“Ο ηρωικός Νοέμβρης 1973 με τη ματιά του Σπύρου Χαλβατζή” / γράφει ο Βασίλης Καλαμαράς

Σχεδόν έξι δεκαετίες αγωνιστικής ζωής, μιας ζωής περασμένης από το αλάθητο φίλτρο της ανεμπόδιστης πρόσληψης των γεγονότων, όλα μείζονα και συνταρακτικά, μοναδικά στη συγχρονία τους, περασμένα από το κοσκίνισμα του ανυποχώρητου πάθους για το εργατικό – λαϊκό κίνημα.

Αν το γένος είναι η ανάγκη να ειπωθούν τα πράγματα με το όνομά τους, να χωρέσουν όλα στη ροή της Ιστορίας, που δεν είναι μια λέξη κενή νοήματος αλλά λειτουργεί ως σάρκα από τις σάρκες του πάσχοντος προσώπου, αυτό το γένος αγκαλιάζει τα είδη και καθώς τα εναγκαλίζεται δεν τα περισφίγγει, δεν τα πνίγει. Το κάθε είδος εναποθέτει το απόσταγμά του, δημιουργώντας ένα χαρμάνι με το οποίο δοξάζεται ο ελεύθερος άνθρωπος, χωρίς εκμετάλλευση από άνθρωπο.

Τα τρία λογοτεχνικά είδη συγγενικά και αυτόνομα, καθώς το ένα μπαίνει μέσα στο άλλο, προκαλώντας συνομιλία αλλήλων, κάποια στιγμή φύεται ως παραφυάδα, καθόλου ενοχλητική, καθώς πολλαπλασιάζει την εικόνα με την ακρίβεια του κύριου θέματος και των λεπτομερειών του.

Ας το φανταστούμε ως «κόκκινο» δέντρο, καταμεσίς της πολιτείας, γύρω από το οποίο συγκεντρώνεται ο λαός, μέσα από συνεχή μπολιάσματα μνήμης, και πετάει ακόμη περισσότερα κλαδιά και φύλλα, καθώς ο μάρτυρας Σπύρος Χαλβατζής δεν μιλάει αποκλειστικά εξ ονόματός του όταν, συναισθηματικά για να επανασυνδεθεί με το αναγνωστικό κοινό του, επαναφέρει το «εγώ».

Ωστόσο η προσωπική αντωνυμία, αν και προς στιγμήν προσανατολίζει προς την επ’ εμοί ανάγνωση με τον συγγραφέα, σε μια κατ’ αποκλειστικότητα σχέση, δεν αργεί να ακυρωθεί στην αφηγηματική ροή και ανεμπόδιστα, χωρίς να κοπιάσουμε, κρατάμε στα χέρια μας το κλειδί το οποίο ανοίγει τη θύρα του οικοδομήματος, με την επιγραφή «εμείς».

Οι «Απείθαρχοι» επιτελούν το διαρκές και αναγεννώμενο θαύμα της επιμονής στις αξίες του σοσιαλισμού – κομμουνισμού, με υπερτονισμό του σεμνού βηματισμού, χωρίς μελοδραματικές εικονοκλαστικές εκκλήσεις, οι οποίες πιθανότατα συσκοτίζουν το νόημα που παίρνουν οι ακέραιες πράξεις, όταν υποστηρίζονται από το συνεπές και ανυποχώρητο άκαμπτο ήθος.

Η ΚΝΕ και η Αντι-ΕΦΕΕ στην πρώτη γραμμή

Μέρες της 53ης επετείου από την ηρωική εξέγερση του Νοέμβρη του ’73, με την ΚΝΕ και την Αντι-ΕΦΦΕ στην πρώτη γραμμή της ταξικής πάλης εναντίον της δικτατορίας. Ομως ας δώσουμε το λόγο στον εξόριστο, για δεύτερη φορά, στη Γυάρο.

Από το παράνομο ραδιόφωνο του στρατοπέδου, τον Σεπτέμβρη του 1968, κυκλοφορεί η λυτρωτική είδηση ότι έχει ιδρυθεί η ΚΝΕ και ότι κυκλοφορεί το πρώτο φύλλο του παράνομου «Οδηγητή», με πρώτο Γραμματέα τον «παλιό αλύγιστο κομμουνιστή» Μήτσο Τσιάρα.

Στα 23 του χρόνια, δύο χρόνια από την ίδρυση της ΚΝΕ, αυτός ο πιστός στις προοδευτικές ιδέες νέος βάζει την υπογραφή του σε επιστολή μαζί με άλλους 64 νεολαίους κομμουνιστές και παλιούς Λαμπράκηδες εξόριστους στο Λακκί της Λέρου.

Το υλικό της μεταδίδεται από τη «Φωνή της Αλήθειας» και δημοσιεύεται στα παράνομα φύλλα του «Ριζοσπάστη» και του «Οδηγητή» Η απάντηση στις οπορτουνιστικές αιτιάσεις δεν άργησε να έρθει από τη δράση των Οργανώσεων της ΚΝΕ στα πανεπιστήμια, στις σχολές και στις εργατικές γειτονιές.

«Μπορεί μια κομμουνιστική οργάνωση νεολαίας», συγκροτεί τα οργανωτικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά της ο Σπύρος Χαλβατζής, «να κάνει μαζικά ανοίγματα, εάν έχει μια καλά οργανωμένη, ιδεολογικά και πολιτικά συσπειρωμένη Οργάνωση και αν δεν φοβάται. Μπορεί να δράσει και να κερδίσει νέους ανθρώπους στον καθημερινό αγώνα για τα βιοποριστικά και άλλα προβλήματα, αλλά και να παρεμβαίνει ιδεολογικά και πολιτικά, να τους κερδίζει στον γενικότερο αγώνα για την ανατροπή της αστικής εξουσίας».

Χρέωση στο Κεντρικό Συμβούλιο της ΚΝΕ

Όταν απολύεται, δεν θα αργήσει να μπει στην παρανομία, «στο Γραφείο της ΚΝΕ Αθήνας με χρεώσεις σε δύσκολες περιοχές και συνοικίες και χρέωση στο Κεντρικό Συμβούλιο. Δουλειά καθημερινή στο γουναράδικο Μητροπόλεως και Νίκης (…) Το βράδυ στο νυχτερινό γυμνάσιο και φυσικά, όλες τις ώρες ελεύθερες και μη, στην παράνομη Οργάνωση της ΚΝΕ.»

Είναι μια περίοδος καθόλα σκληρή και ανελέητη για την αντιδικτατορική πάλη, η οποία κινητοποιεί τις επαναστατικές δυνάμεις και το κατά μέτωπο κίνημά τους μέσα από την Οργάνωση της ΚΝΕ στην Αθήνα. Ομως ας αφήσουμε τον αείμνηστο αγωνιστή να μας μεταφέρει την ατμόσφαιρα λίγους μήνες πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου:

«Η κινητικότητα, η ρίψη φέιγ βολάν και τρικ με αντιδικτατορικό περιεχόμενο, η αναγραφή συνθημάτων στους τοίχους της Αθήνας (…), ήταν συχνό φαινόμενο. Αργά και βασανιστικά γίνονταν βήματα στη στρατολόγηση νέων μελών από εργοστάσια, τόπους δουλειάς και συνοικίες».

Και δεν θα αργήσουν τα τέκνα της ανάγκης, αυτά τα φανατικά «παιδιά» για γράμματα και αγώνες, να σκαρφαλώσουν, όταν ξημέρωσε η 20ή Μάρτη 1973, στην ταράτσα της Νομικής Σχολής της Αθήνας:

«Τα μέλη και τα στελέχη της ΚΝΕ και της Αντι-ΕΦΕΕ έπαιξαν σπουδαίο ρόλο (…) Μετά από την επίθεση των αστυνομικών δυνάμεων έγιναν πολλές συλλήψεις και άγριοι ξυλοδαρμοί. Αρκετοί φοιτητές, αλλά και εργάτες που συνελήφθησαν, πέρασαν από δίκες και καταδικάστηκαν».

Ωστόσο η Οργάνωση Αθήνας της ΚΝΕ δεν έκανε πίσω, μπήκε με τα μπούνια στη συνέχιση της δράσης της μέχρι την εξέγερση του Νοέμβρη στο Πολυτεχνείο. Αλλά το ερχόμενο Σαββατοκύριακο θα συνεχίσουμε πάνω στον καμβά του μαρτυρολογίου του Σπύρου Χαλβατζή.

Μέρος Β

«Λαός και νεολαία, με την εμφάνιση των οικοδόμων, αισθάνθηκαν μια νέα αγωνιστική ανάταση»

Ο τίτλος του βιβλίου του κυριολεκτεί, το πρόσωπο και η πράξη δεν ξεχωρίζουν: «Οι απείθαρχοι. Μια ζωή δοσμένη στον αγώνα» («Σύγχρονη Εποχή»). Όμως, ας προσέξουμε τον πληθυντικό του επιθέτου, που παραπέμπει στον πληθυντικό της προσωπικής αντωνυμίας εγώ. Βλέπεται και ακούγεται μέσα στο Εμείς, με έψιλον κεφαλαίο, ως κοινότητα, με την έννοια της κοινοκτημοσύνης, της μοιρασιάς, της αλληλοβοήθειας, της αλληλεγγύης.

Ο πάντα ανυποχώρητος αγωνιστής δεν λυγίζει

Με τις φυλακίσεις και τις εκτοπίσεις, το νόημα των λέξεων δεν εκτρέπεται στη ρητορική της συμπόνιας, σε συναισθηματισμούς που ανάγονται στην αφηρημένη σκέψη. Το σώμα είναι παρόν, βρίσκεται σε δοκιμασία, βασανίζεται, κομματιάζεται, ματώνει, πυορροεί, εξοντώνεται, απολύει τον λόγο, χάνει την ομιλία του, απεκδύεται την ανθρώπινη λαλιά, πέφτει μπρούμυτα και ακατάληπτα μονολογεί από πόνο.

Κι όμως, ο αγωνιστής στέκεται στα δυο πόδια του, ανακτά τις δυνάμεις του, γιατί το παρόν επείγει ως προετοιμασία για την εμπέδωση του σοσιαλισμού – κομμουνισμού. Είναι πια 45χρονος ο Σπύρος Χαλβατζής, έχει περάσει διά πυρός και σιδήρου στα κολαστήρια της δικτατορίας και δεν έχει σπάσει, επομένως έχει όλα τα δοκιμασμένα τεκμήρια για να δώσει τον ορισμό της έννοιας του επαναστάτη. Τον βρίσκουμε στο βιβλίο του «Η συνέχεια. Το ΚΚΕ στη σύγχρονη εποχή» («Σύγχρονη Εποχή»):

Ο ορισμός της έννοιας του επαναστάτη

«Σε κάθε περίοδο, η έννοια του επαναστάτη εμφανίζεται με άλλη μορφή. Σε επαναστατικές περιόδους και πολύ περισσότερο σε πολεμικές συγκρούσεις, επαναστάτης είναι αυτός που δίνει αφειδώλευτα τη ζωή του στον αγώνα, θυσιάζεται για το κοινό καλό. Η ιστορία του λαϊκού κινήματος της πατρίδας μας έχει να επιδείξει μορφές λαϊκών αγωνιστών-επαναστατών που τα ‘δωσαν όλα για τον λαό και την πατρίδα, πολεμώντας τους κατακτητές με το όπλο στο χέρι. Μερικές φορές ταυτίζεται η έννοια του επαναστάτη μόνο με τον πολεμιστή.

Επαναστάτης για όλες τις συνθήκες και τις εποχές

Τον επαναστάτη κομμουνιστή μπορεί να τον συναντήσει κανείς σε όλες τις συνθήκες και σε όλες τις εποχές. Και με το όπλο στο χέρι υπερασπίζεται την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της πατρίδας, και στα οδοφράγματα και στη διαδήλωση και στην απεργία και στην καθημερινή λαϊκή πάλη για τα μικρά και τα μεγάλα προβλήματα που απασχολούν τους εργάτες, τους άλλους εργαζόμενους, τους νέους και τις νέες».

Και επιβεβαιώνει, με τα δικά του λόγια, την παντοδυναμία της συλλογικότητας στις αποφάσεις και στις δράσεις. Φρέσκοι, ολόφρεσκοι, λαμπεροί οι καρποί του, κομμένοι από το πάντα νεοπαγές κι αειθαλές δέντρο της επανάστασης:

Η υποταγή του εγώ στο εμείς με ανιδιοτέλεια

«Η υποταγή του εγώ στο εμείς, η υποστήριξη της συλλογικής προσπάθειας, η ανιδιοτέλεια, ο αγώνας ενάντια σε οποιασδήποτε μορφής κοινωνική αδικία, η υπεράσπιση του αδικημένου, είναι πράξεις επαναστατικές».Έτσι και στη δικτατορία, αισθανόταν πάνω στο πετσί το δέος και την ανατριχίλα που του προκαλούσαν οι ηρωικές παραδόσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος και του εργατικού κινήματος. Αισθανόταν ότι έχει παραλάβει ένα νήμα ζωής του αεί αγώνα, το οποίο «δεν μπορεί να κοπεί εύκολα». Από πού κρατάει; «Από τον Μακρυγιάννη και τον Καραϊσκάκη, μέχρι τον Αρη και τον Μπελογιάννη».

Ανακεφαλαιώνουμε. Ο Σπύρος Χαλβατζής απολύεται από την εξορία στις 12 Οκτώβρη 1970, αμέσως μετά υπηρετεί τη στρατιωτική θητεία του, μέχρι τις 22 Οκτώβρη 1972, οπότε με την αποστράτευσή του θα βρεθεί στην πρώτη γραμμή της παράνομης δράσης της ΚΝΕ.

Ας μπούμε στο περιβάλλον της ηρωικής εξέγερσης, όπως εκτίθεται στο 22ο κεφάλαιο του βιβλίου του «Οι απείθαρχοι». Πρέπει να τον δούμε ως έναν 26χρονο νέο άνθρωπο, ο οποίος έχει περάσει από σαράντα κύματα και δεν έχει εξοκείλει από τη γραμμή του πεφωτισμένου ορίζοντά του.

Στρατολογία εργατών από εργοστάσια της πρωτεύουσας

Ως ενεργή παρουσία σε συνθήκες παρανομίας, θυμάται «ότι είχαν γίνει αρκετά βήματα με τη στρατολογία πολλών νέων εργατών από εργοστάσια της πρωτεύουσας. Επιτυχία σημειώθηκε με την απόκτηση σταθερής επαφής και την οργάνωση τριών εργατών στα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά – αυτοί αποτέλεσαν τη μαγιά για τη διείσδυση της ΚΝΕ σε αυτά. Αλλωστε, η Κομματική Οργάνωση Αθήνας ανέπτυσσε πολύμορφη αντιδικτατορική δράση σε όλη την περιοχή και μπορούσε να βοηθά καλύτερα στην καθοδήγηση της δουλειάς της ΚΝΕ».

Πρέπει να τονιστεί ότι η εξέγερση δεν γεννήθηκε στο κενό και δεν ήταν αποτέλεσμα αυθόρμητης τελεστικής πρωτοβουλίας, είχε οργανωθεί και καθοδηγηθεί από την πρωτοπορία των οργανωμένων δυνάμεων του ΚΚΕ, της ΚΝΕ και της Αντι-ΕΦΕΕ.

Η ποιοτική αλλαγή με την παρουσία των οικοδόμων

Ωστόσο, ο αείμνηστος σύντροφος στέκεται σ’ ένα κομβικό γεγονός που έδωσε – κατά την κρίση του – ποιοτικά χαρακτηριστικά στον ηρωικό Νοέμβρη, «όταν το απόγευμα της Πέμπτης μια ομάδα διακοσίων πενήντα-τριακοσίων οικοδόμων (…) ξεκίνησε από την πλατεία Ταχυδρομείου απέναντι από το Δημαρχείο της Αθήνας και έφτασε στο Πολυτεχνείο.

Μέσα στο Ιδρυμα, αλλά και στους γύρω δρόμους βρίσκονταν χιλιάδες εργάτες, άλλοι εργαζόμενοι, κομμουνιστές, αντιδικτατορικοί αγωνιστές, ωστόσο, αυτή η οργανωμένη παρουσία και η συμμετοχή με το πανό έδωσε άλλη εικόνα, σηματοδότησε μια ποιοτική αλλαγή. Λαός και νεολαία, με την εμφάνιση των οικοδόμων, αισθάνθηκαν μια νέα αγωνιστική ανάταση».

Η συνεδρίαση της ΚΝΕ στην «Μπλε Πολυκατοικία»

Το βράδυ της 17ης Νοέμβρη, με τους νεκρούς να αυξάνονται, το παράνομο Γραφείο της ΚΝΕ συνεδρίαζε στην «Μπλε Πολυκατοικία» της πλατείας Εξαρχείων. Για μια βδομάδα, «μετά από τις δολοφονίες και τα γεγονότα που ακολούθησαν, τα στελέχη της ΚΝΕ βρεθήκαμε στην πιο βαθιά παρανομία. Αμεση προσπάθειά μας ήταν η αποκατάσταση επαφών για τη συνέχιση του αγώνα ενάντια στη δικτατορία και στα εγκλήματά της, καθώς και η επιδίωξη να διασωθούν τραυματίες που κινδύνευε η ζωή τους. Επρεπε να βρεθούν σπίτια για όσους καταδιώκονταν να περάσουν στην παρανομία, ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν την οργάνωση της πάλης στις νέες, πολύ πιο σκληρές συνθήκες που ακολούθησαν το ματοκύλισμα στο Πολυτεχνείο».

Σύλληψη και δεύτερος εκτοπισμός στη Γυάρο

Η προσπάθεια ανακόπηκε, καθώς το Σάββατο της 25ης Νοέμβρη, μπροστά στο νεοκλασικό της οδού Ακαδημίας 87, ο σύντροφος συλλαμβάνεται σε μπλόκο από όργανα της Ασφάλειας.

Από εκεί ακολούθησε η μεταγωγή του, στα κρατητήρια της Υποδιεύθυνσης Ασφάλειας Προαστίων στον Περισσό. Το βράδυ της 30ής Δεκέμβρη φορτώνεται σε πολεμικό πλοίο, ελλιμενισμένο στην Ελευσίνα. Τα χαράματα της επόμενης μέρας, θα πατήσει, για δεύτερη φορά, τα μαύρα χώματα της Γυάρου. Αθάνατη η μνήμη του.

*Βασίλης ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ

Δημοσιογράφος, συγγραφέας, κριτικός βιβλίου

Μέρος Α rizospastis.gr 

Μέρος Β rizospastis.gr