Αρκεί να δοκιμάσουμε αυτό που προτείνει το φετινό σύνθημα της ημέρας: «See the World Through Their Eyes» – «Δες τον κόσμο μέσα από τα μάτια τους».
Γιατί ο ίδιος κόσμος είναι πολύ διαφορετικός ανάλογα με το ποιος τον κοιτάζει.
Για έναν σκύλο που εγκαταλείφθηκε στην άκρη ενός δρόμου, μπορεί να είναι ένα αυτοκίνητο που απομακρύνεται. Για μια γάτα που γεννήθηκε στον δρόμο, είναι μια καθημερινή αναζήτηση τροφής και ασφαλούς καταφυγίου. Για ένα ζώο που περνά τη ζωή του δεμένο, είναι ένας κόσμος με ακτίνα λίγων μέτρων.
Για ένα άγριο ζώο, πάλι, μπορεί να είναι ένα δάσος που καίγεται, ένας βιότοπος που συρρικνώνεται, μια θάλασσα γεμάτη πλαστικό ή ένας δρόμος που κόβει στα δύο την περιοχή στην οποία επί γενιές κινούνταν το είδος του.
Η αλλαγή οπτικής που προτείνει η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ζώων είναι τελικά πολύ πιο απαιτητική από μια γιορτή. Μας ζητά να εξετάσουμε τις ανθρώπινες επιλογές από την πλευρά εκείνων που υφίστανται τις συνέπειές τους χωρίς να έχουν συμμετάσχει ποτέ στη λήψη τους.
Η Ελλάδα των κατοικιδίων και η Ελλάδα των αδέσποτων
Στην Ελλάδα η σχέση μας με τα ζώα έχει αλλάξει εντυπωσιακά τις τελευταίες δεκαετίες. Σκύλοι και γάτες έχουν μετακινηθεί από την αυλή στον καναπέ, αντιμετωπίζονται ολοένα περισσότερο ως μέλη της οικογένειας και γύρω από τη φροντίδα τους έχει αναπτυχθεί μια ολόκληρη κουλτούρα που πριν από μερικές γενιές θα φαινόταν σχεδόν αδιανόητη.
Την ίδια στιγμή, όμως, αρκεί μια μικρή διαδρομή έξω από τα μεγάλα αστικά κέντρα για να συναντήσει κανείς την άλλη Ελλάδα.
Σκύλους εγκαταλειμμένους σε δρόμους, γέννες που δεν έπρεπε ποτέ να έχουν υπάρξει, γάτες που πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα, ζώα δεμένα μόνιμα σε αυλές, μπαλκόνια ή χωράφια και εθελοντές που προσπαθούν με προσωπικά χρήματα να καλύψουν κενά τα οποία δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο με την καλή θέληση.
Η χώρα διαθέτει πλέον ένα πολύ πιο οργανωμένο θεσμικό πλαίσιο. Υπάρχει το Εθνικό Μητρώο Ζώων Συντροφιάς, λειτουργεί Πανελλήνια Πλατφόρμα Υιοθεσίας, προβλέπονται ηλεκτρονική σήμανση και καταγραφή, προγράμματα στειρώσεων και συγκεκριμένες υποχρεώσεις για τους δήμους και τους ιδιοκτήτες.
Η ύπαρξη μητρώων, νόμων και ψηφιακών υπηρεσιών είναι σημαντική. Δεν μπορεί όμως από μόνη της να εξαφανίσει το αδέσποτο από τον δρόμο.
Διότι πίσω από ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος βρίσκεται ακόμη μια ανθρώπινη απόφαση: ένα ζώο που δεν στειρώθηκε, μια ανεπιθύμητη γέννα, ένα κατοικίδιο που κάποιος απέκτησε χωρίς να έχει υπολογίσει ότι η ευθύνη μπορεί να διαρκέσει δεκαπέντε χρόνια και τελικά μια εγκατάλειψη.
Η κακοποίηση δεν αντιμετωπίζεται μόνο αφού συμβεί
Το ίδιο ισχύει και για την κακοποίηση. Η αυστηροποίηση των ποινών και η δυνατότητα παρέμβασης των αρχών είναι απαραίτητες, αλλά η πραγματική επιτυχία μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο από το πόσο αυστηρά τιμωρεί εκείνον που βασάνισε ένα ζώο. Μετριέται και από το πόσες τέτοιες πράξεις κατάφερε να αποτρέψει.
Και η πρόληψη αρχίζει πολύ πριν εμφανιστούν η Αστυνομία, ο εισαγγελέας ή το πρόστιμο. Αρχίζει από την εκπαίδευση.
Ένα παιδί που μαθαίνει από μικρό ότι ένα ζώο αισθάνεται πόνο, φόβο, στρες και ασφάλεια είναι πολύ πιθανότερο να εξελιχθεί σε έναν ενήλικα που αντιλαμβάνεται τη φροντίδα του ως ευθύνη και όχι ως ιδιοκτησιακό δικαίωμα χωρίς όρια.
Γι’ αυτό η φιλοζωία δεν θα έπρεπε να εμφανίζεται στο σχολείο μόνο μέσα από μια επετειακή δράση στις 4 Οκτωβρίου. Η εκπαίδευση για τη σχέση με τα ζώα, την υπεύθυνη κηδεμονία, την προστασία της άγριας ζωής και τον σεβασμό κάθε έμβιου όντος μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης περιβαλλοντικής και κοινωνικής αγωγής.
Τα παιδιά μπορούν να μάθουν τι σημαίνει εγκατάλειψη, γιατί είναι απαραίτητη η στείρωση, γιατί ένα ζώο δεν είναι δώρο που επιστρέφεται όταν δυσκολέψει η καθημερινότητα, πώς πλησιάζουμε με ασφάλεια έναν σκύλο και πώς αντιδρούμε όταν βλέπουμε ένα ζώο να κακοποιείται. Και αυτή η εκπαίδευση δεν αφορά μόνο τα παιδιά.
Η απόκτηση ενός ζώου συνεπάγεται υποχρεώσεις που πρέπει να είναι γνωστές πριν και όχι αφού αυτό φτάσει στο σπίτι. Χρειάζεται χρόνος, οικονομικό κόστος, κτηνιατρική φροντίδα, καθημερινή ενασχόληση και μια δέσμευση που μπορεί να ξεπεράσει τη δεκαετία. Όσο περισσότερο αυτή η πραγματικότητα γίνεται κατανοητή εκ των προτέρων, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες ένα ζώο να καταλήξει αργότερα παραμελημένο ή εγκαταλειμμένο.
Ο νόμος χρειάζεται και μάτια που δεν γυρίζουν αλλού
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά της πρόληψης: η κοινωνία που δεν προσπερνά. Η κακοποίηση ενός ζώου συχνά δεν συμβαίνει σε έναν εντελώς αόρατο χώρο. Υπάρχουν γείτονες που ακούν, περαστικοί που βλέπουν, άνθρωποι που γνωρίζουν ότι ένας σκύλος παραμένει διαρκώς δεμένος χωρίς επαρκές νερό ή προστασία, ότι ένα ζώο βρίσκεται σε συνθήκες παραμέλησης ή ότι κάποιος συμπεριφέρεται συστηματικά βίαια απέναντί του.
Η ενημέρωση για το πότε και πού μπορεί να γίνει καταγγελία, η άμεση κινητοποίηση των αρμόδιων αρχών και η πραγματική διερεύνηση των περιστατικών είναι εξίσου σημαντικές με την αυστηρότητα της νομοθεσίας.
Γιατί ένας νόμος που προβλέπει βαριές κυρώσεις μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά μόνο όταν υπάρχει η πεποίθηση ότι η κακοποίηση θα εντοπιστεί, θα καταγγελθεί και θα έχει συνέπειες.
Το ίδιο ισχύει για τους ελέγχους σχετικά με τη σήμανση, τις συνθήκες διαβίωσης, την παράνομη εκτροφή και εμπορία, αλλά και για την εγκατάλειψη. Η τελευταία παραμένει ίσως η πιο ύπουλη μορφή κακοποίησης, επειδή συχνά δεν συνοδεύεται από μια εικόνα άμεσης βίας. Ένας σκύλος που αφήνεται σε έναν δρόμο, όμως, εκτίθεται από τη μια στιγμή στην άλλη σε πείνα, δίψα, ασθένειες, τροχαία και κάθε είδους κινδύνους.
Η εγκατάλειψη δεν είναι απλώς ανευθυνότητα. Για το ίδιο το ζώο μπορεί να είναι η αρχή μιας αργής και εξαιρετικά σκληρής δοκιμασίας.
Ένας κόσμος φτιαγμένος σχεδόν αποκλειστικά για εμάς
Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Ζώων επιχειρεί όμως να διευρύνει ακόμη περισσότερο το κάδρο. Το «να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια τους» δεν αφορά μόνο τον σκύλο και τη γάτα.
Αφορά τα άγρια ζώα που καλούνται να προσαρμοστούν σε έναν πλανήτη τον οποίο μετασχηματίζουμε με πρωτοφανή ταχύτητα. Δάση μετατρέπονται σε καμένες εκτάσεις ή κατακερματίζονται από ανθρώπινες υποδομές, υγρότοποι συρρικνώνονται, θάλασσες επιβαρύνονται από πλαστικά και εγκαταλειμμένο αλιευτικό εξοπλισμό, ενώ η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει θερμοκρασίες, εποχές και οικοσυστήματα.
Για τον άνθρωπο μια νέα λεωφόρος είναι μετακίνηση, μια τουριστική εγκατάσταση είναι ανάπτυξη και μια φωτισμένη ακτογραμμή μπορεί να είναι αξιοποίηση.
Για ένα ζώο, όμως, η ίδια παρέμβαση μπορεί να σημαίνει ότι η διαδρομή προς την τροφή κόπηκε, ότι ο τόπος αναπαραγωγής εξαφανίστηκε ή ότι η περιοχή στην οποία μπορούσε να επιβιώσει έγινε ξαφνικά αφιλόξενη.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αναδείξει το φετινό μήνυμα: ο άνθρωπος δεν είναι ο μοναδικός κάτοικος του πλανήτη, παρότι συμπεριφέρεται συχνά σαν να είναι ο μοναδικός που δικαιούται να αποφασίζει πώς θα διαμορφωθεί.
Από τον Άγιο Φραγκίσκο στην παγκόσμια ημέρα
Η επιλογή της 4ης Οκτωβρίου δεν είναι τυχαία. Συμπίπτει με την ημέρα του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, ο οποίος έχει συνδεθεί ιστορικά με την αγάπη και τον σεβασμό προς τα ζώα και τη φύση.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ζώων εξελίχθηκε με τα χρόνια σε διεθνή εκστρατεία για τη βελτίωση των συνθηκών ευζωίας και την αντιμετώπιση της κακοποίησης, της παραμέλησης και της άδικης μεταχείρισης των ζώων.
Έναν αιώνα αργότερα, το βασικό ερώτημα παραμένει παράξενα επίκαιρο. Όχι εάν αγαπάμε τα ζώα. Οι περισσότεροι άνθρωποι θα απαντήσουν εύκολα ότι τα αγαπούν. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι τι είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε εξαιτίας αυτής της αγάπης.
Να στειρώσουμε ένα ζώο αντί να αφήσουμε ακόμη μία ανεπιθύμητη γέννα. Να υιοθετήσουμε αντί να αγοράσουμε όταν μπορούμε. Να γνωρίζουμε τις ανάγκες του πριν το αποκτήσουμε. Να καταγγείλουμε μια κακοποίηση αντί να προσπεράσουμε. Να απαιτήσουμε από δήμους και αρμόδιες υπηρεσίες να κάνουν όσα προβλέπονται. Να θεωρήσουμε την εγκατάλειψη όχι μια άτυχη στιγμή αλλά αυτό που πραγματικά είναι: μεταφορά της δικής μας ευθύνης σε ένα πλάσμα που δεν μπορεί να την αναλάβει.
Και, κυρίως, να μάθουμε στα παιδιά ότι ο σεβασμός στη ζωή δεν αρχίζει όταν ενηλικιωθούν. Χτίζεται από πολύ νωρίτερα.
Αν μπορούσαν να μας κοιτάξουν εκείνα
Ίσως γι’ αυτό το φετινό σύνθημα είναι πιο ενδιαφέρον από τις συνηθισμένες διακηρύξεις μιας επετειακής ημέρας. Δεν μας ζητά απλώς να κοιτάξουμε τα ζώα, αλλά να αλλάξουμε θέση.
Να κοιτάξουμε για λίγο τον δρόμο από το ύψος ενός εγκαταλειμμένου σκύλου. Την πόλη μέσα από τα μάτια μιας αδέσποτης γάτας. Τη θάλασσα από τη θέση μιας χελώνας που συναντά πλαστικό εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει τροφή. Το δάσος από τη θέση ενός ζώου που επιστρέφει μετά τη φωτιά και δεν βρίσκει πια το περιβάλλον στο οποίο ζούσε.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ζώων θα γεμίσει και φέτος τα κοινωνικά δίκτυα με όμορφες φωτογραφίες. Δεν υπάρχει τίποτα κακό σε αυτό. Θα είχε όμως μεγαλύτερη αξία εάν, όταν τελειώσει η 4η Οκτωβρίου, έμενε κάτι περισσότερο από μερικές εικόνες: περισσότερη εκπαίδευση, λιγότερη ανοχή στην κακοποίηση, ουσιαστικότεροι έλεγχοι, υπεύθυνες υιοθεσίες και πολίτες που γνωρίζουν ότι η προστασία ενός ζώου δεν είναι υπόθεση κάποιου άλλου.
Γιατί το δύσκολο δεν είναι να αγαπάμε τα ζώα για μία ημέρα. Είναι να φτιάξουμε έναν κόσμο στον οποίο η ζωή τους θα έχει αξία και τις υπόλοιπες 364.
–
