Η «κοινωνία της συνεχούς γνώμης»: Όταν η γνώμη υπερβαίνει τη γνώση… / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Η «κοινωνία της συνεχούς γνώμης»: Όταν η γνώμη υπερβαίνει τη γνώση ή όταν όλοι έχουν γνώμη για τα πάντα, τι συμβαίνει με τη γνώση;

Ζούμε σε μια εποχή όπου η γνώμη, πέρα από αυτονόητο δικαίωμα, τείνει να αποτελεί σχεδόν υποχρέωση. Ο καθένας καλείται να έχει γνώμη για όλους και για όλα: για την πολιτική, την επιστήμη, την ηθική, τον πόλεμο, την τέχνη, την ιατρική, την εκπαίδευση. Δεν έχει σημασία αν κάποιος έχει μελετήσει ένα θέμα, αν διαθέτει γνώση ή εμπειρία. Η ίδια η κοινωνία φαίνεται να απαιτεί από όλους να εκφέρουν άποψη άμεσα και δημόσια. Η σιωπή σχεδόν μοιάζει ύποπτη.

Αυτή η κατάσταση δημιουργεί ένα παράδοξο: ποτέ στην ιστορία οι άνθρωποι δεν είχαν τόσο μεγάλη πρόσβαση σε πληροφορίες, και ποτέ η γνώμη δεν είχε τόσο μεγάλη κυριαρχία πάνω στη γνώση. Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιόμορφη σύγχυση ανάμεσα σε δύο έννοιες που η φιλοσοφία διέκρινε από την αρχαιότητα: τη γνώση και τη γνώμη.

Ήδη ο Πλάτων είχε επισημάνει αυτή τη διάκριση. Στους διαλόγους του, η γνώση συνδέεται με τη δικαιολόγηση, την κατανόηση και τη δυνατότητα να αιτιολογηθεί μια θέση. Η γνώμη, αντίθετα, είναι μια πεποίθηση που μπορεί να είναι σωστή ή λανθασμένη αλλά δεν στηρίζεται απαραίτητα σε επαρκή λόγο. Η γνώμη είναι εύκολη κι ανέξοδη· η γνώση απαιτεί τριβή και κόπο.

Στη σύγχρονη κοινωνία, όμως, η διάκριση αυτή φαίνεται να θολώνει. Η γνώμη έχει αποκτήσει το ίδιο κύρος με τη γνώση. Στον δημόσιο διάλογο, η φράση «αυτή είναι η γνώμη μου» λειτουργεί συχνά σαν τελική δικαιολογία. Δεν χρειάζεται περαιτέρω επιχειρηματολογία· η ύπαρξη της γνώμης θεωρείται επαρκής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν έχουν το δικαίωμα να εκφράζουν τις σκέψεις τους. Η ελευθερία λόγου είναι θεμέλιο των ελεύθερων κοινωνιών. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η γνώμη παύει να είναι ένα πρώτο στάδιο σκέψης και μετατρέπεται σε υποκατάστατο της γνώσης. Όταν η γνώμη δεν οδηγεί σε έρευνα, αλλά αντικαθιστά την ανάγκη για έρευνα.

Η τεχνολογική πραγματικότητα της εποχής ενισχύει αυτή την τάση. Η ταχύτητα της πληροφορίας δημιουργεί την αίσθηση ότι όλα πρέπει να σχολιάζονται αμέσως. Τα γεγονότα εμφανίζονται, και μέσα σε λίγα λεπτά δημιουργείται ένα τεράστιο κύμα απόψεων, ερμηνειών και κρίσεων. Η σκέψη όμως χρειάζεται χρόνο. Η γνώση απαιτεί επεξεργασία, σύγκριση, αμφιβολία. Όταν η κοινωνία απαιτεί άμεση γνώμη, η γνώση βρίσκεται σε μειονεκτική θέση.

Αυτή η κατάσταση παράγει μια ιδιότυπη ισοπέδωση. Ο ειδικός και ο μη ειδικός εμφανίζονται στον δημόσιο χώρο σχεδόν με τον ίδιο τρόπο. Η γνώμη ενός ανθρώπου που έχει αφιερώσει χρόνια μελέτης σε ένα αντικείμενο συχνά παρουσιάζεται δίπλα στη γνώμη κάποιου που μόλις πληροφορήθηκε το θέμα. Η διάκριση ανάμεσα στην ενημερωμένη κρίση και στην αυθόρμητη λεκτική διατύπωση μιας αντίδρασης -θυμικής, ως επί τω πλείστω- γίνεται δυσδιάκριτη.

Ο Σωκράτης είχε προειδοποιήσει για έναν παρόμοιο κίνδυνο. Επισημαίνει ότι το πρώτο βήμα προς τη γνώση είναι η αναγνώριση της άγνοιας. Η διάσημη στάση του «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» δεν είναι έκφραση σκεπτικισμού αλλά αφετηρία φιλοσοφικής έρευνας. Όταν κάποιος αναγνωρίζει ότι δεν γνωρίζει, τότε μπορεί να αρχίσει να μαθαίνει.

Η «κοινωνία της συνεχούς γνώμης», αντίθετα, ενθαρρύνει την αντίθετη στάση. Αντί να αναγνωρίζουμε την άγνοια, συχνά σπεύδουμε να την καλύψουμε με άποψη. Η ανάγκη να συμμετέχουμε στη συζήτηση γίνεται ισχυρότερη από την ανάγκη να κατανοήσουμε το θέμα.

Το αποτέλεσμα είναι μια παράξενη μορφή συλλογικής βεβαιότητας χωρίς γνώση. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι έχουν ξεκάθαρη θέση για ζητήματα τα οποία στην πραγματικότητα είναι εξαιρετικά σύνθετα. Η απλότητα της γνώμης αντικαθιστά την πολυπλοκότητα της γνώσης.

Η κατάσταση αυτή δεν είναι μόνο διανοητικό πρόβλημα· είναι και πολιτικό πρόβλημα. Η δημοκρατία προϋποθέτει ενημερωμένους πολίτες που μπορούν να αξιολογούν επιχειρήματα και να κρίνουν πολιτικές επιλογές. Όταν όμως ο δημόσιος χώρος κυριαρχείται από ταχύτατες γνώμες και επιφανειακές κρίσεις, η ποιότητα της δημοκρατικής συζήτησης μειώνεται.

Η πολιτική συζήτηση αρχίζει τότε να μοιάζει με ανταλλαγή συνθημάτων. Οι θέσεις απλοποιούνται, οι αποχρώσεις εξαφανίζονται και η επιχειρηματολογία υποχωρεί μπροστά στην εντύπωση. Η γνώμη γίνεται στοιχείο ταυτότητας: δεν είναι απλώς κάτι που πιστεύουμε, αλλά κάτι που δηλώνει ποιοι είμαστε.

Αυτό καθιστά ακόμη δυσκολότερη τη διαδικασία της γνώσης. Η γνώση προϋποθέτει τη δυνατότητα να αλλάξουμε άποψη όταν εμφανίζονται καλύτερα επιχειρήματα. Όταν όμως η γνώμη συνδέεται με την ταυτότητα, η αλλαγή γνώμης βιώνεται ως προσωπική ήττα. Έτσι οι άνθρωποι τείνουν να υπερασπίζονται τις θέσεις τους ακόμη και όταν αυτές αποδεικνύονται λανθασμένες.

Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι ενώ η γνώση είναι πιο προσβάσιμη από ποτέ, η κοινωνική δομή της συζήτησης δεν ευνοεί την κατανόηση. Η πληροφορία υπάρχει παντού, αλλά η σοφία παραμένει σπάνια.

Η λύση σε αυτό το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην καταστολή της γνώμης. Οι κοινωνίες χωρίς ελευθερία λόγου δεν παράγουν περισσότερη γνώση. Η λύση βρίσκεται μάλλον στην αποκατάσταση της αξίας της σκέψης. Στην υπενθύμιση ότι η γνώμη είναι μόνο η αρχή της διανοητικής διαδικασίας και όχι το τέλος της.

Ίσως το σημαντικότερο βήμα είναι να επανεκτιμηθεί μια ξεχασμένη αρετή: η διανοητική ταπεινότητα. Η ικανότητα να λέμε «δεν γνωρίζω» είναι συχνά πιο πολύτιμη από τη βιαστική διατύπωση μιας άποψης. Η αναγνώριση της άγνοιας ανοίγει τον δρόμο για τη γνώση που είναι προϋπόθεση για τη διαμόρφωση γνώμης.

Η «κοινωνία της συνεχούς γνώμης», με την έλευση και κυριαρχία των κοινωνικών μέσων δικτύωσης στη ζωή μας, ήρθε για να μείνει. Η τεχνολογία και η ταχύτητα της πληροφορίας ενισχύουν αυτή τη δυναμική. Όμως η ποιότητα της δημόσιας σκέψης εξαρτάται από μια απλή επιλογή που μπορεί να κάνει κάθε άνθρωπος: να μην θεωρεί ότι η πρώτη του γνώμη είναι και η τελική του θέση. Να θέτει τη γνώμη υπό τη βάσανο της κριτικής σκέψης και έρευνας ώστε να μετουσιωθεί σε γνώση. Η γνώση αρχίζει εκεί όπου η γνώμη σταματά να είναι βεβαιότητα και γίνεται ερώτημα.

© Ο όρος και η έννοια της κοινωνίας της συνεχούς γνώμης είναι πρωτότυπη που έχει εισαχθεί στη διεθνή επιστημονική ορολογία και  βιβλιογραφία από τον γράφοντα με σχετική δημοσιευμένη εργασία.

–

Φαρέτρα