Πανευρωπαϊκή δημόσια διαβούλευση για τον θεσμό της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης μετά το 2033 – Προτάσεις για την βελτίωση των κριτηρίων αξιολόγησης / γράφει η Αναστασία Πάπαρη

 Έληξε προχθές η προθεσμία υποβολής των προτάσεων για την νέα περίοδο μετά
το 2033 του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης (ΠΠΕ).

Είχαν προηγηθεί σχετικές συζητήσεις σε ανώτατο επίπεδο, καθώς και η έκδοση
της Ενδιάμεσης Αξιολόγησης της δράσης “Ευρωπαϊκή Πρωτεύουσα Πολιτισμού
2020- 2033″ της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία συμβάλλει ιδιαίτερα στην
κατανόηση των επιτευγμάτων του θεσμού, ενώ επισημαίνονται  και τυχόν
αδυναμίες, που προκύπτουν από την εφαρμογή του.

Η Οδηγία 445/2014/EU, στη βάση της οποίας επιλέγονται και
διοργανώνονται οι ΠΠΕ για το διάστημα  2020 – 2033, παρουσίασε σημαντικά
προβλήματα και ελλείψεις, σε σύγκριση, τόσο με τις προηγούμενες Οδηγίες
(1419/1999/EC και 1622/2006/EC), όσο και με τις εξελίξεις σε διάφορους
τομείς αστικής ανάπτυξης, όπως η κοινωνική συνοχή, η ψηφιακή επανάσταση
και η προστασία του περιβάλλοντος.

Σε ό,τι αφορά στη μη χωρική διάσταση του θεσμού (εκδηλώσεις, δράσεις
κλπ.), η επεξεργασία των ευρημάτων της Ενδιάμεσης Έκθεσης (Interim Report)
για το εν λόγω διάστημα είναι, όπως και στις προηγούμενες περιόδους, πολύ
αναλυτική και δεν απαιτείται περαιτέρω επεξεργασία ή κριτική.

Τη μεγαλύτερη παράλειψη στο κείμενο εντοπίζω στην απουσία σαφών απαιτήσεων
και προδιαγραφών ένταξης και επεξεργασίας στον φάκελο υποψηφιότητας της
χωρικής διάστασης των πόλεων, καθώς δεν υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα,
που να μην αφήνει ένα ίχνος, μόνιμο ή προσωρινό, στον αστικό χώρο. Αυτό
κατά μείζονα λόγο αφορά στις πολιτιστικές και καλλιτεχνικές εκδηλώσεις
οιασδήποτε κλίμακας, όταν αυτές συνδέονται με παρεμβάσεις στον δημόσιο
χώρο (κλειστό ή ανοικτό), που συχνά φιλοξενεί εκδηλώσεις του προγράμματος
της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας.

Για τον λόγο αυτό, οι παρατηρήσεις μου εστιάζονται ακριβώς στην ένταξη στα
κριτήρια αξιολόγησης κυρίως της χωρικής διάστασης, στις τρεις διακριτές
κλίμακες – πολεοδομική, αστική, αρχιτεκτονική. Άλλωστε, τόσο ο αστικός
σχεδιασμός, όσο και η αρχιτεκτονική, είναι εξ ορισμού ταυτόχρονα και
επιστήμες και τέχνες. Και μ’ αυτή την διττή τους ιδιότητα θα πρέπει να
συμμετέχουν στην προετοιμασία του προγράμματος της ΠΠΕ, εμπλουτίζοντας τα
υφιστάμενα σήμερα κριτήρια αξιολόγησης των υποψηφίων πόλεων.

Στο πρώτο μέρος του κειμένου επισημαίνεται η αξία της χωρικής διάστασης
της διοργάνωσης και η στενή σχέση της με την έννοια της ‘αστικής
ταυτότητας’, η οποία αποτελεί κεντρικό ζητούμενο αξιολόγησης των
υποψηφιοτήτων. Όπως έχω αποδείξει στην διδακτορική μου διατριβή, η σχέση
του (τρισδιάστατου) δημόσιου χώρου με την ‘αστική χωρική ταυτότητα’ μιας
πόλης, όπως αυτή μπορεί συντακτικά να προσδιορισθεί, είναι κεντρικής
σημασίας για την μελέτη και ανάδειξη της ιδιαίτερης πολιτισμικής
ταυτότητας μιας πόλης, άρα (θα έπρεπε να) αποτελεί προϋπόθεση ‘εκ των ων
ουκ άνευ’ για την έναρξη κάθε υποψηφιότητας για τον θεσμό της ΠΠΕ.

Σ’ αυτό το πλαίσιο και μόνο μπορεί να εκκινήσει μια συζήτηση για την
ποιότητα ζωής στην πόλη, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κοινωνικότητας,
την αισθητική καλλιέργεια των κατοίκων, την ελκτικότητα των επισκεπτών, τη
βιωσιμότητα των εγκαταστάσεων κ.ο.κ. Είναι επίσης η έννοια, που ανοίγει
την προοπτική συγκριτικής προσέγγισης των αποτελεσμάτων εφαρμογής του
θεσμού, διότι μόνο έτσι μπορεί αυτός να αξιολογηθεί συνολικά και να
προταθούν περαιτέρω βελτιώσεις του.  Η προσέγγιση αυτή είναι εφαρμόσιμη
ανεξάρτητα από το μέγεθος των πόλεων, από μια μητρόπολη (Αθήνα,
Θεσσαλονίκη) μέχρι και μια μικρή επαρχιακή πόλη (π.χ., Ελευσίνα), ένα
πλεονέκτημα, που διατηρεί η μέθοδος της Space Syntax έναντι των άλλων
θεωριών χωρικής ανάλυσης.

Με το προ-απαιτούμενο της συντακτκής ανάλυσης της χωρικής οργάνωσης των
υποψηφίων πόλεων, διατυπώνονται περαιτέρω προτάσεις για τη διεξαγωγή
παν-ευρωπαϊκών διαγωνισμών αστικού σχεδιασμού και αρχιτεκτονικής, σύμφωνα
με τις προδιαγραφές της UIA και του Συμβουλίου Ευρωπαίων Αρχιτεκτόνων
(ACE), με τον πρόσθετο στόχο της περαιτέρω ενίσχυσης της αναγνωρισιμότητας
του θεσμού.

Επίσης, η επέκταση των κριτηρίων αξιολόγησης θα μπορούσε να περιλαμβάνει
την ικανότητα της πόλης να χειριστεί μείζονα αστικά προβλήματα, όπως η
ανάδειξη και επανακατοίκηση του ιστορικού της κέντρου, η αναβάθμιση των
εγκαταλειμμένων συνοικιών, η διαχείριση των οδών και πλατειών, η ένταξη
των φυσικών οικοσυστημάτων στην καθημερινότητα των κατοίκων, η ενίσχυση
της κοινωνικότητας μέσω ειδικά σχεδιασμένων δημοσίων χώρων, ο μετριασμός
των ακραίων κλιματικών φαινομένων κ. ά.

Ένα τρίτο κριτήριο σ’αυτή την ενότητα θα ήταν η αποδεδειγμένη βούληση της
πόλης να υλοποιήσει τα ισχύοντα πολεοδομικά και αστικά της σχέδια,
επικαιροποιώντας τα με τα νέα κεφάλαια της προστασίας του αστικού και
περιαστικού περιβάλλοντος, της ψηφιοποίησης των υπηρεσιών της προς τους
πολίτες, η δημιουργία δικτύων με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις με στόχο την
επίλυση εξειδικευμένων θεμάτων κ. ά.

Οι προτάσεις μου επεκτείνονται και στα ήδη θεσπισμένα κριτήρια
αξιολόγησης, όπως η ‘Ευρωπαϊκή διάσταση’: ένα δυσνόητο θέμα για πολλές
υποψήφιες πόλεις, το οποίο, με τη βοήθεια της ΕΕ μπορεί να στηριχθεί σε
εκπαιδευτικό ή άλλο υλικό ανταλλαγής πληροφορίας, για το τι ‘είναι’ Ευρώπη
και Ευρωπαϊκή Ένωση, πώς έφθασε να είναι οργανωμένη σήμερα, ποιά κοινά
‘νήματα’ διαπερνούν το πολιτισμικό απόθεμα των ευρωπαϊκών χωρών και τι
είδους διαφοροποιήσεις και
μεταμορφώσεις υπέστησαν σ’ αυτό το ‘ταξίδι’ τους από την μια Ευρωπαϊκή
πόλη στην άλλη. Π.χ., ποιά τα θετικά και τα αρνητικά της Μοντέρνας
Πολεοδομίας και πώς αυτή επηρέασε – και επηρεάζει ακόμη και σήμερα – την
ανάπτυξη των ευρωπαϊκών πόλεων, ή πώς  το κίνημα του Ρομαντισμού οδήγησε
σε νέες μορφές
εικαστικής έκφρασης και ποιά η σχέση του με τον Διαφωτισμό.

Ένα άλλο σημαντικό θέμα είναι η ‘Παρακαταθήκη’ του θεσμού. Τα κριτήρια
αξιολόγησης ήδη περιλαμβάνουν αυτή την παράμετρο, αλλά περιορίζονται στην
α-χωρική διάσταση, π.χ., τη δημιουργία ενός νέου μουσικού σχήματος. Όμως,
πολλές από τις πόλεις που λαμβάνουν το χρίσμα, δεν διαθέτουν κατάλληλες
υποδομές και σε κάθε περίπτωση, ο θεσμός θα πρέπει να ενθαρρύνει
καινοτόμες χωρικές παρεμβάσεις, όπως, π.χ., ένα νέο δίκτυο πεζοδρόμων στο
οποίο αρθρώνονται οργανωμένοι χώροι στάθμευσης, παρκάκια ‘τσέπης’,
α[ποκατάσταση συνόλου – μετώπων κτηρίων με ενδιαφέρουσα μορφολογία, ή μια
νέα πολιτιστική υποδομή με προδιαγραφές μηδενικών ρύπων, μηδενικής
κατανάλωσης ενέργειας και μέγιστης ανακύκλωσης των παραγόμενων αποβλήτων
(LEED Platina Award?).

Προτείνω επίσης την αύξηση του αριθμού των μελών της Ομάδας Αξιολόγησης
από 10 σε 15, καθώς ο φόρτος εργασίας έχει αυξηθεί δραματικά με την αύξηση
του αριθμού των υποψηφίων πόλεων. Στο νέο panel ο αριθμός των πολεοδόμων
και των αρχιτεκτόνων θα πρέπει να αυξηθεί, σε συμφωνία με όσα εκτέθηκαν
παραπάνω.

Ολοκληρώνοντας, προτείνω

* Τη δημιουργία μιας ενιαίας ψηφιακής πλατφόρμας, που θα περιλαμβάνει όλη
την πληροφορία για τις ΠΠΕ, από τις προηγούμενες, μέχρι και όσες έχουν
πρόσφατα αναδειχθεί, ένα αποθετήριο για τους φακέλους υποψηφιότητας, τις
αξιολογήσεις πριν και μετά τον θεσμό, τις ερευνητικές εργασίες που έχουν
δημοσιευθεί, τα επίσημα κείμενα της ΕΕ (οδηγίες, αξιολογήσεις κλπ.), όπου
κάθε πόλη και κάθε ενδιαφερόμενος θα μπορεί να ανατρέχει για οποιαδήποτε
σχετική πληροφορία. Η πλατφόρμα θα ενημερώνεται από όλες τις σχετικές
πολιτικές της ΕΕ για τις πόλεις.

* Τη διοργάνωση ανά διετία ενός Συνεδρίου στην Ελλάδα για τις Πολιτιστικές
Πρωτεύουσες της Ευρώπης, για την παρουσίαση ερευνητικών επιτευγμάτων και
σημαντικών εφαρμογών από τις πόλεις – ΠΠΕ. Η χώρα μας το δικαιούται, ως
γενέτειρα του θεσμού.

Για όσους ενδιαφέρονται, ακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο, που εστάλη στην
Ευρωπαϊκή Επιτροπή:

ttps://www.linkedin.com/feed/update/urn:li:activity:7418726545785044993/

Αναστασία Πάπαρη
Δρ Αρχιτέκτων & Πολεοδόμος / Urban Designer

……………………

Φαρέτρα