντλείται στη θέσπιση αυστηρότερων νόμων ούτε στην επιβολή περισσότερων κυρώσεων. Απαιτεί μια ουσιαστική ανασυγκρότηση της ηθικής παιδείας, όχι ως μηχανισμού επιβολής έτοιμων απαντήσεων, αλλά ως καλλιέργειας της κριτικής σκέψης, της προσωπικής ευθύνης και της ικανότητας αυτοελέγχου. Η ηθική ωριμότητα αρχίζει όταν ο άνθρωπος είναι διατεθειμένος να υποβάλει τη δική του συμπεριφορά στην ίδια αυστηρή κρίση που επιφυλάσσει για τη συμπεριφορά των άλλων.

Ίσως, λοιπόν, το μείζον ηθικό πρόβλημα της εποχής μας να μην είναι ότι οι άνθρωποι εξακολουθούν να αδικούν, να εξαπατούν και να παραβιάζουν τις αρχές τους. Είναι ότι μπορούν να το πράττουν χωρίς να αισθάνονται πως απομακρύνονται από αυτές. Ότι κατορθώνουν να διατηρούν μια θετική ηθική αυτοεικόνα ακόμη και όταν η συμπεριφορά τους αντιφάσκει προς όσα διακηρύσσουν. Ότι η ανηθικότητα μπορεί να πάψει να βιώνεται ως παρέκκλιση και να εμφανιστεί ως φυσιολογικός, ενίοτε μάλιστα αξιοθαύμαστος, τρόπος ζωής.

Διότι η κοινωνία που αναγνωρίζει την αδικία, διατηρεί ακόμη τη δυνατότητα να την αντιμετωπίσει. Εκείνη, όμως, που έχει μάθει να αποκαλεί την αδικία δικαιοσύνη, έχει ήδη χάσει ακόμη και το ηθικό κριτήριο με το οποίο θα μπορούσε να την αμφισβητήσει.

–

banner-article banner-advertisement

Δημοφιλή άρθρα

  • Εβδομάδας