«Άμνετ, όπως Άμλετ» ή «Το Θέατρο και ο Κινηματογράφος που ξορκίζουν το θάνατο» / γράφει η Δέσποινα Παπαγιαννούλη

Ποιος θεατρόφιλος και σινεφίλ θα μπορούσε να μη δει μια ταινία που διαπραγματεύεται το θέατρο, όταν μάλιστα πρωταγωνιστής της ταινίας είναι μια τεράστια θεατρική προσωπικότητα, της μακρινής ελισαβετιανής εποχής στη Βρετανία, ο αθάνατος Ουίλλιαμ Σαίξπηρ;

Από την άλλη, τόσο ο τίτλος της ταινίας, «Άμνετ», πολύ κοντά στο αριστουργηματικό θεατρικό «Άμλετ» του Σαίξπηρ, όσο και το όνομα της σκηνοθέτιδας του έργου, της Αμερικανοκινέζας Κλόι Ζάο, ανοίγουν δρόμους και περάσματα στο νου του θεατή που φιλοδοξεί να απολαύσει μια ταινία αξιώσεων.

Με αυτές τις σκέψεις και με μία τελευταία, όπως ότι στο χειμερινό ή θερινό ΣΤΑΡ, το μοναδικό κινηματογράφο της πόλης μας, συχνά απολαύσαμε υπέροχες ταινίες, βρεθήκαμε να παρακολουθούμε μια πραγματικά αριστουργηματική ταινία. Η παρέα μου,  πολύ ευχάριστη και χρήσιμη, είναι η  καλή αγγλοφωνέζα φίλη μου, που πάντα μιλάμε για τα ταξίδια των λέξεων ανάμεσα στις γλώσσες και τους ανθρώπους.

Η Ιστορία

Η ταινία «Άμνετ» («Hamnet»), βασίζεται  στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Μάγκι Ο΄Φάρελ. Ο χρόνος της ταινίας είναι η Αγγλία του 1580, εποχή όπου βασιλεύει στη χώρα η βασίλισσα Ελισάβετ η Α΄. Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ (Πολ Μέσκαλ), ένας φτωχός δάσκαλος λατινικής γλώσσας και η Άγκνες (Τζέσι Μπάκλεϊ), μια έξυπνη και ανοιχτόμυαλη νεαρή, γνωρίζονται, ερωτεύονται παράφορα και παντρεύονται. Το ζευγάρι θα αποκτήσει τρία παιδιά. Το θέατρο κερδίζει τον Ουίλιαμ που παλεύει για την επαγγελματική του καταξίωση ως συγγραφέας και δραματουργός στη θεατρική σκηνή του μακρινού Λονδίνου, ενώ εκείνη μένει μόνη, αναλαμβάνοντας  την ανατροφή των τριών παιδιών, στο Στράτφορντ.

Η ταινία

Ενώ η ζωή μοιάζει να κυλάει ήρεμα στην οικογένεια Σαίξπηρ, ξαφνικά χτυπάει την πόρτα η θανατηφόρα αρρώστια. Ένα τραγικό γεγονός κλονίζει τον άλλοτε ισχυρό δεσμό  του Ουίλια και της Άγνες. Είναι  ο οδυνηρός θάνατος του μοναχογιού τους Άμνετ. Ωστόσο,  αυτή η κοινή τους εμπειρία θα γίνει το έναυσμα, ο σπόρος που θα γεννήσει τον «Άμλετ», το διαχρονικό αριστούργημα του Σαίξπηρ.

Η Ζάο και η Ο’Φάρελ που έγραψαν μαζί το σενάριο, αφήνουν να φανεί καθαρά ότι ο Σαίξπηρ μετέτρεψε και μετέφερε την οδύνη του για τον πρόωρο χαμό του γιου του, σε κάθε λέξη, σε κάθε γραμμή του έργου του «Άμλετ».  Ο χαμός του γιού του είναι αυτός που έκανε το Σαίξπηρ ένα δυστυχισμένο φάντασμα τον δυστυχισμένο άνθρωπο που περιπλανιέται στον κόσμο, βιώνοντας την τραγικότητα της ύπαρξης, ένα νεκροζώντανο πατέρα που τον βαραίνει για πάντα το ερώτημα « να ζει κανείς ή να μη ζει;»

Κινηματογραφικά – θεατρικά  στοιχεία

Η Σύγχρονη Τέχνη ανοίγει δρόμο επικοινωνίας ανάμεσα στις μορφές τέχνης. Ανοίγει και ανοίγεται σε ένα δρόμο σύνθεσης και όχι απολυτότητας ή καθαρότητας. Αυτό δείχνει το δρόμο της σύνθεσης και σε μας.

Εξάλλου, η Τέχνη,  με πρώτο το θέατρο αγκαλιάζει λογοτεχνία, φιλοσοφία, υποκριτική, σκηνοθεσία, μουσική, ζωγραφική,  ταμπλό βιβάν, γλυπτική, φωτισμό που απογειώνει αρχιτεκτονικά τη σκηνή.

Ο απολογισμός της ταινίας είναι ότι απογειώνει το νου και την ψυχή του θεατή με μία εκρηκτική σύνθεση μηνυμάτων και συμβολισμών. Ο θεατής είναι ένας μαθητευόμενος της ζωής και της Τέχνης.

Οι φωτογραφίες, κυρίως στη φύση, θυμίζουν εσωτερική αναζήτηση, αφού είναι συνήθως αυστηρά κεντραρισμένες.

Ανάμεσα σε κάθε σκηνή-σεκάνς υπάρχει μία ηχηρή παύση, όπου χάνεται η εικόνα. Πρόκειται για ένα καθαρά θεατρικό στοιχείο, καθώς παραπέμπει στο τέλος και στην αρχή, στο θάνατο και τη γέννηση και συνάδει απόλυτα με το βασικό μήνυμα του έργου. 

Κάλεσμα για επιστροφή στο ιερό της Φύσης

Η ταινία είναι βαθιά ατμοσφαιρική και σηματοδοτεί την επιστροφή του ανθρώπου στην κοινή του αφετηρία, στη μεγάλη μητέρα, στη Φύση. Έτσι αρθρώνεται ένας κινηματογραφικός λόγος που ανοίγει την ιστορία σε μια ξεχασμένη, πολύτιμη και αναγκαία πραγματικότητα, ειδικά στην εποχή μας, αυτή της επιστροφής μας στη Φύση.

Ήδη από την αρχή της ταινίας, η εικόνα της Άγκνες που ξαπλώνει κουλουριασμένη, σε σχήμα εμβρύου στις ρίζες ενός πελώριου δέντρου, παραπέμπει στην οπτική της σκηνοθέτιδας, όπου ταυτίζεται με την οπτική του Σαίξπηρ, αφού το τέμπλο της φύσης ήταν πάντα η μόνη μας, κοινή πατρίδα, η γέννηση και ο θάνατός μας.

Μέσα από τη μοναδική σχέση της Άγκνες με τη Φύση, ο θεατής συνειδητοποιεί τη συνεχή παρουσία και το αναπάντεχο του θανάτου.

Εδώ, η σκηνοθέτης τολμά και πάει πιο μακριά από το θάνατο, δίνοντας μια πιο επαναστατική, πιο ανθρώπινη και εσωτερική προοπτική, αυτή της Ανάστασης. Η συνθήκη που εξασφαλίζει την επίγεια ανάσταση είναι η Τέχνη  Θεάτρου και στο προκείμενο, του θεάτρου του Σαίξπηρ, ενός πανανθρώπινου θεάτρου του κόσμου (Theatrum Mundi).

Η Άγκνες σαν περσόνα, μεταφέρει δυνατούς συμβολισμούς στο θεατή αφού είναι η γυναίκα που έχει κερδίσει την ψυχική της γαλήνη από την ιδιαίτερη σχέση της με τη Φύση. Δεν ξεχνάει ότι η μητέρα της που την έχασε μικρό παιδί,  ήρθε από το δάσος. Αυτήν ψάχνει να βρει όταν κρύβεται μέσα του. Το  δάσος, τα πουλιά, η Φύση ενσαρκώνουν την ίδια τη μητέρα. Επικοινωνεί με τη φύση, ακόμη και με μία μεταθανάτια επικοινωνία όπως με την ψυχή από το νεκρό, αγαπημένο της γεράκι.  Αισθάνεται έντονα ότι εκεί ανήκει από πάντα και για πάντα, ότι από κει αντλεί ζωή και δύναμη να θεραπεύει.

Όταν αρρωσταίνουν η κόρη από τα δίδυμα παιδιά της, καταφέρνει και την επαναφέρει στη ζωή. Ωστόσο, δε συμβαίνει το ίδιο με το μονάκριβο γιο της, τον Άμνετ. Ο θάνατός του την καταρρακώνει και κλονίζει τη σχέση του ζευγαριού.

Κάλεσμα για επιστροφή στο ιερό του Θεάτρου

Τόσο η Άγκνες, όσο και ο Ουίλιαμ είναι πολύ κοντά στην αλήθεια της ζωής. Η Άγνες, την ανακάλυψε, μέσα από τη Φύση, ενώ ο Ουίλιαμ, μέσα από το Θέατρο. Βιώνουν και οι δύο ότι στον κόσμο ο θάνατος είναι αναπάντεχος και φορές ανυπέρβλητα οδυνηρός. Η Άγκνες θα πάει στο Λονδίνο για να δει το θεατρικό έργο που ανεβάζει ο σύζυγός της. Εκεί παρακολουθεί το θεατρικό έργο «Άμλετ». Στο δεύτερο μισό του έργου η ψυχή του Άμνετ, με τον ίδιο να είναι νεκρός, αναδύεται μπροστά της. Είναι ολοζώντανος, μέσα από το ρόλο, μπροστά στα μάτια της Άγκνες. Θαρραλέος, ικανός να αποδώσει δικαιοσύνη, έτσι όπως θα τον ήθελε στη ζωή, η ίδια η μάνα του.

 Το Θέατρο και κυρίως το Σύγχρονο,  που είναι ανοιχτό, τόσο στον κόσμο των ζωντανών, όσο των νεκρών, είναι αυτό που έχει την ανάσταση στη φύση του, που από τη φύση του, πεθαίνει, μετά από κάθε παράσταση και ξαναγεννιέται στην επόμενη. Είναι ακόμα η αγάπη που ανασταίνεται ανάμεσα στο ζευγάρι, αφού τώρα τους ενώνει το Θέατρο.

Η Άγκνες είναι αυτή εκπροσωπεί τον ιδανικό θεατή. Βλέποντας τον «Άμνετ» βιώνει το μεγαλειώδες δώρο ζωής του συζύγου της, πατέρα και εντέλει δημιουργού, Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Αυτό είναι το δώρο των αθάνατων θεατρικών κειμένων αλλά και όλου του Θεάτρου για τον καθένα μας. Είναι το μοναδικό και πολύτιμο δώρο που ξορκίζει το θάνατο.

Σκηνοθεσία

Η σκηνοθεσία της Κλόι Ζάο συνεχίζει την αξιόλογη πορεία της. Είναι μια πορεία που την ξεκίνησε από το 2010 με τη μικρού μήκους ταινία «Daughters» και τη συνέχισε με τη μεγάλου μήκους «Songs my brothers taught me».

Στον «Άμνετ», η σκηνοθεσία  έχει μια άρρηκτη συνέχεια. Τα σύμβολα και η φόρμα του έργου ανοίγονται στον κάθε θεατή,  που ανακαλύπτει τον εαυτό του, μέσα από τη σχέση του με τη Φύση και την Τέχνη και αναγνωρίζει την αναγκαία σχέση του με αυτές.

Οι ηθοποιοί παίζουν πολύ πειστικά τον ρόλο τους. Το ζουμάρισμα της κάμερας στα πρόσωπα, ο λόγος, τα σώματα,  ο ρυθμός, όλα βρίσκονται σε μία αρμονική σύνθεση και σύνδεση. Το μοντάζ εξαιρετικό, αφήνει το λόγο και την εικόνα να συνδιαλέγονται άψογα.

Η μουσική ντύνει τον κινηματογραφικό λόγο με μία μοναδική δυναμική που τονίζει τους συμβολισμούς και κάνει να διαπερνούν το συνειδητό του θεατή.

Τα σκηνικά και τα κοστούμια είναι απόλυτα πειστικά και δένουν με το χώρο και το χρόνο του βρετανικό μεσαίωνα, με απόλυτη συνέπεια.

Η ταινία «Άμνετ» που δίκαια διεκδικεί 8 όσκαρ (κάστινγκ, μουσικής, καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, Α΄ γυναικείου ρόλου…), έχει κατακτήσει απόλυτα το κοινό που την είδε, κατατάσσοντάς την στα αριστουργήματα της Τέχνης του σελιλόιντ.

Είναι ένα κοινό που βγήκε από τις κινηματογραφικές αίθουσες πιο μυημένο στα πολύτιμα μυστικά της ζωής και της Τέχνης του Θεάτρου, όπως τα αποτυπώνει για πάντα η Τέχνη του Κινηματογράφου.

–

Δέσποινα Παπαγιαννούλη

Καθηγήτρια Γαλλικής Γλώσσας στη Δ.Ε

Διδάκτορας Σύγχρονου Θεάτρου

–

Φαρέτρα