“Το Αδύνατον της Συμφιλίωσης Φιλοσοφίας και Εξουσίας: Τα Μαθήματα του Πλουτάρχου από τον Βίο του Πλάτωνος” / γράφει ο Aras Saaid

Η σημασία αυτής της μελέτης έγκειται στο ερώτημα: Είναι δυνατόν ο Λόγος να κυβερνήσει; Αυτό το ερώτημα οδήγησε τον Πλάτωνα στην καρδιά της εξουσίας, στη Σικελία, με την ελπίδα να καταστήσει τον Λόγο θεμέλιο της διακυβέρνησης. Ωστόσο, η εμπειρία του παραμένει ένα από τα πιο πικρά μαθήματα της ιστορίας: το εγχείρημα του «Φιλοσόφου Βασιλέως» κατέρρευσε ενώπιον της πραγματικότητας της εξουσίας. Αυτή η αποτυχία υπήρξε η τραγωδία της φιλοσοφίας τη στιγμή που επιχείρησε να μεταναστεύσει από την «Ακαδημία» στο «Παλάτι».

Εδώ, στρέφουμε την προσοχή μας στο έργο του Μαροκινού στοχαστή Μοχάμεντ Άμπεντ αλ-Τζαμπρί, «Οι Διανοούμενοι στον Αραβικό Πολιτισμό», όπου εξετάζει τι ωθεί τους διανοούμενους —και δη τους φιλοσόφους— να διεκδικήσουν ρόλο στην υπάρχουσα εξουσία, φτάνοντας μέχρι το όραμα του «Φιλοσόφου Βασιλέως». Είναι αξιοσημείωτο πως η έννοια της «Διακυβέρνησης του Νομομαθούς» (Wilayat al-Faqih) στην σύγχρονη ισλαμική πολιτική σκηνή, δεν αντλείται από θρησκευτική θεωρία, αλλά —όπως επισημαίνει ο Τζαμπρί— από τα πλατωνικά κείμενα που διείσδυσαν στον αραβικό κόσμο και επηρέασαν στοχαστές όπως ο Ιμπν Χαλντούν και ο Ιμπν Ρουσντ.

II. Η Σύγκρουση Λόγου και Τυραννίας
Η συνάντηση που περιγράφει ο Πλούταρχος στον βίο του θεμελιωτή φιλοσόφου είναι μια από τις πιο πυκνές σκηνές στην ιστορία της ομιχλώδους σχέσης φιλοσοφίας και εξουσίας. Δεν παρουσιάζεται ως ένα τυχαίο γεγονός, αλλά ως μια θεμελιώδη σύγκρουση μεταξύ του λόγου της σοφίας και της άσκησης της διακυβέρνησης· μεταξύ της ιδανικής «Πολιτείας» και της πραγματικότητας του δεσποτισμού (Τυραννίς).

Ο Πλάτων έφτασε στις Συρακούσες προσκεκλημένος από τον Δίωνα, ο οποίος πίστευε ότι ο ηγεμόνας μπορεί να διαπαιδαγωγηθεί μέσω της σοφίας. Η ελπίδα ήταν να μεταμορφωθεί ο ισχυρός Διονύσιος Α’ στο πρότυπο του «Φιλοσόφου Βασιλέως» της πλατωνικής «Πολιτείας». Όμως, η ελπίδα προσέκρουσε στη φύση της ίδιας της εξουσίας. Ο Πλούταρχος αφηγείται πώς ο Πλάτων δεν δίστασε να επικρίνει με σπάνια παρρησία την τυραννία, μιλώντας για τη δικαιοσύνη ως αρμονία ψυχής και πόλεως. Για τον ηγεμόνα, όμως, ο λόγος του Πλάτωνος δεν ήταν κάλεσμα για μεταρρύθμιση, αλλά άμεση απειλή για το θρόνο του. Εδώ αναδύεται η κεντρική ένταση: Η φιλοσοφία, μεταφερόμενη από την Ακαδημία στο Παλάτι, χάνει την ουδετερότητά της και καθίσταται επικίνδυνη πολιτική πράξη.

III. Το Αδιέξοδο της Αλήθειας ενώπιον της Εξουσίας
Η απόφαση του Διονυσίου να πωλήσει τον Πλάτωνα ως δούλο αποτελεί το αποκορύφωμα της αδυναμίας της τυραννίας να αντέξει την αλήθεια. Ο Πλούταρχος χρησιμοποιεί αυτό το επεισόδιο για να τονίσει ότι ο τύραννος φοβάται την αλήθεια επειδή αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο που αυτή εγκυμονεί για τη σταθερότητα του καθεστώτος του.

Η συνάντηση με τον Διονύσιο Β’ είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Ο ηγεμόνας υποκρινόταν τον φιλόσοφο, αλλά δεν ήταν διατεθειμένος να πληρώσει το τίμημα της αλλαγής και να αποποιηθεί τις απόλυτες εξουσίες του. Το συμπέρασμα είναι σαφές: Η λογική της φιλοσοφίας αναζητά την Αλήθεια, ενώ η λογική της Εξουσίας αναζητά τη Συνέχεια. Έτσι, ο Πλάτωνας εξέρχεται από την αναμέτρηση πολιτικά ηττημένος, αλλά ηθικά νικητής, ενώ η εξουσία παραμένει δέσμια της αδυναμίας της να μετασχηματιστεί χωρίς να αυτοαναιρεθεί.

IV. Το Χάσμα μεταξύ Ιδέας και Πραγματικότητας
Στοχαστικά, αυτή η συνάντηση υπήρξε μια σκληρή δοκιμασία της θεωρίας του Πλάτωνος στην «Πολιτεία». Εκεί, ο φιλόσοφος παρουσιάζεται ως ο μόνος ικανός για δίκαιη διακυβέρνηση, καθώς η γνώση του Αγαθού τον θέτει υπεράνω παθών και συμφερόντων. Ωστόσο, η μεταφορά της ιδέας στην πραγματικότητα αποκάλυψε το βαθύ χάσμα μεταξύ του «Είδους» (The Form) και της εφαρμογής του.

Η «πλατωνική ψευδαίσθηση» έγκειται στην πεποίθηση ότι η γνώση από μόνη της αρκεί για να αλλάξει τη δομή της εξουσίας. Στην αυλή, η φιλοσοφία καταλήγει συχνά να είναι ένας ρητορικός καλλωπισμός και όχι το θεμέλιο της διακυβέρνησης. Η συνάντηση Πλάτωνος και Διονυσίου παραμένει ένας ιστορικός μάρτυρας της τραγωδίας της φιλοσοφίας όταν αυτή επιδιώκει να κυβερνήσει η ίδια, αντί να απαιτεί τη δικαιοσύνη από τον κυβερνήτη.