Όταν η εργασία παύει να είναι αναγκαία: το βάρος της ανθρώπινης ελευθερίας στη σκιά της Τεχνητής Νοημοσύνης / γράφει ο Άρης Ορφανίδης

Η ανθρώπινη ιστορία μπορεί να ιδωθεί ως μια αδιάκοπη διαπραγμάτευση με την ανάγκη. Για αιώνες, η εργασία δεν ήταν απλώς μια δραστηριότητα αλλά ο βασικός τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος εξασφάλιζε την επιβίωσή του, οργάνωνε τον χρόνο του και κατανοούσε τη θέση του μέσα στον κόσμο. Η αξία του ανθρώπου συνδεόταν στενά με την ικανότητά του να παράγει, να συμβάλλει και να αντέχει τον κόπο. Η κοινωνική αναγνώριση, η προσωπική αξιοπρέπεια και το νόημα της ζωής υφαίνονταν γύρω από αυτό το σταθερό σχήμα όπου η ανάγκη οδηγούσε στη δράση και η δράση παρήγαγε αξία.

Σήμερα όμως αυτό το σχήμα αρχίζει να μετασχηματίζεται ριζικά. Η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και της αυτοματοποίησης δεν αλλάζει απλώς τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε αλλά θέτει υπό αμφισβήτηση την ίδια την αναγκαιότητα της εργασίας. Όλο και περισσότερες λειτουργίες που άλλοτε απαιτούσαν ανθρώπινη σκέψη, κρίση και δημιουργικότητα μπορούν πλέον να εκτελεστούν από συστήματα που μαθαίνουν, προβλέπουν και βελτιστοποιούν.

Η παραγωγή αποσυνδέεται σταδιακά από την άμεση ανθρώπινη συμμετοχή και αυτό δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα όπου ο άνθρωπος δεν είναι πλέον αναντικατάστατος ως εργαζόμενος. Σε πρώτη ανάγνωση αυτή η εξέλιξη μοιάζει απελευθερωτική. Αν η εργασία παύει να είναι όρος επιβίωσης, τότε ο άνθρωπος φαίνεται να απελευθερώνεται από τον καταναγκασμό της ανάγκης.

Ο χρόνος «ανοίγει», οι δυνατότητες πολλαπλασιάζονται και η ζωή μπορεί να στραφεί προς τη δημιουργία, τη γνώση και τη σχέση με τους άλλους. Ωστόσο αυτή η εικόνα, όσο ελκυστική κι αν είναι, κρύβει μια βαθύτερη ένταση. Η εργασία δεν λειτουργούσε μόνο ως βάρος αλλά και ως πλαίσιο. Έδινε δομή στον χρόνο, κατεύθυνση στις πράξεις και έναν σχεδόν αυτονόητο προσανατολισμό στην ύπαρξη.

Όταν αυτό το πλαίσιο αποδυναμώνεται, ο άνθρωπος δεν απελευθερώνεται απλώς αλλά εκτίθεται σε μια νέα μορφή αβεβαιότητας. Η απουσία αναγκαιότητας δημιουργεί ένα υπαρξιακό κενό, όχι επειδή λείπουν οι δυνατότητες αλλά επειδή δεν υπάρχει πλέον κάτι που να επιβάλλει ποια από αυτές αξίζει να επιλεγεί. Όταν όλα είναι δυνατά, τίποτα δεν είναι αυτονόητο.

Η επιλογή παύει να είναι μια περιορισμένη πράξη μέσα σε δεδομένα όρια και μετατρέπεται σε θεμελιώδη ευθύνη. Ο άνθρωπος καλείται να αποφασίσει όχι μόνο τι θα κάνει αλλά και γιατί θα το κάνει, χωρίς να μπορεί να επικαλεστεί την ανάγκη ως δικαιολογία.

Σε αυτό το σημείο η ελευθερία αποκτά ένα νέο πρόσωπο. Δεν είναι πλέον μόνο δικαίωμα αλλά βάρος. Η έλλειψη εξωτερικών περιορισμών δεν οδηγεί αυτομάτως σε αυθεντική αυτονομία αλλά μπορεί να προκαλέσει σύγχυση, αναβολή ή προσκόλληση σε έτοιμα πρότυπα που προσφέρουν την ψευδαίσθηση κατεύθυνσης.

Και ενώ ο άνθρωπος προσπαθεί να σταθεί μέσα σε αυτή τη νέα συνθήκη, η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη παρεμβαίνει και στη διαδικασία της απόφασης. Οι επιλογές μας επηρεάζονται όλο και περισσότερο από αλγοριθμικές προτάσεις, από συστήματα που υπολογίζουν πιθανότητες και μας κατευθύνουν προς αυτό που εμφανίζεται ως το πιο ορθολογικό ή αποδοτικό. Η απόφαση παραμένει τυπικά δική μας αλλά το πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνεται έχει ήδη διαμορφωθεί. Έτσι η αυτονομία δεν καταργείται αλλά μετασχηματίζεται. Γίνεται πιο εύθραυστη, πιο έμμεση, πιο δύσκολο να εντοπιστεί.

Παράλληλα, η ευθύνη αρχίζει να διαχέεται. Όταν μια απόφαση προκύπτει από τη συνεργασία ανθρώπου και συστήματος, ποιος ευθύνεται πραγματικά για το αποτέλεσμα; Ο χρήστης που ακολούθησε την πρόταση, το σύστημα που την παρήγαγε ή οι δημιουργοί που το σχεδίασαν; Η απάντηση δεν είναι προφανής και αυτή η ασάφεια δημιουργεί μια νέα ηθική συνθήκη όπου η ευθύνη δεν εξαφανίζεται αλλά κατακερματίζεται.

Ο άνθρωπος παραμένει υπεύθυνος αλλά όχι με τον ίδιο σαφή τρόπο όπως στο παρελθόν. Αυτή η διάχυση της ευθύνης εντείνει το υπαρξιακό κενό γιατί αποδυναμώνει τη σύνδεση ανάμεσα στην πράξη και στο υποκείμενο. Αν δεν είναι απολύτως σαφές ότι οι πράξεις είναι δικές μας, τότε γίνεται πιο δύσκολο να αντλήσουμε από αυτές νόημα.

Και έτσι φτάνουμε στο πιο κρίσιμο ερώτημα της εποχής της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αν η εργασία δεν είναι πλέον αναγκαία και αν η ευθύνη δεν είναι πλέον απόλυτα εντοπίσιμη, τι θεμελιώνει την αξία; Για αιώνες η αξία συνδεόταν με τον κόπο, τον χρόνο και τη σπανιότητα. Όσο πιο δύσκολο ήταν κάτι, τόσο μεγαλύτερη θεωρούνταν η αξία του. Σήμερα αυτή η λογική αρχίζει να καταρρέει. Η παραγωγή γίνεται ταχύτερη, ευκολότερη και συχνά ανεξάρτητη από την ανθρώπινη προσπάθεια. Η αξία δεν μπορεί πλέον να μετρηθεί με τα παλιά κριτήρια. Μετατοπίζεται από την ποσότητα στην ποιότητα, από την προσπάθεια στην πρόθεση, από το αποτέλεσμα στη σημασία.

Σε μια μεταεργασιακή συνθήκη, η αξία δεν προκύπτει από το ότι κάτι είναι αναγκαίο αλλά από το ότι είναι επιλεγμένο. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει έναν νέο ρόλο. Όχι απλώς να παράγει αλλά να νοηματοδοτεί. Να αποφασίζει τι αξίζει να κάνει, τι αξίζει να δημιουργήσει και τι αξίζει να υποστηρίξει. Η δημιουργικότητα, η ηθική δέσμευση και η σχέση με τους άλλους αποκτούν κεντρική σημασία.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράγει αποτελέσματα αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη ικανότητα να αποδίδει νόημα σε αυτά. Σε αυτό το επίπεδο, η τεχνολογία λειτουργεί περισσότερο ως καθρέφτης παρά ως απειλή. Μας δείχνει τα όρια των παλαιών μας βεβαιοτήτων και μας αναγκάζει να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει να ζούμε μια αξιόλογη ζωή.

Η εποχή που διαμορφώνεται δεν είναι απλώς μια εποχή τεχνολογικής προόδου αλλά μια εποχή υπαρξιακής μετάβασης. Ο άνθρωπος μετακινείται από έναν κόσμο όπου η ανάγκη όριζε την πράξη σε έναν κόσμο όπου η πράξη πρέπει να θεμελιωθεί εκ νέου. Αυτή η μετάβαση δεν είναι εύκολη. Συνοδεύεται από αβεβαιότητα, σύγχυση και φόβο.

Αλλά ταυτόχρονα ανοίγει και μια δυνατότητα που δεν υπήρχε ποτέ πριν σε τέτοια έκταση. Τη δυνατότητα ο άνθρωπος να γίνει συνειδητά δημιουργός του νοήματος της ζωής του. Να μην καθορίζεται αποκλειστικά από εξωτερικούς περιορισμούς αλλά να επιλέγει ο ίδιος τις αξίες που θα καθοδηγούν τη δράση του.

Το ερώτημα που τίθεται δεν είναι πλέον πώς θα επιβιώσουμε αλλά πώς θα ζήσουμε. Και η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν μπορεί να δοθεί από καμία μηχανή, όσο εξελιγμένη κι αν είναι. Απαιτεί κρίση, ευθύνη και τη βούληση να αναλάβουμε την ελευθερία μας. Σε έναν κόσμο όπου η εργασία παύει να είναι αναγκαία, αυτό που μένει δεν είναι η αδράνεια αλλά η πρόκληση της επιλογής. Και ίσως εκεί, μέσα σε αυτή την πρόκληση, να βρίσκεται η βαθύτερη μορφή ανθρώπινης αξίας.

–

Φαρέτρα