“Το τελευταίο τανγκό στο Παρίσι – Φθινοπωρινό σημείωμα από το Παρίσι” / γράφει ο Δημήτρης Αθανασιάδης

«Ὅσον ζῇς φαίνου /μηδὲν ὅλως σὺ λυποῦ / πρὸς ὀλίγον ἐστὶ τὸ ζῆν / τὸ τέλος ὁ xρόνος ἀπαιτεῖ» (Σείκιλος)

Διαβάζοντας τον τίτλο του σημερινού σημειώματός μου, το μυαλό όλων θα ανατρέξει στην τολμηρή και ανατρεπτική ταινία του Bernardo Bertolucci του 1972 με τον ομώνυμο τίτλο  με τους Marlon Brando σε ηλικία 48 χρόνων τότε και τη 19χρονη  Maria Schneider…

Είχα το προνόμιο να δω την ταινία αυτή στις πρώτες προβολές της στο Παρίσι και λέω προνόμιο, γιατί στην Ελλάδα η χούντα των συνταγματαρχών με την πολιτική ηθική του συνθήματος εθνικο-θρησκευτικού αχταρμά «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» την είχε απαγορεύσει, χωρίς να καταλάβω, τελικά, σε μια εποχή που ήμουνα, όπως και η γενιά μου, γαλουχημένος με τις ιδέες της σεξουαλικής επανάστασης και απελευθέρωσης του Wilhelm Reich, πού προσέβαλε τους Έλληνες και τους Χριστιανούς η σεξουαλική σχέση στον ρόλο των δύο πρωταγωνιστών.

Ίσως, να ήταν εκείνη η σκηνή του βιασμού με το βούτυρο, για την οποία ο Bernardo Bertolucci είχε περιφρονήσει το παχυδερμικό λίπος των συνταγματαρχών της χούντας που βίαζε καθημερινά και αλύπητα τους Έλληνες στις εξορίες, στην οδό Μπουμπουλίνας και τις φυλακές Αβέρωφ.

Και αναρωτιόμουνα, ακόμα, γιατί ο σεξουαλικός βιασμός μιας κινηματογραφικής ταινίας να είναι επαχθέστερος από τον πολιτικό βιασμό τότε και από τον οικονομικό σήμερα, τη στιγμή, μάλιστα, που ο σκηνοθέτης στον κινηματογραφικό βιασμό είχε πάρει και τα κατάλληλα αναισθητικά – αναλγητικά μέτρα με τις φαρμακευτικές – μηχανικές ιδιότητες του βουτύρου.

Η σκηνή αυτή ήταν αντικείμενο συζήτησης για πολλά χρόνια, και συνεχίζεται, ακόμα και σήμερα στα χρόνια του φεμινιστικού δικαιωματικού παροξυσμού.

Θυμάμαι, τότε, πόσο περιζήτητος ήμουνα, ως αυτόπτης κινηματογραφικός μάρτυρας, στην αφήγηση αυτής της σκηνής στη χώρα μας που οι πολίτες της, ευρισκόμενοι στον γύψο, απλώς, τη φαντάζονταν και  χρησιμοποιούσαν το βούτυρο, μόνο, για τις θρεπτικές ιδιότητες του στην ανατροφή των βουτυρομπεμπέδων που διαδέχτηκαν στη δικτατορία της λεγόμενης «μεταπολιτευτικής “δημοκρατίας”» τους δικτάτορες της στρατιωτικής γαλέτας. Μάλιστα, σχεδόν κανείς δεν έδινε σημασία, όταν τολμούσα, να αναφέρω ονόματα και τεχνοτροπίες στις μουσικές ενασχολήσεις μου που δεν είχαν ακουστεί, ακόμα, στην Ελλάδα, όπως πχ Jean Barraqué, Olivier Messiaen, Pierre Boulez, Luciano Berio, Luigi Nono, ολοκληρωτικός σειραϊσμός, αλεατορισμός, μεταμοντερνισμός, κλπ, κλπ, αφού η χώρα μας είχε κάνει τις επιλογές της που έφταναν, περίπου, μέχρι τον Mendelsohn και θεωρούσε ως επαναστατική πρωτοπορία τη Δεύτερη Σχολή της Βιέννης, που για τη Γαλλία είχε ξεπεραστεί από τα μέσα του 20ου αιώνα, ενώ τους Έλληνες το Παρίσι τους ενδιέφερε για το τελευταίο τανγκό και όχι για τη μουσική πρωτοπορία ή τη διανόησή του.

Βέβαια, για μένα, εκτός από «Le Dernier Tango à Paris» του 1972 υπήρξε και το Le premier tango à Paris (Το πρώτο τανγκό στο Παρίσι), τρία χρόνια νωρίτερα, όταν βρέθηκα από το πειθαρχείο του μουσικού σωφρονισμού της ελληνικής μουσικής εκπαίδευσης στην ελευθερία της γαλλικής μουσικής πρωτοπορίας και διανόησης και έπρεπε να χορέψω τανγκό με τεχνοτροπίες και έργα που άρχιζαν πχ από την ανοιχτή φόρμα του έργου «La mer» (Η θάλασσα) του Debussy, περνούσαν από τα πρωτοσειραϊκά  μοντέλα με τις συμμετρικές ενδοαντιμεταθέσεις και τα formants του «Quatre études de rythme» (Τέσσερις σπουδές του ρυθμού) του Μessiaen και έφταναν και ξεπερνούσαν τον ολοκληρωτικό σειραϊσμό του «Structures» (Δομές) του Boulez, τον πολλαπλασιασμό των συγχορδιών και των σειρών των Boulez και Barraqué αντίστοιχα, κλπ, κλπ.

Τότε, στην πραγματικότητα, η παρισινή μουσική ήταν αυτή που «βίασε» την παιδική μου αθωότητα να πιστεύω ότι μουσική ήταν οι σωφρονιστικοί κανόνες που μαθαίναμε στα ωδεία της χώρας μας με κίνδυνο εξορίας μας από αυτά, αν δεν δείχναμε τη δέουσα πειθαρχία.

Από τη μια η εξορία των συνταγματαρχών και από την άλλη η εξορία της συντηρητικής μουσικοκρατίας απειλούσαν τις ελευθερίες μας.

Θυμάμαι να περνάω αξέχαστες στιγμές προσαρμογής με τις ώρες στη θάλασσα στην Άφυτο της Χαλκιδικής προσπαθώντας να ανακαλύψω σε μια βιωματική σχέση μου με αυτή τη ρευστότητα των ρυθμών και την πολυχρωμία των αρμονιών και των ηχοχρωμάτων του «La mer» του Debussy, βρίσκοντας εκεί στη φουρτουνιασμένη θάλασσα ακόμα και τον λευκό ήχο ή θόρυβο: μια «συγχορδία» με συνήχηση όλων των συχνοτήτων που, ενώ απλόχερα μας την είχε δωρίσει η φύση, η ηλεκτρονική μουσική καρπώθηκε το copyright της. Μια τέτοια στιγμή φίλος μου την αποθανάτισε με μια αρχέγονη φωτογραφική μηχανή της εποχής.

Ας αφήσω, όμως, τις αναμνήσεις στις οποίες έχω αναφερθεί πολλές φορές και ας προσγειωθώ στο Le Dernier Tango à Paris των σημερινών ημερών, του πρώτου 15θημέρου του Νοεμβρίου 2026, μιας περιόδου που κυριαρχείται από τις μαθητικές και όχι μόνο κινητοποιήσεις και αποτελεί, ίσως, και την τελευταία ερωτική σχέση μου με τη μουσική στο Παρίσι, αλλά και τις ανατρεπτικές μέρες του Παρισινού Μάη του ’68, σε μια Ευρώπη που δοκιμάζεται από την αγυρτεία της βαρβαρότητας του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, που το μόνο ευρωπαϊκό κεκτημένο που κατάφερε να προσφέρει στους πολίτες της είναι η αδυναμία στην εξασφάλιση στοιχειωδών δικαιωμάτων: στη στέγη, την εκπαίδευση και την καθημερινή διαβίωση, γεγονός που κάνει το δικό μας σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» περισσότερο επίκαιρο και διαρκές από ποτέ και όχι, μόνο, λόγω της επαιτειακής συγκυρίας της 17ης του Νοέμβρη.

Το πρόγραμμα είναι καταιγιστικό:

Από το πρωί ως το απόγευμα το Collège de France με τις πολυποίκιλες εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Michel Foucault, όπου το κλίμα της απουσίας του μεγάλου διανοητή είναι πανταχού παρόν, γιατί άλλο να μιλάνε άλλοι για τον Foucault και τις ιδέες του και άλλο να ακούς τον ίδιο. Ακόμα και το ακροατήριο των διαλέξεων – μαθημάτων αραίωσε ως προς τον αριθμό και τα μαλλιά του, αλλά και το χρώμα των μαλλιών του ξεθώριασε, με τους ασπρομάλληδες, προφανώς κάποια ρομαντικά κατάλοιπα της γενιάς μου, να κυριαρχούν, σε σημείο να αναλογίζεται κανείς με θλίψη τα χρόνια που έσφυζε από τη νεολαία. Ιδιαίτερης αξίας ή έκθεση με, ανάμεσα στα άλλα, αδημοσίευτα χειρόγραφα του φιλοσόφου σε τετραδιάκια σχολικού τύπου και μπλοκάκια πρόχειρων σημειώσεων που αναδεικνύουν, ορισμένες φορές, τα είδωλα και τα πρωτόλεια των ιδεών του.

Τα απογευματινά και εξαντλητικά βραδινά με  μουσική με πρώτο πλάνο την παρουσίαση ολόκληρης της τετραλογίας «Das Ring des Nibelungen» του Richard Wagner που, στα νιάτα μου, χρειάστηκα χρόνο να αποκρυπτογραφήσω τη γαλλική εκδοχή και ανάγνωση του ονόματός του, όταν άκουσα, για πρώτη φορά, Ρισάρ Βανιέ και από τα συμφραζόμενα κατάλαβα ότι πρόκειται για τον Ρίχαρντ Βάγκνερ, διαβάζοντας το όνομα του στη γαλλική γλώσσα.

Δέκα έξι ώρες, περίπου, βαγκνερικής όπερας, που αυτόματα οδηγεί τον θεατή – ακροατή στα βαρέα και ανθυγιεινά θεάματα – ακροάματα, ενώ γίνεται πιο ανθρώπινη και προσβάσιμη στην παρισινή πρωτοποριακή εκδοχή της: στη σκηνοθεσία, τη σκηνογραφία, την ενδυματολογία, την κινησιολογία, τις πολυεπίπεδες σκηνές, τους φωτισμούς ή τις ταυτόχρονες προβολές των ίδιων σκηνών από άλλη γωνία σε μια τρισδιάστατη εντύπωση της δισδιάστατης εικόνας, τη χρήση ακόμα και ρομποτικών στοιχείων που, φάνηκε, να ενόχλησαν κάποιους θεατές – ακροατές ή διαστηματικών φαντασμάτων και φαντασιώσεων των μορφών των Βαλκυριών σε κάποιες σκηνές, κλπ, κλπ.

Όμως, και η φιλοξενία των θεατών – ακροατών από την Opera de Paris ήταν υποδειγματική: καθημερινές ενημερώσεις και υπενθυμίσεις με email και SMS, δωρεάν προσφορά πλουσίων εδεσμάτων (σε ειδικά καλαίσθητα κουτάκια σαν αυτά που στη χώρα μας έχουν την αποκλειστικότητα στα μνημόσυνα των γραφείων τελετών) και ποτών στο πρώτο διάλειμμα, αναγνωρίζοντας, προφανώς, οι υπεύθυνοι της όπερας, ότι η παρακολούθηση ενός πεντάωρου Wagner χρειάζεται και το κολατσιό της ως στοιχειώδες μέτρο στήριξης των δοκιμαζόμενων θεατών – ακροατών.

Δύο, μόνο, παρατηρήσεις:

1. Οι παραστάσεις όπερας που μπορεί να δει κανείς στο Παρίσι, ακόμα και του Wagner, δεν μπορεί να τις δει αλλού , ούτε στο Bayreuth.

Προσωπικά, δεν θα άντεχα ένα δεκαεξάωρο μιας παραδοσιακής βαγκνεριάδας μέσα σε δέκα μέρες.

2. Ματαιοπονούσαν όσοι νόμισαν ότι θα μπορούσαν να αναβιώσουν την αρχαία ελληνική τραγωδία με την όπερα. Με τους αφελείς γερμανοσκανδιναβικούς μύθους δεν ανανεώνονται οι πανανθρώπινες αξίες και τα σύμβολα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και της τραγωδίας που βασίζεται σ’ αυτή και τα περί Gesamtkunstwerk (συνολικό έργο τέχνης) του Wagner είναι αστειότητες μπροστά στη «σπουδαία και τελεία», κατά τον Αριστοτέλη, μίμηση πράξεως της τραγωδίας.

Εκτός, όμως, από αυτές καθαυτές τις παραστάσεις υπήρχε και πληθώρα παράλληλων εκδηλώσεων, εκθέσεων, ομιλιών, συζητήσεων και προβολών, τόσο στην Όπερα της Βαστίλλης, όσο και στην Όπερα Garnier, αλλά και αλλού, πχ το Ινστιτούτο Γκαίτε, κλπ.

Άλλα μουσικά γεγονότα αυτού του τελευταίου τανγκό μου με τη μουσική στο Παρίσι:

Συναυλία με έργα του Liszt στο πλαίσιο ενός αφιερώματος για την έμπνευσή του από τη Γεωργία Σάνδη με την Orchestre Consuelo του Victor Julien-Laferrière με σολίστα στο πιάνο τον Jean-Frédéric Neuburger, στην οποία συναυλία μπόρεσα να παρακολουθήσω, μόνο, το πρώτο μέρος με το «Les préludes» και το «Πρώτο κονσέρτο για πιάνο και ορχήστρα» στην αίθουσα της Cité de la musique, γιατί την ώρα που άρχιζε το δεύτερο μέρος έπρεπε να πάω στη διπλανή μεγάλη αίθουσα «Pierre Boulez» της Philharmonie de Paris  για το ρεσιτάλ πιάνου της ογδοντάχρονης, πια, Elisabeth Leonskaja.

Η 7η Συμφωνία του Mahler  με τη Concertgebouw Orchestra υπό τον Klaus Mäkelä.

Οι μαραθώνιες δύο συνεχόμενες συναυλίες του Ensemble Intercontemporain de Paris από τις 17.30 ως τις 22.00 με μια ενδιάμεση συζήτηση στην αίθουσα της Cité de la musique, ενώ ταυτόχρονα από τις 20.00 στη διπλανή αίθουσα «Pierre Boulez» της Philharmonie de Paris η London Symphony Orchestra  υπό τη Susanna Mälkki παρουσίαζε έργα του Steve Reich.

Η πρώτη συναυλία του Ensemble Intercontemporain de Paris με σολίστες τους Bertrand  Chamayou (πιάνο) και Hae-Sun Kang (βιολί) και έργα Morton Feldman, Alban Berg και Karlheinz Stockhausen και η δεύτερη συναυλία με σολίστα, πάλι, τον Bertrand Chamayou και έργα γυναικών συνθετών: Hristina Šušak, Farnaz Modarresifar και Liza Lim, όλα σε πρώτες παγκόσμιες εκτελέσεις.

Βέβαια και επειδή δεν είναι δυνατόν να είναι κανείς πανταχού παρών, θα ήταν ιεροσυλία να θυσιάσει το Ensemble Intercontemporain de Paris για χάρη του Steve Reich, ακόμα και αν την εκτέλεσή του είχε η London Symphony Orchestra υπό τη διεύθυνση της Susanna Mälkki.

Όμως, τον Steve Reich είχα την ευκαιρία να «συναντήσω» σε μια γαλλοποιημένη εκδοχή του μπαλέτου του «Come out» που, από διάρκεια του μουσικού έργου 13 λεπτών, ο Olivier Dubois κατόρθωσε να στήσει μια παράσταση, περίπου, μιας ώρας. Εξάλλου, ο μινιμαλισμός έχει αυτό το «προνόμιο» της στάσιμης και ατέρμονης επανάληψης των ίδιων μουσικών μοτίβων, που κινδυνεύει να συμπαρασύρει στη στασιμότητα και τα κινησιολογικά μοτίβα του χορού, ενώ το έργο αναβάθμισε στη μνήμη μου τα γεγονότα της δεκαετίας του ‘60 που σχετίζονται με αυτό, όπως the Harlem Six, the Little Fruit Stand Riot, η δολοφονία της Margit Sugar, η άδικη κατηγορία και ο βασανισμός από τις αστυνομικές αρχές του 19χρονου Daniel Hamm που ήταν μέλος της ομάδας the Harlem Six και η απομόνωση από την ηχογράφηση μιας φράσης του («I had to, like, open the bruise up, and let some of the bruise blood come out to show them») των λέξεων «come out to show them» από τον Steve Reich, στη μινιμαλιστική πλοκή της οποίας στηρίζεται το έργο, αλλά και η παραπέρα επέκτασή του σε διάρκεια, περίπου, μιας ώρας από τον Olivier Dubois στην παρισινή παράσταση.

Το μπαλέτο αυτό παρουσιάστηκε στο FAST (Fiminco Art Studio ή, όπως αλλιώς ονομάζεται, Fondation d’art contemporain) στη Romainville στα περίχωρα του Παρισιού, ανατολικά του Saint Denis, όπου μια αναπτυξιακή  κατασκευαστική εταιρία, η Fiminco, μεγάλος ευεργέτης του πολιτισμού και ειδικότερα της Φιλαρμονικής του Παρισιού, πήρε μια βιομηχανική έκταση 120.000 τμ των παλαιών εγκαταστάσεων της φαρμακοβιομηχανίας Roussel, μετατρέποντας 50.000 τμ σε ανακαινισμένες δομημένες εγκαταστάσεις, που έχουν την εικόνα μιας πολιτείας πολιτισμού, για την ανάπτυξη της σύγχρονης τέχνης με ειδικά εργαστήρια, αίθουσες, χώρους φιλοξενίας και χρηματοδοτήσεις υποτροφιών σε δημιουργούς, κλπ.

Μάλιστα, στους χώρους αυτούς στεγάστηκε από τον Σεπτέμβριο του  2025 το Conservatoire National Supérieur d’Art Dramatique (CNSAD).

Σύνθημα της εταιρίας αυτής είναι, ότι δεν μπορεί να υπάρξει πόλη χωρίς πολιτισμό.

Βέβαια, στην Ελλάδα δεν θα μπορούσε να συμβεί κάτι ανάλογο, γιατί οι κατασκευαστικές εταιρείες είναι, σχεδόν, άφραγκες ή, μάλλον, άευρες και με τις πλούσιες πολιτικές πλάτες που διαθέτουν λεηλατούν τον τραπεζικό δανεισμό κατά το νεοελληνικό έθος «δανεικά και αγύριστα» και αλίμονο τους μικροκαταθέτες που εμπιστεύονται τα χρήματά τους στα νεκροταφεία του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, τις τράπεζες, που ο ρόλος τους στα χρόνια του ανερμάτιστου νεοφιλελευθερισμού – χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού είναι «μπροστινός» στη λεηλασία των φτωχών από τους πλούσιους στο πλαίσιο της οικονομικής ιδιωτικοποίησης του κράτους και της κρατικοποίησης της οικονομικής βίας.

Η διαφορά ανάμεσα στο πρώτο και τελευταίο μου τανγκό με τη μουσική, και όχι μόνο, στο Παρίσι είναι ότι στο πρώτο ήμουνα ένας ελπιδοβάμων, ας μου επιτραπεί ο αρχαιοπρεπής νεολογισμός, άπειρος και αδέξιος χορευτής («ὁ ἐραστὴς τοῦ σκιρτήματος τῶν ζαρκαδιῶν… ὁ ἠλιοπότης καὶ ἀκριδοκτόνος» κατά τον Οδυσσέα Ελύτη) που μάθαινα τα πρώτα βήματα «χορεύοντας» ή, μάλλον, ανεβοκατεβαίνοντας τρέχοντας τα σκαλοπάτια με τα πόδια, ενώ σήμερα ένας πεπειραμένος χορευτής της αθυμίας, πρόθυμος απολογητής του Σείκιλου («τὸ τέλος ὁ xρόνος ἀπαιτεῖ»), που χρειάζεται ασανσέρ για να χορέψει στους ρυθμούς του παρισινού πνευματικού και μουσικού τανγκό (πχ για πρώτη φορά χρησιμοποίησα ασανσέρ για να κατεβώ ή, μάλλον, να ανεβώ από το υπόγειο αμφιθέατρο της Marguerite de Navarre στο ισόγειο του Collège de France – καταραμένη η κήλη μεσοσπονδυλίου δίσκου που προστέθηκε στα ελαττώματά μου που ρίχνουν τη μεταπωλητική αξία της ύπαρξης μου) και είναι προτιμότερο να είναι κάπου εδώ το τέλος του χορού, παρά όταν θα χρειαστεί το φορείο…

Εξάλλου, ως θεματική coda και πρελούντιο μαζί σε ένα νοητικό collage, όπως το φαντάστηκε, εμπνευσμένος από τον Alphonse Lamartine, ο συγγραφέας Joseph Autran και τη σκέψη του αυτή χρησιμοποίησε ως εισαγωγικό σημείωμα στο έργο του «Les préludes» o Liszt*, επιθυμώ το έργο «Das Lied von der Erde» του Mahler και, μάλιστα, με την εκτέλεση των Anna Larsson και Robert Dean Smith με τη Royal Concertgebouw Orchestra υπό τον Bernard Haitink, με το οποίο θα ήθελα να αφήσω τον κόσμο των αισθήσεων και όχι με κάποια τουρκοαραβική αντιαισθητική θρησκευτική  κακοφωνία, που θα συνοδεύει ως εφιάλτης την αιωνιότητα της ανυπαρξίας μου σαν ένας ακαλαίσθητος φερετζές που κρύβει την ομορφιά για να αποτρέψει τον πειρασμό της.

* Αναφέρομαι στη φράση «Η ζωή μας είναι κάτι άλλο παρά μια σειρά από πρελούντια σ’ αυτό το άγνωστο τραγούδι, του οποίου ο θάνατος τονίζει τον πρώτο και πανηγυρικό φθόγγο;» (« Notre vie est-elle autre chose qu’une série de préludes à ce chant inconnu dont la mort entonne la première et solennelle note ? »). 

Αυτή τη φράση χρησιμοποίησε ως προλογικό σημείωμα ο Liszt στο εμπνευσμένο από το έργο «Nouvelles méditations poétiques» του Lamartine συμφωνικό ποίημά του «Les préludes», που στην παρακολούθσή του, αυτή τη φορά, θαύμασα σ’ αυτό το συμφωνικό ποίημα τη φαντασία του Liszt να περιπλανηθεί με τις ρομαντικές θεματικές μεταμορφώσεις – παραλλαγές με μια αβίαστη δομική και αισθητική συνύπαρξη σε μια μορφή ενός στρουκτουραλιστικού ρομαντισμού, θα έλεγα, στη βάση μιας δομικής αρχικής απλότητας τριών φθόγγων, που θα ζήλευαν τόσο οι σύγχρονοι υπερδομιστές όσο και οι ρομαντικοί δημιουργοί του παρελθόνος, αλλά και οι παραδοσιακότεροι κλασικοί της θεματικής επεξεργασίας και ανάπτυξης που φλυαρούσαν, συχνά, χωρίς εκφραστικό υπόβαθρο, με τις κλίμακες και τις αλυσιδωτές αναπαραγωγές.

Κάθε φορά που μπαίνω στο αεροπλάνο για την επιστροφή μου στη χώρα μας καρφώνεται μια έμμονη σκέψη στον νου μου, κάτι σαν «idée fixe», το ποίημα «Πρέβεζα» του Κώστα Καρυωτάκη και αναλογίζομαι ότι, για έναν αιώνα περίπου, από τότε που γράφτηκε το ποίημα αυτό, το μόνο που κατάφερε η χώρα μας ήταν να αλλάξει τον τίτλο του, βάζοντας στη θέση της λέξης «Πρέβεζα» τη λέξη «Ελλάδα».

Βέβαια, αυτή τη φορά οι εμμονικές εικόνες της «Πρέβεζας», που κατάφερε να γίνει «Ελλάδα», είχαν το προνόμιο της μουσικής συνοδείας στην εσωτερική ακοή μου με το πρελούντιο «Feuilles mortes» (Νεκρά φύλλα) του Debussy που, όλες τις μέρες της παραμονής μου στο Παρίσι, η παρτιτούρα του ανεβοκατέβαινε στη μνήμη μου περπατώντας πάνω στα νεκρά φύλλα των δέντρων που στολίζουν τη φθινοπωρινή θλίψη στα πεζοδρόμια του Παρισιού.

«Κράτησα τὴ ζωή μου κράτησα τὴ ζωή μου ταξιδεύοντας

ἀνάμεσα στὰ κίτρινα δέντρα κατὰ τὸ πλάγιασμα τῆς βροχῆς

σὲ σιωπηλὲς πλαγιὲς φορτωμένες μὲ τὰ φύλλα της ὀξιάς,

καμιὰ φωτιὰ στὴν κορυφή τους· βραδιάζει…» (Σεφέρης)

Παρίσι

15 Νοεμβρίου 2026

Δημήτρης Αθανασιάδης

ΥΓ

Δύο στιγμιότυπα από τις παραστάσεις του Wagner, αποκαλυπτικά του αξιακού πολιτισμικού και πολιτιστικού επιπέδου στο Παρίσι:

1. Έναν θεατή – ακροατή τον μετέφεραν για να παρακολουθήσει την παράσταση της όπερας «Das Rheingold» με ασθενοφόρο τρεις νοσηλευτές φορτωμένοι στην πλάτη με τεράστιους σάκους πρώτων βοηθειών και θυμήθηκα την απόφασή μου την προηγούμενη φορά, πριν έναν μήνα, που δυσκολευόμουνα να ταξιδέψω και να μετακινηθώ για το αφιέρωμα για τα 50 χρόνια του Ensemble Intercontemporain de Paris λόγω της ισχυαλγίας, να ασφαλιστώ σε γαλλική ασφαλιστική εταιρεία που, ανάμεσα στα άλλα, θα μπορούσε να με μεταφέρει με ασθενοφόρο στις εκδηλώσεις, αν δεν μπορούσα να ανταπεξέλθω. Ευτυχώς, τα κατάφερα μόνος μου και έτσι απέφυγα να γίνω αντικείμενο ενός άλλου σχολιογράφου.
2. Ένας άλλος θεατής – ακροατής ήρθε στην παράσταση της όπερας «Die Walkyre» με τη συσκευή οξυγόνου και η αναπνοή του ήταν εργώδης, σχεδόν, προθανάτια, καθώς τον παρακολουθούσα που καθόταν μπροστά μου και αναλογιζόμουνα, αν η συσκευή παροχής οξυγόνου έχει προδιαγραφές Wagner για τις πεντάωρης και πλέον διάρκειας παραστάσεις.

Μάλιστα, κάποια στιγμή σκέφτηκα, ποιός θάνατος θα ήταν πιθανόν να επέλθει πρώτα, του Siegmund ή του θεατή – ακροατή, για να κρίνω και την αξιοπιστία της δύναμης του θεού Wotan της σκανδιναβικής μυθολογίας ή της τεχνολογίας της σύγχρονης πραγματικότητας.

Τελικά, ο θεατής – ακροατής ευτύχησε να απολαύσει τον θάνατο του Siegmund και εγώ μαζί με τον θάνατο του Siegmund τη δύναμη της σύγχρονης τεχνολογίας.

…………

Φαρέτρα