«Τα Βλαχοχώρια της Εύβοιας» / γράφει ο Γιώργης Έξαρχος

Το «θέμα» του σημερινού «σημειώματος» δεν αποτελεί μόνον εκπλήρωση υπόσχεσής μου, αλλά κυρίως διά πηγών αποκάλυψη μιας αλήθειας που θα «ξενίσει» τους αναγνώστες της σήμερον (Βλάχους και Γραικούς) εν Ελλάδι, μιας και η πλειονότητα των ανθρώπων θέλει να βλέπει τα γεγονότα του παρελθόντος με σύγχρονη ματιά και αντίληψη τωρινή, όπως παρόμοια θέλει να βλέπει και τον γεωγραφικό χώρο ως έχει, αγνοώντας ή μη γνωρίζοντας το παλαιότερο ανάγλυφό του. – Ειδικά τούτες τις μέρες, απ’ αφορμή την επέτειο της Εθνικής Παλιγγενεσίας, είδα να δημοσιεύονται πλήθος «ιστορικών αναλύσεων», οι οποίες δεν εδράζονταν σε «γεγονότα» αλλά σε φαντασιακές πεποιθήσεις και σε… άλματα, με… χάσματα και ανακρίβειες. Δεν γνωρίζω αν αυτό είναι στην φύση του ανθρώπου ή μόνον στην … νεοελληνική ραστώνη, με την κυριολεκτική σημασία του όρου.

Για τα Βλαχοχώρια και τους Βλάχους της Εύβοιας –στις διάφορες ιστορικές περιόδους–υπάρχουν πολλές και παλαιές πληροφορίες, στο πολύτομο «Ανέκδοτα Ντοκουμέντα» του Κ.Ν. Σάθα, σε απομνημονεύματα αγωνιστών της Επανάστασης του 1821 και σε έγγραφα εκείνης της περιόδου, και στην συνέχεια σε ποικίλες άλλες δημοσιεύσεις. Παρ’ όλα αυτά η γενική πεποίθηση είναι ότι η Εύβοια δεν είχε ούτε Βλάχους ούτε Βλαχοχώρια. Βέβαια, το θέμα το έχει λύσει εδώ και δεκαετίες με την Διδακτορική Διατριβή της η Ευαγγελία Μπαλτά: Evangelia Balta, L’ Eubée a la fin du XVe siecle. Économie et Population. Les registres de l’année 1474 / Η Εύβοια στα τέλη του 15ου αιώνα. Οικονομία και Πληθυμός. Οι απογραφές του έτους 1474, Έκδ. Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών, Αθήνα 1989. Από αυτό το έργο θα μάθει ο αναγνώστης για τους Βλάχους της Καρύστου, Των Στύρων, του Οξύλιθου, της Στενής κ.λπ., και για τα Βλαχοχώρια της Εύβοιας. Οι «γλωσσικά αποβλαχισμένοι» κάτοικοι αυτών των Βλαχοχωρίων, θα παριστάνουν σήμερα τους «Γραικούς» ή τους «Σαρακατσιάνους», και θα ισχυρίζονται πως… «οι πρόγονοί τους ουδέποτε μιλούσαν βλάχικα»! Και επειδή ο σοφός Πλάτων έχει πει ότι «η γλώσσα διδάσκει ιστορία», εμείς θα ανατρέξουμε σε ορισμένες ονομασίες χωριών (αφήνω τα τοπωνύμιά τους όπως η Λάμαρη), που είναι καθαρά βλάχικες-αρμάνικες, και αναφέρω 13 από αυτά: Στράμετζι, Ζάρκα, Λέπουρα, Ζαπάντι, Κουρβίνο, Σέτα, Λάτα, Λάλα, Μποτίνο, Τάγια, Ζούρα, Τζούκα, Στρόμπολαις [Στρόπωνες]…

Ο Νικόλαος Κ. Κασομούλης, ο τίμιος και αγνός αγωνιστής της Επανάστασης, στο σημαντικότατο έργο του «Ενθυμήματα Στρατιωτικά», κάνει αναφορές σε δύο ομάδες Βλαχοχώρια της Εύβοιας: α) Αυτά που τα ονομάζει «Σκανάλες» και ξεκινούν από τα Ψαχνά και την Κεντρική Εύβοια και είναι διάσπαρτα μέχρι την Βόρεια Εύβοια, β) Αυτά που τα ονομάζει «Ολυμποχώρια», στο γνωστό όρος Όλυμπος της Νότιας και Νοτιοκεντρικής Εύβοιας, επί της «γραμμής» Αλιβέρι – Κύμη,

Τα «Βλαχοχώρια Σκανάλες» (μάλλον) αναφέρει το Έγγραφο/Αναφορά του Νικ. Καλογερόπουλου προς τον Κυβερνήτη Ιωάν. Καποδίστρια, για την κατάσταση στην Εύβοια, ημερομηνίας 3 Σεπτ. 1830 (ΑΥΕ Φ.7/1-1830), που δημοσιεύουμε στην συνέχεια. – Το εν λόγω ντοκουμέντο οφείλω στον κ. Αριστείδη Λάμπρου (Κουμιώτη), τον οποίο ευχαριστώ, από τούτη την θέση, που το έθεσε στη διάθεσή μου για δημοσίευση. Ο ίδιος με πληροφόρησε –όταν του είπα τηλεφωνικά ότι στον Οξύλιθο είχε εγκατασταθεί ο αδελφός του Ν.Κ. Κασομούλη Γιαννάκης, αφού είχε νυμφευτεί γυναίκα από εκεί– πως στο κεφαλοχώρι αυτό υπάρχει ολόκληρη γειτονιά, γνωστή μέχρι και σήμερα ως «Τα Κασομουλέϊκα»! Ευκαιρία να δημιουργήσουν οι «Κοινότητες» Οξύλιθου και Πισοδερίου (προγονικός τόπος των Κασομούληδων) σχέσεις συναδέλφωσης μεταξύ τους, άιντε και να γίνει «τρίο» και με τον δήμο Στυλίδας, όπου έχει θαφτεί ο Ν.Κ. Κασομούλης, καθότι και αυτός βρέθηκε να κατοικεί εκεί, καθότι ήταν ο τόπος διαμονής της γυναίκας του.

Το εν λόγω Έγγραφο/Αναφορά δίνει πολύτιμες πληροφορίες για την περίοδο που συντάχθηκε, αλλά δεν είναι της παρούσας στιγμής ο γενικός σχολιασμός του. Η μόνη επισήμανση που μπορεί να γίνει με βάση τον Κατάλογο των Οικισμών, είνιαι ότι: «Η Νήσος, ως προς την έκτασίν της, είναι σχεδόν έρημος, επειδή μόλις έχει 3780 οικογενείας και με τους φυγάδες το πολύ 4500, ενώ ημπορεί να θρέψη καλά 500.000 ψυχάς. Έχει 170 περίπου χωρία, κατά τον επισυναπτόμενον κατάλογον, αραιώς κατοικημένα. Έχει και πολλά άλλα διόλου έρημα.» – Με βάση τα αριθμητικά στοιχεία αυτού του Καταλόγου, φαίνεται ότι τα Βλαχοχώρια που αναφέρονται στον Κατάλογο αγγίζουν το 25% του συνολικού αριθμού των οικογενειών του Νησιού. Και με δεδομένο ότι οι οικογένειες των Βλάχων ήταν με μεγαλύτερο αριθμό μελών ανά οικογένεια, θα πρέπει σε επίπεδο πληθυσμού οι Βλάχοι να ξεπερνούσαν το 30% του συνόλου. Και με δεδομένο ότι ο συντάκτης του Εγγ΄ραφου δεν κάνει καμιά αναφορά στα «Βλαχοχώρια/Ολυμποχώρια» του Νησιού, συνάγεται ότι στα 1830 η Εύβοια πρέπει να είχε ίσο πληθυσμό Γραικών και Βλάχων στην επικράτειά της.

Ας μη λησμονηθεί ότι ο παλαιός ναός της Αγίας Παρασκευής Χαλκίδας είναι γνωστός ως «Αγία Παρασκευή η Βλάχα», ότι οι μεγάλοι Μετσοβίτες Εθνικοί Ευεργ’ετες ιδρυτές του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου είναι θαμμένοι στο παλαιό νεκροταφείο της Χαλκίδας, όπου και οι επιβλητικοί τάφοι, ότι ο κεντρικός ναός του Αγίου Νικολάου στην Χαλκίδα είναι δωρεά του Μετσοβίτη Βαρατάση. Και ακόμα, να μη λησμονηθεί, ότι πλήθος από οικοδομικά και αρχιτεκτονικά αριστουργήματα στην πόλη της Χαλκίδας ήταν κτίσματα και ιδιοκτησίες Αρμάνων/Βλάχων (π.χ. Αβέρωφ), αλλά η νεογραικυλική ιδεολογία των τοπικών αρχών τα γκρέμισε –και τα έσβησε από τον οικιστικό χάρτη – για να σβήσει έτσι την… αληθινή ιστορία και τα ίχνη εκείνων που την έγραψαν!… Κάτι παρόμοιο γίνεται τελευταία και στην Αθήνα, τόσο με τις «Φυλακές Αβέρωφ» (που ήταν Οικοτροφείο για Επαρχιώτες που θα πήγαιναν Αθήνα να σπουδάσου… αλλά το κτίριο … του άλλαξαν χρήση και έγινε «Φυλακές Αβέρωφ»… και τώρα…) που έγιναν «Άρειος Πάγος», η την «Αβερώφειο Σχολή Ευελπίδων», που τώρα πια είναι… απλά «Δικαστήρια Σχολής Ευελπίδων»!… Τέτοιος νεογραικυλισμός!…

ΑΝΑΦΟΡΑ ΝΙΚ. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΠΟΔΊΣΤΡΙΑ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΒΟΙΑ

3 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1830

ΑΥΕ. Φ. 7/1-1830

Εξοχότατε

Ότι προ τριών ήδη μηνών έλαβον εις Αίγιναν την άδειαν παρά της Υ. Ε. παρακινούμενος από τινας οικιακάς υποθέσεις, μετέβην εις Εύβοιαν.Διατρίψας εκείσε περίπου δύο και ήμισυ μήνας, έλαβον αφορμήν να παρατηρήσω μερικά πράγματα, τα οποία πατριωτικόν χρέος με παρακινεί, να καθυποβάλω εις την σύναισιν της Υμετέρας Εξοχότητος.

Η εις Εύβοιαν άφιξίς μου έδωσεν κατ’ αρχάς κάποιας υποψίας εις τον Ομέρ Πασάν, νομίζων με ως μυστικόν απεσταλμένον της Κυβερνήσεως, αλλά μετ’ ου πολύ επληροφορήθη περί της αθωότητος του σκοπού μου. Μ’ όλον τούτο, ότε επαρουσιάσθην εις αυτόν με εδέχθη με μεγάλην φιλοφροσύνην και ευγένειαν, ωμιλήσαμε περί πολιτικών πραγμάτων και με επροσκάλεσε να τον επισκέπτωμαι συνεχώς. Πολλάκις με έδωσε να καταλάβω την οποίαν έχει δυσαρέσκειαν κατά του Σουλτάνου και ότι δεν ήτον δύσκολον να μην εκτελέση τας διαταγάς του. Εματαιοπονούσεν αναφερόμενος εις τον Μέγαν Βεζύρην Κιουταχήν και προς τον Πασά της Σκόνδρας, ζητών από αυτούς συμβουλήν, αν πρέπει να παραδώση εις τους αντιπροσώπους των τριών Συμμάχων Αυλών τα φρούρια των Αθηνών και κατ’ εξοχήν της Ευβοίας και αν ηδύνατο να ελπίση από αυτούς κάποιαν πατριωτικήν βοήθειαν. Εκυριεύετο από μίαν παράξενον ιδέαν, ότι αι τρεις Σύμμαχοι Δυνάμεις μετά το πρωτόκολλον των 3 Φεβρουαρίου, δεν εσυμφωνούσαν διά τα πράγματα της Ελλάδος, και ότι η Ρωσία, προστατεύουσα τα συμφέροντα της Οθωμανικής Πόρτας, επροσπαθούσε να αποσπάση την Εύβοιαν από την Ελληνικήν Επικράτειαν. Εν τοσούτω ελάμβανε μυστικώς πολεμικά μέτρα και επροετοιμάζετοεισάγων εις τα φρούρια τροφάς και επισκευάζων το πυροβολικόν του.

Πολλάκις με ερωτούσε, πώς έχει τελειώση αύτη η υπόθεσις, εξηγούμενος φανερά, ότι του εφαίνετο αδύνατον να πουληθούν όλα τα Τουρκικά κτήματα και, ότι τούτου μη γενομένου, ήτον αδύνατον να συγκατατεθή να εκτελέση τας διαταγάς του Σουλτάνου και να παραδώση τα φρούρια, εις το οποίον, πάντοτε του επαρατήρησα, ότι μία αντίστασις εκ μέρους του, δεν ήθελε επιφέρει άλλην έκβασιν, ειμή να χάσουν οι Τούρκοι, το οποίον τους παραχωρείται δικαίωμα της πουλήσεως, από το πρωτόκολλον των 3 Φεβρουαρίου.

Ούτε το περί εκκενώσεως φερμάνι του Σουλτάνου, ούτε η αποστολή της Επιτροπής να περιλάβη το πυροβολικόν των φρουρίων και τας Τουρκικάς οικογενείας, ούτε το φθάσιμον του Πατρονάμπεη με δύο Κορβέτας και έν Βρίκιον, ούτε η παύσις των μισθών, εκ μέρους του Σουλτάνου, της φρουράς του, δεν τον έκαμαν να αλλάξη σκοπόν.

Είναι όμως άξιος επαίνου διά την μεγάλη ευταξίαν, οπού διατηρεί εις την πόλιν της Ευβοίας.

Πολλάκις με ερωτούσε, διατί δεν παρουσιάζονται αγορασταί, αποδίδων την αιτίαν εις την Εξοχότητά σας και παραπονούμενος, ότι εμποδίζετε τους αγοραστάς, έχων τοιαύτας πληροφορίας, ως έλεγεν από Έλληνας, οίτινες επίτηδες είχον ζητήσει την γνώμην σας, εις το οποίον, πάντοτε, του απεκρίθην, ότι η αληθής αιτία, είναι η ένδεια εις την οποίανκατήντησαν οι Έλληνες, οι οποίοι,  όχι μόνον δεν έχουσι τον τρόπον να αγοράσωσι κτήματα, αλλ’ είναι βιασμένοι, από την δυστυχίαν εις την οποίαν τους κατήντησεν ο πόλεμος, να πουλήσωσι το ήμισυ των εδικών τους, διά να καλλιεργήσωσι τα λοιπά, ότι, εάν και μεταξύ αυτών υπάρχει και κανένας ευκατάστατος, μικρά και ασήμαντα πράγματα δύναται να αγοράση, ότι οι ξένοι εις τους οποίους ελπίζουσιν οι Τούρκοιδυσκόλως αποφασίζουσι να αφήσουν την έτοιμον και ευπρεπισμένην πατρίδα των και να έλθουν να κατοικήσουν, τόπον έρημον και ακαλλιέργητον και του οποίου, τόσον η φυσική καθώς και η ηθική κατάστασις, δεν έχει τίποτε να τους ελκύση, ότι δεν έπρεπε ποτέ να δώση πίστιν, εις τους λόγους ανθρώπων ψεύτων και απατεώνων, ότι δεν υπήρχε καμμίαπροκήρυξις της Ελληνικής Κυβερνήσεως, εμποδίζουσα τας αγοράς των Τουρκικών κτημάτων, βεβαιώνοντάς τον, προς τούτοις, ότι υπήρχε και έγγραφον της Γραμματείας της Επικρατείας, προς την Δημογεροντίαν της Εύβοιας το οποίον έδιδε άδειαν, εις όσους προαιρούνται, ελευθέρως να αγοράσουν εις την Εύβοιαν Τουρκικά κτήματα και ότι, ούτε η μεγαλοπρέπεια της Κυβερνήσεως, ούτε η εκ μέρους της αποδοχή του Πρωτοκόλλου των 3 Φεβρουαρίου, εσυγχωρούσαν ένα τοιούτον και ότι ο μόνος τρόπος, όστις εδύνατο, ίσως, να επιταχύνη μίαν καλήν αποπεράτωσιν της υποθέσεως, ήθελεν είσθαι, αν η Ελληνική Κυβέρνησις ήθελε συγκατανεύση να αγοράση τα κτήματα τεσσάρων ή πέντε των ευκαταστατοτέρων Μπέηδων της Ευβοίας, μ’ όλον ότι δεν υποχρεούται ούτε από το Πρωτόκολλον, ούτε έδωσε ποτέ υπόσχεσιν να αγοράση, όσα δεν ήθελον δυνηθή οι Τούρκοι να πουλήσουν.

Φαίνεται, ότι η συμβουλή αύτη, ήρεσεν εις τον Ομέρ Πασά και μετά δύο ημέρας με επροσκάλεσε και μου εφανέρωσε την οποίαν είχεν ευχαρίστησιν, να έμβη εις μίαν τοιαύτην διαπραγμάτευσιν μετά της Ελληνικής Κυβερνήσεως και με επαρακάλεσε να δεχθώ αυτό το βάρος, να μεταβώ εις την καθέδραν της Κυβερνήσεως και να προβάλω, εκ μέρους του, αυτήν την αγοράν, το οποίον και δεν εδέχθην, παρατηρώντας του, ότι ένα τοιούτον ήτον εις αντίφασιν με τα χρέη του πολίτου Έλληνος και του τιμίου ανθρώπου και, ότι έπρεπε να πέμψη άνθρωπον εδικόν του και συσκευθείς μετά ταύτα με τους προκριτοτέρους Μπέηδες, εκρίθη εύλογον να πεμφθή ο Χατζή Ισμαήλ Μπέης.

Χρεωστώ να παρατηρήσω εις την Υ. Ε. ότι, ενώ ο Πασάς μου έκαμνε τοιαύτην πρότασιν, τον έκαμα να καταλάβη ότι ήτον αδύνατον να ελπίση έτοιμον πληρωμήν από την Κυβέρνησίν μας, αλλά έν μέρος μετρητών, ίσως ευθύς και τα λοιπά με διορίας και ευαρεστήθη.

Ενεθαρρύνθην από την οποίαν μου έδειξεν οικειότητα και εμπιστοσύνην να του κάμω και τινας παρατηρήσεις, περί της μελλούσης ιδιαιτέρας του τύχης, περί του φυσικού χαρακτήρος του Σουλτάνου του και περί του τρόπου με τον οποίον συνηθίζει να ανταμοίβη τους Πασάδες του, αναφέροντάς του και πολλά πρόσφατα παραδείγματα. Του επαράστησα, τον οποίον θέλει διατρέξει κίνδυνον, αν μετά την αναχώρησίν του από την Εύβοιαν, ήθελε φέρει μεθ’ εαυτού, όλα τα χρήματα τα οποία ήθελε συνάξει από την πώλησιν των κτημάτων του, των ποιμνίων και αγέλων του, ότι μία τοιαύτη σημαντική ποσότης ήθελεν είσθαι και δι’ αυτόν και διά τους σημαντικούς Μπέηδες, αισθητή αιτία διά να κινδυνεύση ο Σουλτάνος και την κατάστασίν τους και την ιδίαν τους ζωήν, ότι χρεωστεί να ασφαλίση την μέλλουσαν τύχην της οικογενείας του και να θέση τα χρήματά του εις μέρος ασφαλές, όπου η χειρ του Σουλτάνου να μην φθάνη και, ως τοιούτον, του επρόβαλα την Εθνικήν Χρηματιστικήν Τράπεζαν.

Εις τούτο το πρόβλημα εσιώπησεν` αλλά μετά ταύτα επληροφορήθην από τον πενθερόν του, ότι και αύτη η πρότασις του ήρεσεν.

Όθεν, αν η σεβαστή Κυβέρνησις έμβη εις παρόμοιον διαπραγμάτευσιν, είναι πολλά πιθανόν να δεχθή ο Ομέρ Πασάς και γραμμάτια της Εθνικής Χρηματιστικής Τραπέζης.

Ενόμισα ωφέλιμον διά το Έθνος να συμβουλεύσω τον Ομέρ Πασά να προβάλη εις την Ελληνικήν Κυβέρνησιν την ειρημένην πώλησιν, διά πολλούς λόγους:

α) Διότι ευκολύνει την ταχείαν εκκένωσιν των φρουρίων. Ηξεύρω, ότι όλοι οι Τούρκοι της Ευβοίας και κατ’ εξοχήν ο Πασάς, ευρίσκοντο πολύ στενοχωρημένοι, διότι προ πολλού απεμάκρυναν όλας τας οικογενείας τους, άλλοι μεν εις τα διάφορα παράλια της Ασίας, άλλοι δε εις την Θεσσαλονίκην και Βόλον και επιθυμούν να υπάγουν, όσον το δυνατόν ογρηγορότερα εις αντάμωσίν των και τόσον περισσότερον στενοχωρούνται, καθ’ όσον βλέπουσιν οπού πλησιάζει ο χειμών. Ο Σουλτάνος, προ πεντήκοντα ήδη ημερών, ‘επαυσε τους μισθούς της φρουράς του Πασά, ήτις, αφού του υπεσχέθη να τον δουλεύση διά μόνον ένα μήνα αμισθί, πρέπει να είναι τώρα εις βάρος του. Ο Πασάς είναι φιλάργυρος και δεν τον συμφέρει βέβαια να πληρώνη μισθούς στρατιωτικούς, χωρίς να ελπίζη κανένα όφελος. Θέλει λοιπόν πασχίση να συμβιβασθή με την ελληνικήν Κυβέρνησιν και μετά τον συμβιβασμόν, βεβαιώτατα αναχωρεί με την φρουράν του, (εκτός αν αι συμβάσαι πολιτικαί μεταβολαί της Ευρώπης, δεν υπαγορεύσουν του Σουλτάνου, να αργοπορήση την παράδοσιν αυτών των φρουρίων.)

Αφού αναχωρήση ο Πασάς με τους σημαντικωτέρους τρεις ή τέσσαρας Μπέηδες, οι λοιποί Τούρκοι, αφεύκτως δεν μένουν οπίσω και τότε, ίσως, αν φανή εύλογον της Κυβερνήσεως, ημπορεί να αγοράση τα λοιπά κτήματα, τα οποία είναι και κατωτέρας ποιότητος και πολύ διαμοιρασμένα, εις κατωτέρας τιμάς.

β) Οι περισσότεροι Έλληνες κάτοικοι της Εύβοιας είναι ακτήμονες και η Κυβέρνησις με σημανυικόν όφελος του Ταμείου, δύναται μετά ταύτα να διανέμη την αγορασθείσαν γην εις αυτούς τους ιδίους ή και εις άλλους Έλληνας, εμποδίζων [γράφε εμποδίζουσα] ενταυτώ πολλούς πλουσίους ξένους ή και Έλληνας αμετόχους έως τώρα εις τας δυστυχίας της Ελλάδος, να αντικατασταίνωνται εν μέσω του Έθνους, άλλοι τόσοι, νέοι Χριστιανοί αγάδες.

Τολμώ να εκθέσω την γνώμην μου, ότι, εάν η σεβ. Κυβέρνησιςεπέμβη εις μίαν τοιαύτην διαπραγμάτευσιν αγοράς, δεν συμφέρει με το σύστημα της εκτιμήσεως, το οποίον είναι ασυνήθιστον εις τους Τούρκους, αλλά συμφερώτερον η αμοιβαία ευχαρίστησις. Μου φαίνεται, ότι με την εκτίμησιν ήθελεν, ίσως, ζημιωθή πολύ.

Επαρατήρησα εις την Εύβοιαν και μερικά πράγματα, άξια ίσως της προσοχής της σεβ. Κυβερνήσεως.

Εις αυτήν την νήσον ευρίσκονται πολλά χωρία, τα οποία ήτον παλαιόθεν κεφαλοχώρια, τουρκιστί καριέδες λεγόμενα, των οποίων οι δυστυχείς κάτοικοι, μην υποφέροντες την τυραννίαν εκάστου των Τούρκων της Ευβοίας, ηναγκάζοντο βιασμένοι να ικετεύουν την προστασίαν ενός των δυνατοτέρων Μπέηδων του τόπου, όστις διά να τους χαρίση την προστασίαν του, όχι μόνον τους υποχρέωνε να του υποσχεθώσιν έν ετήσιον προσδιωρισμένον δώρον, κεσίμι, λεγόμενον, αλλά διά να το διαιωνίσει εις την οικογένειάν του και να νομιμοποιήση το νέον δικαίωμα της κτήσεώς του, τους υποχρέωνε να του δώσωσι πωλητήριον έγγραφον από τον Κατή, ταπί, λεγόμενον, και ούτω απολάμβανον το διαδοχικόν δικαίωμα της ιδιοκτησίας, χωρίς οβολόν.

Με αυτόν τον ίδιον τρόπον εσχάτως, εν τω μεταξύ της Επαναστάσεως ο Ομέρ Πασάς, απέκτησε τινά Τζιφλίκια, τα οποία ήτον πρότερονΚεφαλοχώρια και δια να αποφύγουν τους κινδύνους του μεν και του δε, του υπεσχέθησαν έν ετήσιον εισόδημα.

Είναι όμως Νόμος παλαιός της Οθωμανικής Πόρτας, όστις απαγορεύει τα Κεφαλοχώρια να γίνωνται Τζιφλίκια. Εις Κωνσταντινούπολιν σώζεται μεγάλον κατάστιχον Καΐτι ονομαζόμενον, εν ω είναι καταγεγραμμένα όλα τα Κεφαλοχώρια της Τουρκικής Επικρατείας.

Εις την Εύβοιαν είναι μερικά, ατομικά Χριστιανικά χρέη προς τους Τούρκους ως επί το πλείστον εις τα χωρία, αμφιβόλου φύσεως και ίσως άνομα και άδικα, διότι οι Τούρκοι ζητούν από τους γεωργούς βόας τους οποίους ή ποτέ δεν έδωσαν εις αυτούς ή τους έδωσαν οι πρόγονοί των προ εξήκοντα ή εκατόν χρόνους εις τους προγόνους των και τα θέλουν αιώνια και αθάνατα, ή πρόβατα τα οποία ποτέ δεν έδωσαν ή και αν τα έδωσαν ηρπάχθησαν και ηφανίσθησαν από τους Τούρκους εις την Επανάστασιν.

Υπάρχουν προς τούτοις και ομολογίαι χρεωστικαί τινών χωρικών κοινοτήτων, αι οποίαι είναι αποτέλεσμα του φόβου και της βίας. Εξ αιτίας αυτών των χρεών, όλον ένα, πολλά κακά υποφέρουν οι δυστυχείς κάτοικοι των χωρίων της νήσου από τους Τούρκους και όσον κυριεύει η ευταξία εις την πόλιν, άλλη τόση ακαταστασία και τυραννία είναι εις την εξοχήν.

Και αυτά τα χρέη των Σουμπασιλικίων απαιτούν ακριβή εξέτασιν. Σουμπασιλίκι λέγεται η προστασία και επιστασία την οποίαν κατ’ έτος πωλεί ο αυθέντης ή ο προστάτης ενός χωρίου ή Τζιφλικίου. Χρέη του Σούμπαση είναι να διοική το χωρίον, να το προστατεύη, να πληρώνη τα δωσίματα των χωρικών και να τα απολαμβάνη με το διάφορόν τους από τους ιδίους πολλάκις υπέρογκον. Απολαμβάνει, προς τούτοις, την τροφήν από το χωρίον και έν ετήσιον από κάθε χωρικόν.

Μ’ όλον ότι έχω όλην την εσωτερικήν πεποίθησιν, ότι η Υ. Εξοχότης, καθώς ποτέ δεν ημέλησε να καταβάλη τους κόπους και πόνους διά τα συμφέροντα και την ευτυχίαν του Έθνους, το οποίον έχει την τύχην να σας έχει επί κεφαλής, ούτω και εις ταύτην την περίστασιν, να έλαβε όλην την πρόνοιαν δι’ αυτήν την πολύτιμον νήσον.

Ο πατριωτικός ζήλος μου όμως, με παρακινεί να καθυποβάλω εις την επίκρισιν της Υ. Ε. ταύτας μου τας επιτοπίους παρατηρήσεις και η φρόνησίς της, ας κάμη την χρήσιν όπου εγκρίνει.

Πριν τελειώσω ταύτας μου τας παρατηρήσεις, κρίνω αναγκαίον να δώσω και τινας συνοπτικάς ιδέας, περί της παρούσης καταστάσεωςτης νήσου.

Η Νήσος της Εύβοιας είναι έφορος και πλουσία. Η ποικιλότης των προϊόντων της και η γεωγραφική της θέσις, την αποκατασταίνουν πολύτιμον. Δίδει γεννήματα κάθε λογής, όσπρια, ζώα, τυριά, βουτύρατα, μαλλιά, κερί, μέλι, λάδι, ξυλικήν εργάσιμον και κατ’ εξοχήνδιά την ναυπηγείαν, κρασιά αξιόλογα, πωρικά πολλά, μετάξι, ρετζίναν, κατράμι, πίσσαν, γαιάνθρακα και άλλα τινά. Αυτά τα προϊόντα, κατά το παρόν, είναι ολιγώτερα παρά ποτέ, εξ αιτίας του πολέμου.

Δύσκολον είναι να λάβη τις πληροφορίαν ακριβή περί των Δημοσίων εισοδημάτων, διά το άτακτον της εισπράξεως και διότι σχεδόν όλα τα δημόσια εισοδήματα είναι μοιρασμένα από τον Σουλτάνον εις διαφόρους Σπαήδες, οι οποίοι είναι όλοι Αξιωματικοί της φρουράς και διότι ο Πασάς, όστις συνάζει όλα τα λοιπά Δημόσια, τα συγχέει με τα ιδιαίτερά του και με τα τυχηρά του.

Η Νήσος, ως προς την έκτασίν της, είναι σχεδόν έρημος, επειδή μόλις έχει 3780 οικογενείας και με τους φυγάδες το πολύ 4500, ενώ ημπορεί να θρέψη καλά 500.000 ψυχάς. Έχει 170 περίπου χωρία, κατά τον επισυναπτόμενον κατάλογον, αραιώς κατοικημένα. Έχει και πολλά άλλα διόλου έρημα.

Εις την πόλιν της Ευβοίας, μόλις ευρίσκονται50 ή 50 οικογένειαι Χριστιανικαί, ασήμαντοι και σχεδόν όλαι ακτήμονες. Η ηθική τους κατάστασις, ολίγον διαφέρει από εκείνην των Τούρκων, με τους οποίους συνανετράφησαν και είναι σχεδόν όλοι αγράμματοι.

Μένω με το προσήκον σέβας, της Υ. Εξοχότητος

ταπεινότατος δούλος και ευπειθής πολίτης

Νικόλαος Καλογερόπουλος

Εν Ναυπλίω τη 3 Σεπτεμβρίου 1830.

Καταγραφή της Νήσου Ευβοίας και των κατοίκων αυτής.

Χωρία                                      Οικογένειαι      Χωρία                                      Οικογένειαι

Πόλις Καρύστου                                   110      Βίρα                                                     17

Πλατανιστό                                            40      Λέπουρα                                                5

Αυτιά                                                     24      Ζερμπίτζα                                            25

Κόματο                                                    9      Κριτζά                                                 11

Στράμετζι                                               16      Αμπελούσα                                          12

Καψούρι                                                15      Ζαπάντι                                                  6

Ζαχαριά                                                 15      Καλέντζα                                             15

Σκέντζερι                                                 5      Κατακαλού                                          10

Κάλπιδες                                                  8      Πατριαίς                                              29

Γαλιανό                                                 70      Αχλαδερή                                             30

Αγιοδημήτρι                                          32      Αυλωνάρι                                             40

Στούρα                                                   80      Πυργί                                                     7

Μισοχώρια                                             16      Γαβαλά                                                11

Ζάρκα                                                    18      Βαρυπόμπι                                             8

Κοσκινά και Δίστο                                 21      Κουρβίνο                                               6

Μπούζι                                                     8      Μανίκια                                               19

Νικολέτα                                                  7      Σέτα                                                     40

Λάλα                                                      10      Θεολόγο                                              16

Αλιβέρι                                                  29      Επανωμάμαλα                                        6

Λάτα                                                        7      Κατωμάμαλα                                        22

Αγιολουκά                                             25      Γυμνό                                                    8

Κοστουμάλο                                            9      Μποτίνο                                                 4

Αγιάννα                                                 18      Βάδια                                                   16

Παρθένι                                                 10      Μέρεντα                                                 8

Παναγιά                                                 10      Ξεροχώρι                                            100

Θαρούνι                                                 28      Λιθάδα                                                 35

Τραχήλι                                                 20      Γιάλτρα                                                90

Κρεμαστό                                              93      Ληψό                                                   27

Άγιος Γεώργιος                                      14      Βαρβάρα                                                5

Παραμερίτης                                            6      Άγιος                                                   90

Πρινάκι                                                  11      Άγιος Ιωάννης                                      30

Αρολόγι                                                 14      Ωραιούς                                                 7

Ορίο                                                      20      Βλαχάταις                                              6

Αχθονιά                                                 60      Άγιος Θεόδωρος                                     8

Αξύλινθο                                                60      Καστανιώταις                                         6

Κήπος                                                    24      Βορδίτζο                                                8

Μονόδρι                                                28      Γαλιτζάδες                                           30

Σπηλιαίς                                                   5      Σίμια                                                      6

Κίλι                                                        17      Μεσόντε                                                 5

Βρύση                                                    15      Μονοκαρυά                                           3

Στερώματα                                             35      Κυπαρίσσι                                              5

Τάγια                                                     12      Αυγαρία                                               10

Επισκοπή                                               12      Καμάρια                                                7

Πασά                                                     45      Άγιος Γεώργιος                                      5

Καδή                                                      36      Αγριοβοτάνι*

Κοκίστριας                                            46      Γούβαις*

Κουρούνα                                              27      Καστρί*                                               30*

Ταμιά                                                     36      Κουρμπότζι*

Κακολίρι                                                24      Ασμίνι*

Ανοριά                                                   54      Βιστρίτζα*

Καστροβολά                                        227      Μαντούδι                                             23

Κούμη                                                  325      Σκεπαστή                                               5

Μακροχώρι                                            18      Αχμέταγα                                             16

Χωρία                                      Οικογένειαι      Βλαχοχώρια                             Οικογένειαι

Δρίζι                                                       15      Διαβολά                                               80

Τρούποι                                                    5      Μίστρο                                                 29

Καλύβια                                                   4      Μαυρόπουλο                                        14

Σπαθάρι                                                   3      Νεροτριβιά                                           25

Μετόχι                                                     2      Ζούρα                                                   25

Κρύα Βρύση                                              3      Παλιούρα                                               8

Σικλόγιαννη                                              7      Φυγιές                                                    9

Τζούκα                                                     2      Απόκρεμνο                                             8

Φαράκλα                                                  5      Ψαχνά                                                  45

Κεχριαίς                                                 10      Αγιασοφιά                                             30

Κεραμιά                                                   2      Στενή                                                    45

Κουρκούλες                                            18      Καμπιά                                                 15

Παλαιοχώρι                                             2      Γίδαις                                                     5

Αγιαννάκο                                                3      Στρόμπολαις                                         90

Στοβιαίς                                                 11      Μετόχι                                                 90

Αμέλαντες                                                 6      Βούνος                                                   5

Καλαμούδι                                               4      Καθένουρα                                             5

Κρινερίτι                                                 20      Λούτζα                                                   5

Μηλιαίς                                                10        Πολιτικά                                                 3

Αγιάννα και Παλιόβρυση                         33      Κοντοδεσπότη                                         3

Μαντανικά                                             72      Μπέρταρι                                                4

Κοκκινομηλιά                                         30      Κυπαρίσσι                                               2

Λίμνη                                                       4      Αμπέλια*

Κούλουροι                                              10      Βασιλικό*                                            150*

Μαρούλι                                                   6      Φύλλα*

Κερασιά                                                  13      ΣΥΝΟΛΟ                                       3.780

Στράφι                                                      5

Γερακιού                                                  8

Αγδίνου                                                    2

Τζαπορνιά*

Ελληνικά*

Κουτζιά*

Βασιλικό*

Παπάδες*                                             60*

Βλαχιά*

Πύλη*

Παγώντα*

Αρέθο*

*****

Το αναφερόμενο στο Έγγραφο «πρωτόκολλον των 3 Φεβρουαρίου», είναι το γνωστό «Πρωτόκολλο του Λονδίνου», μια σημαντική διεθνής συμφωνία, που υπεγράφη στις 3 Φεβρουαρίου 1830, μεταξύ των τότε τριών Μεγάλων Δυνάμεων, την Μεγάλη Βρετανία, την Γαλλία και την Ρωσία. Η συμφωνία αφορούσε στην ίδρυση και στην διεθνή αναγνώριση του νέου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

*****

Ο Νικόλαος Καλογερόπουλος –με βάση τα Αρχεία του Καποδίστρια– είναι ένας πολύ έμπιστος συνεργάτης του Κυβερνήτη, αναλαμβάνει ποικίλες αποστολές, για τις οποίες συντάσσει και καταθέτει έγγραφες αναφορές, όπως τούτη για την Εύβοια, ενώ ακόμα το Νησί τελούσε υπό Οθωμανική κατοχή, αν και η Επανάσταση είχε προχωρήσει. Οι αναφορές του Καλογερόπουλου προς τον Καποδίστρια περιέγραφαν την δυσχερή κατάσταση στην Εύβοια, με έκδηλη την θλίψη για την αδυναμία άμεσης βελτίωσης των πραγμάτων, ωστόσο σημειωνόταν ότι δεν υπήρχαν ενδείξεις ότι η κατάσταση θα παρέμενε μόνιμα αθεράπευτη. – Στον Τόμο Γ΄΄\, του Αρχείου Καποδίστρια, περιέχεται το «Αρ. 41 Αγία Πετρούπολις, 20 Οκτωβρίου / 1 Νοεμβρίου 1809» Έγγραφο, το οποίο αρχίζει: «Αφίχθη και η υπ’ αριθ. 28 επιστολή υμών… Ο Καλογερόπουλος ενεχείρησεν αυτήν εις τον Ναράντζην. Η γενική κατάστασις των αυτόθι πραγμάτων θλίβει…», γεγονός που πιστοποιεί το πόσο παλαιός συνεργάτης του Καποδίστρια ήταν ο Καλογερόπουλος, μα και πόσο έμπιστος για αποστολές.

*****

Ιωάννης Καποδίστριας (11.2.1776–27.9.1831): Κερκυραίος διπλωμάτης και ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας (1828–1831) μετά την Επανάσταση, θεμελίωσε το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Διετέλεσε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας πριν αναλάβει την διακυβέρνηση, και δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο. Διακρίθηκε ως διπλωμάτης στην Ρωσία, αντιπαρατιθέμενος στον Αυστριακό Μέτερνιχ. – Έφτασε στο Ναύπλιο (1828) και εγκαθίδρυσε την πρώτη κυβέρνηση στην Αίγινα. Οργάνωσε τον στρατό, ίδρυσε σχολεία (π.χ. Γεωργική Σχολή), έφερε την καλλιέργεια της πατάτας, ίδρυσε το πρώτο Τυπογραφείο και έκοψε το πρώτο εθνικό νόμισμα (Φοίνικας). Δολοφονήθηκε από τους Κωνσταντίνο και Γεώργιο Μαυρομιχάλη στο Ναύπλιο.

–

Φαρέτρα