Αλεξάνδρεια / Τεχνικό Δελτίο Πρότασης: «Οικολογικό Ιστορικό Πάρκο Ρουμλουκιού»

Σε συνέχεια της πρότασης δυο ερευνητών της τοπικής Ιστορίας & Λαογραφίας  Αλεξάνδρειας για αναπαράσταση του Βάλτου στον Μακεδονικό Αγώνα μάς εστάλη το Τεχνικό Δελτίο της Πρότασης

1. Γενικά στοιχεία έργου

2. Υφιστάμενη κατάσταση

Η περιοχή παρέμβασης εντοπίζεται σε περιβάλλον με εκτάσεις παραγωγικής γης στην πεδιάδα Θεσσαλονίκης-Γιαννιτσών, που διαμορφώθηκε από την αποξήρανση της λίμνης των Γιαννιτσών.  Σύμφωνα με το υπό αναθεώρηση του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΓΠΣ) του Δήμου Αλεξάνδρειας η περιοχή εμπίπτει σε «Περιοχή ανάπτυξης δραστηριοτήτων πρωτογενούς τομέα» (ΦΕΚ 545/ΤΑΑΠΘ/26-10-2009).

Βρίσκεται σε απόσταση περίπου 7 χλμ από το κέντρο της Αλεξάνδρειας με το μεγαλύτερο τμήμα της απόστασης να διανύεται στο επαρχιακό οδικό δίκτυο Αλεξάνδρειας-Γιαννιτσών ή Αλεξάνδρειας-Κρ. Βρύσης ή και διαμέσου του οικισμού Σχοινά.  Για την πρόσβαση στο αγροτεμάχιο τα τελευταία περίπου 2 χλμ καλύπτονται από τμήμα αγροτικών οδών.

Σε απόσταση περίπου 500 μ από το αγροτεμάχιο 143 βρίσκεται αποστραγγιστική τάφρος. Στην περιοχή παρατηρείται παρουσία άγριων πτηνών και ζώων, όπως γεράκια, ερωδιοί, ενυδρίδες, αλεπούδες κα. Η περιοχή βρίσκεται εντός του γεωθερμικού πεδίου Αλεξάνδρειας και πολύ κοντά στην παραγωγική γεώτρηση ΓΝ-1Π (Σχέδιο Δράσης Αειφόρου Ενέργειας Δήμου Αλεξάνδρειας, σ. 22).

Το αγροτεμάχιο φέρεται να ανήκει στον Δήμο Αλεξάνδρειας, είναι χέρσο και χρησιμοποιείται για την εκτροφή ζώων. Στο βόρειο τμήμα του αγροτεμαχίου εντοπίζονται κτηνοτροφικές μονάδες. Το όμορο αγροτεμάχιο αρ. 144 φέρεται να ανήκει επίσης στον Δήμο Αλεξάνδρειας.

3. Στόχοι του έργου

Γενικός στόχος:

Δημιουργία Οικολογικού Ιστορικού Πάρκου Ρουμλουκιού με γενικό στόχο την αναπαράσταση του ιστορικού τοπίου του Ρουμλουκιού, εστιάζοντας στο λιμναίο περιβάλλον της άλλοτε λίμνης Γιαννιτσών της εποχής του Μακεδονικού Αγώνα (1903-1908) συμβάλλοντας στην μνήμη εκείνης της ιστορικής περιόδου.

Ειδικοί στόχοι:

• Αποκατάσταση του ιστορικού περιβάλλοντος της λίμνης Γιαννιτσών στην περιοχή του Ρουμλουκιού
• Ενημέρωση για την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα (1903-1908) που διαδραματίστηκε στην περιοχή
• Ποιοτικός υπαίθριος χώρος αναψυχής των κατοίκων και επισκεπτών
• Τεχνητός υδροβιότοπος για τη φιλοξενία υδρόβιων ζώων και την οικολογική διαχείριση των υδάτων

4. Περιγραφή προτεινόμενης διαμόρφωσης

Η προτεινόμενη διαμόρφωση αφορά στη δημιουργία οικολογικού ιστορικού πάρκου με τεχνητή αβαθή λίμνη και μικρών νησίδων εδάφους και κατασκευές φυσικής δόμησης εδραζόμενες σε αυτές. Ο προτεινόμενος χώρος εντοπίζεται σε αγροτική περιοχή εκτός αστικού ιστού και σε άμεση γειτνίαση με καλλιεργούμενες εκτάσεις. Ο σχεδιασμός αντλεί έμπνευση από το ιστορικό φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον του Ρουμλουκιού, που αποτέλεσε τον κύριο «θέατρο» της πολεμικής δραστηριότητας του Μακεδονικού Αγώνα (1903-1908). Ταυτόχρονα επιδιώκει την ανάδειξη της παραδοσιακής σχέσης ανθρώπου–νερού και την αποκατάσταση στοιχείων του παλαιότερου τοπίου.

Πιο αναλυτικά, η λίμνη περιλαμβάνει έναν αριθμό μικρών προσχωρήσεων του εδάφους και νησίδων (ενδεικτικά 5-7). Η λίμνη διαθέτει ρηχά βάθη και ήπιες κλίσεις, ώστε να εντάσσονται αρμονικά στο φυσικό ανάγλυφο και να λειτουργεί ως υγρότοπος. Στο πλαίσιο της διαμόρφωσης προβλέπεται η κατασκευή μικρών κατασκευών φυσικής δόμησης, κατ’ αναπαράσταση παραδοσιακών καλυβών λίμνης, εμπνευσμένων από τις ιστορικές μορφές προσωρινής κατοίκησης και χρήσης του υγροτοπικού τοπίου του Ρουμλουκιού. Οι κατασκευές αυτές θα είναι περιορισμένης κλίμακας, ενταγμένες στο τοπίο και κατασκευασμένες με φυσικά υλικά (ξύλο, καλάμια, πηλώδη υλικά), χωρίς μόνιμες θεμελιώσεις και χωρίς αλλοίωση του φυσικού χαρακτήρα της περιοχής.

Οι καλύβες στοχεύουν στην αναπαράσταση των καλυβών της λίμνης των Γιαννιτσών που αποτέλεσαν το κύριο στοιχείο της «σκηνογραφίας» του Μακεδονικού Αγώνα. Ταυτόχρονα μπορούν να λειτουργήσουν ως σημεία ερμηνείας του τοπίου, περιβαλλοντικής και ιστορικής πληροφόρησης, στάσεις ξεκούρασης και παρατήρησης του υδάτινου οικοσυστήματος. Πιο αναλυτικά μπορούν να στεγάσουν χώρο αναψυκτήριου, χώρους υγιεινής, εκθεσιακούς χώρους ενδεικτικά για την ιστορία, το περιβάλλον, την ιστορία  αποξήρανσης της λίμνης, χώρος για κατάστημα αναψυκτικών, αποθηκευτικούς χώρους κ.α. Σε συνδυασμό με ήπια μονοπάτια περιήγησης, καθιστικά και φυτεύσεις με γηγενή είδη, διαμορφώνεται ένας ενιαίος χώρος που συνδυάζει οικολογική λειτουργία, ιστορική μνήμη και ήπια αναψυχή.

Συμπληρωματικά, θα διαμορφωθούν οι κατάλληλες γεωτεχνικές και γεωπονικές προϋποθέσεις, ώστε ο χώρος να επιτρέψει την ανάπτυξη ενδημικών φυτών (όπως ραγάζια, καλάμια, ακακίες, φτελιές, μουριές κα). Αν απαιτηθεί θα γίνουν ήπιες παρεμβάσεις φυτεύσεων, όπως και διευθετήσεις φυτεύσεων.

Επιπλέον, ο χώρος θα είναι περιφραγμένος με ελεγχόμενη είσοδο, ενώ προβλέπεται διακριτικός χώρος στάθμευσης ήπιας διαμόρφωσης, χωρητικότητας περίπου 40–60 θέσεων ΙΧ, συμπεριλαμβανομένων θέσεων ΑμεΑ και θέσεων εξυπηρέτησης μικρών λεωφορείων. Η χωροθέτηση και η επιφάνειά του περιορίζονται στο ελάχιστο αναγκαίο, ώστε να μην αλλοιώνεται ο οικολογικός χαρακτήρας του πάρκου, αλλά με δυνατότητα μελλοντικής επέκτασης, εφόσον προκύψει αυξημένη επισκεψιμότητα.

Ο συνολικός σχεδιασμός στοχεύει στη δημιουργία ενός επισκέψιμου τοπίου μνήμης, που αναδεικνύει την ταυτότητα του Ρουμλουκιού, συμβάλλει στη γνώση της ιστορίας του Μακεδονικού Αγώνα, επανασυνδέει το φυσικό στοιχείο του νερού με την τοπική ιστορία και ενισχύει τη βιοποικιλότητα και το μικροκλίμα της περιοχής.

5. Περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά

Η προτεινόμενη διαμόρφωση συμβάλλει ουσιαστικά στην περιβαλλοντική αναβάθμιση της περιοχής μέσω της δημιουργίας της λίμνης και υγροτοπικών στοιχείων, τα οποία λειτουργούν ως ήπια συστήματα διαχείρισης και συγκράτησης επιφανειακών υδάτων. Η παρέμβαση περιορίζει την ανεξέλεγκτη απορροή, μειώνει τον κίνδυνο διάβρωσης των εδαφών και ενισχύει τον εμπλουτισμό του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα. Επιπλέον, τεχνητοί υδροβιότοποι σαν τους προτεινόμενους μπορούν, να συμβάλλουν στον καθαρισμό υδάτων από τυχόν επιβαρύνσεις με οικολογικό τρόπο.

Η λίμνη και οι παρόχθιες ζώνες φυτεύσεων δημιουργούν μικροενδιαιτήματα για υδρόβια και παρόχθια χλωρίδα και πανίδα, ενισχύοντας τη βιοποικιλότητα σε ένα αγροτικό τοπίο που έχει δεχθεί έντονες ανθρωπογενείς πιέσεις. Παράλληλα, η χρήση γηγενών φυτικών ειδών και φυσικών υλικών μειώνει τις ανάγκες σε νερό και συντήρηση και διασφαλίζει τη συμβατότητα της παρέμβασης με το τοπικό οικοσύστημα.

Η παρουσία του υδάτινου στοιχείου συμβάλλει στη βελτίωση του μικροκλίματος, στη μείωση της θερμικής καταπόνησης κατά τους θερινούς μήνες και στη συνολική περιβαλλοντική ποιότητα της περιοχής. Το έργο εντάσσεται στις αρχές των λύσεων βασισμένων στη φύση (nature-based solutions), προάγοντας τη βιώσιμη διαχείριση φυσικών πόρων.

6. Κοινωνικά και τοπικά οφέλη

Η διαμόρφωση του οικολογικού ιστορικού πάρκου δημιουργεί έναν νέο δημόσιο χώρο ήπιας αναψυχής και περιβαλλοντικής εμπειρίας για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της περιοχής. Το πάρκο προσφέρει δυνατότητες περιπάτου, παρατήρησης της φύσης και περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, ενισχύοντας την ποιότητα ζωής και την καθημερινή επαφή με το φυσικό περιβάλλον.

Παράλληλα, η ανάδειξη της ιστορικής σχέσης του Ρουμλουκιού με το υγρό τοπίο και η παρουσία κατασκευών φυσικής δόμησης κατ’ αναπαράσταση καλυβών λίμνης ενισχύουν τη συλλογική μνήμη και την τοπική ταυτότητα. Το έργο λειτουργεί ως χώρος πολιτιστικής αναφοράς, εκπαίδευσης και ήπιας τουριστικής επίσκεψης, με θετικές επιπτώσεις στην τοπική οικονομία.

Η κατασκευή των διαφόρων παρεμβάσεων λόγω της χρήσης φυσικών υλικών και παραδοσιακών τεχνικών μπορεί επίσης να οργανωθεί με τη μορφή σεμιναρίων φυσικής δόμησης. Με αυτό τον τρόπο η τοπική κοινότητα θα μπορεί να εμπλακεί άμεσα, ενώ την ίδια στιγμή θα συνδεθεί με τον τόπο και το πάρκο μια κοινότητα ενδιαφερομένων για την οικολογία και τη φυσική δόμηση. Ταυτόχρονα θα προαχθούν οικολογικές πρακτικές δόμησης. Η διοργάνωση των σεμιναρίων μπορεί να πραγματοποιηθεί από ομάδες έμπειρες και με τη σχετική τεχνογνωσία όπως «Το Μπουλούκι» και οι  «Cob.gr».

Η παρέμβαση ενισχύει τη σύνδεση του αγροτικού τοπίου με τον δημόσιο χώρο, προάγει την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και δημιουργεί δυνατότητες συνεργασίας με σχολεία, συλλόγους και τοπικούς φορείς.

7. Τεχνική ωριμότητα

Η προτεινόμενη παρέμβαση παρουσιάζει υψηλό βαθμό τεχνικής ωριμότητας σε επίπεδο σύλληψης και σχεδιαστικής προσέγγισης, καθώς βασίζεται δοκιμασμένες πρακτικές διαχείρισης υδάτων και ανάδειξης τοπίου, σε συνδυασμό με τεχνικές φυσικής δόμησης χαμηλής περιβαλλοντικής όχλησης.

Θα πρέπει να προηγηθεί προκαταρκτική εκτίμηση των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής επέμβασης, όπως το ανάγλυφο, η φυσική απορροή των υδάτων, η χρήση γης και το αγροτικό περιβάλλον, καθώς και η ιστορική φυσιογνωμία του Ρουμλουκιού ως πεδινής περιοχής με εκτεταμένα υγροτοπικά στοιχεία στο παρελθόν. Η πρόταση οφείλει να αξιοποιεί αυτά τα δεδομένα με τρόπο που δεν απαιτεί βαριά τεχνικά έργα ή σύνθετες κατασκευές.

Στη λίμνη θα πρέπει να υπάρχει συνεχή ροή και το παρακείμενα αρδευτικά και αποστραγγιστικά κανάλια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επίτευξή της. Περαιτέρω τεχνικές εγκαταστάσεις για τον έλεγχο υπερχείλισης της λίμνης μπορεί να απαιτηθούν, αλλά και πάλι τα υδραυλικά έργα θα είναι περιορισμένα και ήπιας επέμβασης.

Οι προβλεπόμενες κατασκευές φυσικής δόμησης (αναπαραστάσεις καλυβών λίμνης) είναι μικρής κλίμακας, αναστρέψιμες και συμβατές με το φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον, γεγονός που περιορίζει τους τεχνικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους και διευκολύνει τη διαδικασία αδειοδότησης. Η επιλογή φυσικών υλικών και απλών μορφών κατασκευής ενισχύει τη βιωσιμότητα του έργου και μειώνει τις ανάγκες συντήρησης.

Η πρόταση δύναται να υλοποιηθεί τμηματικά, τόσο ως προς τη δημιουργία της λίμνης όσο και ως προς τις συνοδευτικές κατασκευές και διαμορφώσεις, επιτρέποντας την προσαρμογή της στις διαθέσιμες χρηματοδοτήσεις και σταδιακή αξιολόγηση της λειτουργίας του χώρου. Παράλληλα, είναι συμβατή με το ισχύον χωροταξικό και περιβαλλοντικό πλαίσιο για αγροτικές και περιαστικές περιοχές, καθώς και με κατευθύνσεις ανάδειξης τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Συνολικά, η τεχνική ωριμότητα της πρότασης επιτρέπει την άμεση προώθησή της στο στάδιο εκπόνησης των αναγκαίων μελετών εφαρμογής, χωρίς να εντοπίζονται ουσιώδη εμπόδια τεχνικής, λειτουργικής ή περιβαλλοντικής φύσης.

8. Ενδεικτικός προϋπολογισμός

Ο ενδεικτικός προϋπολογισμός του έργου κατανέμεται σε βασικές κατηγορίες δαπανών, χωρίς αναλυτική κοστολόγηση σε αυτό το στάδιο:

1. Χωματουργικές εργασίες και διαμορφώσεις εδάφους
2. Δημιουργία αβαθούς λίμνης
3. Φυτεύσεις και περιβαλλοντικές παρεμβάσεις
4. Κατασκευές φυσικής δόμησης (αναπαραστάσεις καλυβών λίμνης)
5. Διαμόρφωση ήπιων μονοπατιών και καθιστικών
6. Σήμανση, ενημερωτικές πινακίδες και βασικός εξοπλισμός
7. Μελέτες, αδειοδοτήσεις και επίβλεψη έργου

Ο συνολικός προϋπολογισμός θεωρείται μεσαίας κλίμακας και συμβατός με χρηματοδοτικά εργαλεία Τοπικής Αυτοδιοίκησης και προγράμματα περιβαλλοντικής και πολιτιστικής αναβάθμισης. Η πράξη δύναται να υλοποιηθεί σταδιακά. Για την αρχική φάση προβλέπεται ενδεικτικός προϋπολογισμός 650.000-1.100.000 €, που καλύπτει τη βασική λειτουργία του πάρκου. Η πλήρης ανάπτυξη του συνόλου της έκτασης μπορεί να πραγματοποιηθεί σε επόμενη φάση, ανάλογα με τις δυνατότητες χρηματοδότησης και την επισκεψιμότητα.

9. Συντήρηση και βιωσιμότητα

Η λειτουργία του πάρκου βασίζεται σε φυσικές διεργασίες και ήπιες παρεμβάσεις, γεγονός που εξασφαλίζει χαμηλές απαιτήσεις συντήρησης. Η ανανέωση του νερού στη λίμνη πραγματοποιείται κυρίως μέσω βρόχινων απορροών και φυσικής ροής, ενώ η παρουσία υδρόβιας βλάστησης συμβάλλει στον φυσικό καθαρισμό του νερού.

Οι κατασκευές φυσικής δόμησης είναι απλής μορφής, αναστρέψιμες και κατασκευασμένες από φυσικά υλικά, μειώνοντας το κόστος συντήρησης και επιτρέποντας εύκολες επισκευές. Η συνολική διαχείριση του χώρου μπορεί να πραγματοποιείται από τις υπηρεσίες του Δήμου, με δυνατότητα συνεργασίας με τοπικούς συλλόγους και εκπαιδευτικούς φορείς.

Στις αναγκαίες εργασίες συντήρησης συμπεριλαμβάνονται συντήρηση και ανακατασκευή καλυβών από ραγάζια και καλάμια, καθαρισμός βλάστησης υδάτινων μονοπατιών και λεκανών, τακτικοί ψεκασμοί για κουνούπια, εφόσον επιτρέπεται σε εγγύτητα με τα άγρια πτηνά.

Η βιωσιμότητα του έργου ενισχύεται από τον πολυλειτουργικό του χαρακτήρα (περιβαλλοντικό, πολιτιστικό, εκπαιδευτικό) και τη δυνατότητα σταδιακής ανάπτυξης και προσαρμογής του στο μέλλον.

10. Συνοδευτικά στοιχεία

Η πρόταση συνοδεύεται από υποστηρικτικό υλικό που διευκολύνει την κατανόηση και αξιολόγηση του έργου, όπως:

• Χάρτης θέσης και ορίων της περιοχής παρέμβασης
• Ενδεικτική κάτοψη χωρικής λίμνης, καλυβών, διαδρομών κ.α.
• Φωτογραφικό υλικό της υφιστάμενης κατάστασης
• Ενδεικτικές εικόνες αναφοράς (precedents) από παρόμοια έργα

Χάρτης περιοχής επέμβασης με προτεινόμενες συνδέσεις με την Αλεξάνδρεια (επεξεργασμένο απόσπασμα οθόνης από https://www.bing.com)

Φαρέτρα