“Η Βενεζουέλα ως προηγούμενο” / γράφει ο Δημήτρης Μηλάκας

Δημήτρης Μηλάκας

Η Βενεζουέλα είναι μια χώρα-παράδοξο. Διαθέτει τη μεγαλύτερη συγκεντρωμένη ενεργειακή δεξαμενή πετρελαίου στον πλανήτη, περίπου 303 δισεκατομμύρια βαρέλια, ποσοστό που αντιστοιχεί σχεδόν στο ένα πέμπτο των παγκόσμιων αποδεδειγμένων αποθεμάτων.

Σε καθαρά γεωλογικούς όρους, πρόκειται για δύναμη πρώτης γραμμής, πάνω από τη Σαουδική Αραβία, το Ιράν ή τον Καναδά. Κι όμως, η πραγματική της παραγωγή παραμένει χαμηλή, εγκλωβισμένη ανάμεσα σε τεχνικά προβλήματα, κυρώσεις, κατάρρευση υποδομών και πολιτική αστάθεια.

Αυτό το χάσμα ανάμεσα στον πλούτο και την αξιοποίησή του είναι το σημείο απ’ όπου ξεκινά η ιστορία – και το σημείο όπου παρεμβαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις.

Ακριβώς εκεί πάτησε η κινεζική στρατηγική. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Πεκίνο αντιμετώπισε τη Βενεζουέλα όχι ως έναν ακόμη προμηθευτή ενέργειας, αλλά ως γεωπολιτικό κόμβο με δυσανάλογο βάρος λόγω αποθεμάτων και θέσης.

Οι διαδοχικές συμφωνίες – από τη Στρατηγική Συνεργασία του 2001 έως την αναβάθμιση σε All-Weather Strategic Partnership το 2023 – δεν ήταν συγκυριακές. Συνέθεσαν έναν σταθερό πολιτικό και οικονομικό άξονα, με το πετρέλαιο στον πυρήνα του.

Με τη δημιουργία του China – Venezuela Joint Fund το 2007 και την κορύφωση των συμφωνιών loans-for-oil το 2010, το αργό πετρέλαιο έπαψε να λειτουργεί ως απλό εξαγώγιμο προϊόν. Μετατράπηκε σε χρηματοπιστωτική εγγύηση και σε εργαλείο πολιτικής επιβίωσης.

Η Βενεζουέλα λάμβανε ρευστότητα εκ των προτέρων και αποπλήρωνε σε είδος, μέσω ειδικών μηχανισμών εκτός δυτικών αγορών, εκτός ΔΝΤ και εκτός αμερικανικού τραπεζικού συστήματος. Η PDVSA (κρατική εταιρεία πετρελαίου) έγινε ο κόμβος αυτού του συστήματος, όχι ως εταιρεία αγοράς, αλλά ως κρατικός μεσάζων χρέους και στρατηγικής στοίχισης.

Όταν η παραγωγή κατέρρευσε, η Κίνα δεν αποσύρθηκε. Αναδιάρθρωσε αποπληρωμές, παρείχε τεχνική και ενεργειακή στήριξη και αποδέχθηκε οικονομικό κόστος, επειδή το διακύβευμα δεν ήταν μόνο οικονομικό. Ήταν η πρόσβαση στη μεγαλύτερη πετρελαϊκή δεξαμενή του κόσμου και η εδραίωση επιρροής στην καρδιά της αμερικανικής σφαίρας.

Σε αυτό το σημείο ενεργοποιήθηκαν οι ΗΠΑ. Όχι λόγω του Μαδούρο ως προσώπου, ούτε λόγω νομικών αφηγήσεων περί «ναρκωτρομοκρατίας», αλλά επειδή είχε διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα: χρήμα, ενέργεια, τεχνολογία, δορυφορικές υποδομές και πολιτική ομπρέλα που καθιστούσαν τη Βενεζουέλα ανθεκτική στην αμερικανική πίεση.

Η επέμβαση και η απαγωγή του Μαδούρο δεν ήταν τιμωρία καθεστώτος· ήταν διάλυση συστήματος και προειδοποίηση.

Με απλά λόγια, η Ουάσιγκτον δεν αντέδρασε σε μία συμφωνία. Αντέδρασε στο προηγούμενο. Και επενέβη για να μην παγιωθεί.

Ο πλούτος της Βενεζουέλας

Η Βενεζουέλα διαθέτει τη μεγαλύτερη συγκεντρωμένη ενεργειακή δεξαμενή πετρελαίου στον πλανήτη, κάτι που σε θεωρητικό επίπεδο της επιτρέπει να επηρεάζει σημαντικά την ενεργειακή ισορροπία σε βάθος χρόνου. Τα εκτεταμένα αποθέματα πετρελαίου σε συνδυασμό με φυσικό αέριο και άλλα βασικά μέταλλα την καθιστούν μια χώρα με υψηλό γεωστρατηγικό βάρος – όχι μόνο για ενεργειακή ασφάλεια αλλά και για οικονομική/βιομηχανική αξία. Ωστόσο, η ικανότητα αξιοποίησης αυτών των πόρων εξαρτάται από τεχνολογική ικανότητα, επενδύσεις, πολιτική σταθερότητα και πρόσβαση στις διεθνείς αγορές, παράγοντες που έχουν περιορίσει σημαντικά την παραγωγή και την εξαγωγική δυναμική έως σήμερα.

Πόσο πετρέλαιο έχει η Βενεζουέλα

• Η Βενεζουέλα κατέχει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο.
• Το εκτιμώμενο συνολικό αποθεματικό είναι περίπου 303 δισεκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου.
• Αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 17-18% των παγκόσμιων αποδεδειγμένων αποθεμάτων πετρελαίου.

Σύγκριση με άλλες χώρες

• Με τα περίπου 303 δισ. βαρέλια, η Βενεζουέλα βρίσκεται πάνω από:
• Σαουδική Αραβία (περίπου 267 δισ. βαρέλια).
• Ιράν (περίπου 208 δισ. βαρέλια).
• Καναδά (περίπου 163 δισ. βαρέλια).
• Ηνωμένες Πολιτείες (περίπου 45 δισ. βαρέλια).

Παρά αυτούς τους αριθμούς, η παραγωγή πετρελαίου της Βενεζουέλας είναι σχετικά χαμηλή λόγω τεχνικών προβλημάτων, κυρώσεων και υποδομών (συνήθως γύρω στο 1-1,1 εκατ. βαρέλια ημερησίως, κάτω του 1% της παγκόσμιας παραγωγής).

Άλλοι κρίσιμοι ορυκτοί πόροι στη Βενεζουέλα

Η χώρα δεν είναι μόνο… πετρέλαιο. Διαθέτει επίσης σημαντικά αποθέματα σε μεταλλεύματα και πρώτες ύλες με στρατηγική σημασία:

Φυσικό αέριο

• Μεγάλα κοιτάσματα φυσικού αερίου υπάρχουν, ειδικά σε θαλάσσιες περιοχές.

Χρυσός

• Σημαντικά αποθέματα χρυσού βρίσκονται κυρίως στη νοτιοανατολική περιοχή της χώρας.

Μεταλλεύματα σιδήρου

• Η χώρα διαθέτει μεγάλες ποσότητες σιδηρομεταλλεύματος – ιστορικά σημαντικές για την εξαγωγική δραστηριότητα.

Βωξίτης

• Υπάρχουν επίσης κοιτάσματα βωξίτη, πρώτης ύλης για την παραγωγή αλουμινίου.

Ταντάλιο και νιόβιο (κολτάν)

• Σημαντικά κοιτάσματα κρίσιμων μετάλλων για ηλεκτρονικές εφαρμογές βρίσκονται στη Βενεζουέλα, αν και η εκμετάλλευσή τους είναι περιορισμένη και περιβαλλοντικά αμφιλεγόμενη.

Διαμάντια

• Διαθέτει κοιτάσματα διαμαντιών (συχνά αλλουβιακά, δηλαδή αποκομμένα τεμάχια από βασικά κοιτάσματα που έχουν παρασυρθεί σε όχθες ποταμών κ.λπ.), αλλά με σχετικά χαμηλή παραγωγή.

Η κινεζική διείσδυση στη Βενεζουέλα – 20 χρόνια συμφωνιών (Χρονολόγιο)

Ο παρακάτω πίνακας δείχνει πώς το πετρέλαιο μετατράπηκε σε εργαλείο χρηματοδότησης και γεωπολιτικής δέσμευσης Κίνας-Βενεζουέλας.

Ι. Οι πετρελαϊκές συμφωνίες Κίνας – Βενεζουέλας (Χρονολόγιο)

ΙΙ. Πώς λειτουργούσαν στην πράξη οι πετρελαϊκές συμφωνίες

1. Το πετρέλαιο ως εγγύηση, όχι ως έσοδο

Η Βενεζουέλα δεν έπαιρνε πρώτα χρήματα για να πουλήσει μετά πετρέλαιο.
Έπαιρνε χρήματα εκ των προτέρων και πλήρωνε σε είδος (πετρέλαιο).

→ Αυτό:

• μείωνε την ανάγκη για αγορές συναλλάγματος,
• παρέκαμπτε δυτικούς χρηματοπιστωτικούς ελέγχους,
• αποσύνδεε τη χώρα από ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα κ.λπ.

2. Κλειδωμένες ροές, όχι τιμές αγοράς

Οι ποσότητες πετρελαίου ήταν συχνά προκαθορισμένες, ανεξάρτητα από τις τιμές της αγοράς.
Η Κίνα εξασφάλιζε μακροπρόθεσμη ενεργειακή ασφάλεια, η Βενεζουέλα άμεση ρευστότητα.

→ Όταν η παραγωγή κατέρρευσε, το βάρος έπεσε αποκλειστικά στο Καράκας.

3. Η PDVSA (κρατική) ως πολιτικό εργαλείο

Η PDVSA:

• δεν λειτουργούσε ως εταιρεία με εμπορικά κριτήρια, αλλά ως κρατικός μεσάζων χρέους προς την Κίνα.

→ Αυτό ενίσχυσε την εξάρτηση:

• χωρίς PDVSA, καμία αποπληρωμή,
• χωρίς αποπληρωμή, καμία νέα κινεζική στήριξη.

4. Γιατί η Κίνα αποδέχθηκε το ρίσκο

Η Κίνα δεν επένδυσε μόνο σε πετρέλαιο, αλλά:

• σε γεωπολιτική παρουσία,
• σε πρόσβαση στη μεγαλύτερη πετρελαϊκή δεξαμενή του κόσμου,
• σε πολιτική επιρροή στην «αυλή» των ΗΠΑ.

Το οικονομικό κόστος θεωρήθηκε διαχειρίσιμο μπροστά στο στρατηγικό όφελος.

Ιστορία συναντήσεων κορυφής Κίνας – Βενεζουέλας

(Χρονολογικός κατάλογος)

Από τον Τσάβες στον Μαδούρο, οι συναντήσεις κορυφής με την Κίνα χαρτογραφούν τη μετατόπιση της Βενεζουέλας από την αμερικανική σφαίρα σε κινεζική στρατηγική αγκύρωση.

1999

Ούγκο Τσάβες – Κίνα (επίσημη επίσκεψη)
Η πρώτη επίσκεψη Τσάβες στο Πεκίνο, λίγους μήνες μετά την ανάληψη της εξουσίας.
* Εκκίνηση στρατηγικής προσέγγισης εκτός ΗΠΑ.

2001

Τσάβες – Τζιανγκ Τζεμίν (Πεκίνο)
Υπογραφή της Στρατηγικής Συμφωνίας Συνεργασίας.
* Θεμελίωση πολιτικού άξονα Πεκίνο – Καράκας.

2004

Τσάβες – Χου Τζιντάο (Πεκίνο)
Εμβάθυνση ενεργειακής συνεργασίας.
* Το πετρέλαιο μπαίνει στον πυρήνα της σχέσης.

2006

Χου Τζιντάο – Καράκας (επίσκεψη στη Λατινική Αμερική)
Ιστορική επίσκεψη Κινέζου Προέδρου στη Βενεζουέλα.
* Μετατροπή της σχέσης σε στρατηγική προτεραιότητα για το Πεκίνο.

2008

Τσάβες – Χου Τζιντάο (Πεκίνο)
Συμφωνίες ενέργειας, δορυφορικής συνεργασίας και χρηματοδότησης.
* Προετοιμασία του μοντέλου loans-for-oil.

2010

Τσάβες – Χου Τζιντάο (Πεκίνο)
Υπογραφή των μεγάλων δανειακών συμφωνιών (περίπου 20 δισ. δολ.).
* Κορύφωση χρηματοπιστωτικής και ενεργειακής σύμπραξης.

2013

Νικολάς Μαδούρο – Σι Τζινπίνγκ (Πεκίνο)
Πρώτη συνάντηση μετά τον θάνατο Τσάβες.
* Διαβεβαίωση συνέχειας της στρατηγικής σχέσης.

2014

Μαδούρο – Σι Τζινπίνγκ (Πεκίνο)
Αναβάθμιση σε Comprehensive Strategic Partnership.
* Ανώτατο επίπεδο θεσμικής συνεργασίας.

2015

Σι Τζινπίνγκ – Μαδούρο (Πεκίνο)
Συναντήσεις εν μέσω κατάρρευσης τιμών πετρελαίου.
*Η Κίνα αναλαμβάνει ρόλο σταθεροποιητή.

2018

Μαδούρο – Σι Τζινπίνγκ (Πεκίνο)
Ένταξη της Βενεζουέλας στο Belt and Road Initiative.
*Κλείδωμα της χώρας στο κινεζικό γεωοικονομικό δίκτυο.

2023

Μαδούρο – Σι Τζινπίνγκ (Πεκίνο)
Αναβάθμιση σε All-Weather Strategic Partnership.
*Δήλωση μακροπρόθεσμης πολιτικής και στρατηγικής δέσμευσης.

Ποιες συμφωνίες «πόνεσαν» την Ουάσιγκτον (και γιατί)

• 2007 – China – Venezuela Joint Fund
  • Δημιουργεί παράλληλο χρηματοπιστωτικό κανάλι εκτός δυτικών θεσμών.
  • Υπονομεύει κυρώσεις και οικονομική απομόνωση.
• 2010 – Loans–for–oil (περίπου 20 δισ.)
  • Κλειδώνει εξάρτηση της ενεργειακής βιομηχανίας της Βενεζουέλας από την Κίνα.
  • Ακυρώνει την αποτελεσματικότητα της οικονομικής πίεσης των ΗΠΑ.
• 2008 και 2012 – Δορυφόροι (VeneSat-1, VRSS-1)
  • Τεχνολογική/πληροφοριακή εξάρτηση από μη δυτικό πάροχο.
  • Δυνατότητες επιτήρησης και κρατικού ελέγχου εκτός αμερικανικής επιρροής.
• 2014 – Comprehensive Strategic Partnership
  • Θεσμική αναβάθμιση που δηλώνει μακροχρόνια πολιτική στοίχιση.
  • Σηματοδοτεί ότι το Καράκας δεν είναι «αναλώσιμη παρέκκλιση».
• 2018 – Belt & Road Initiative
  • Ένταξη της Βενεζουέλας σε παγκόσμιο κινεζικό γεωοικονομικό πλέγμα.
  • Μετατρέπει τη χώρα σε κόμβο κινεζικής παρουσίας στο δυτικό ημισφαίριο.
• 2021 – Ενεργειακή στήριξη PDVSA
  • Παράκαμψη κυρώσεων σε πραγματικό χρόνο.
  • Διατήρηση κρατικής επιβίωσης κόντρα στη στρατηγική των ΗΠΑ.
• 2023 – All–Weather Strategic Partnership
  • Πολιτική δήλωση ότι η Κίνα δεν αποσύρεται υπό πίεση.
  • Αμφισβητεί ευθέως την αμερικανική πρωτοκαθεδρία στη «γειτονιά» της.

Συμπέρασμα

Η Ουάσιγκτον δεν «ενοχλήθηκε» από μία συμφωνία· ενοχλείται από το σύστημα: χρήμα, ενέργεια, τεχνολογία και πολιτική ομπρέλα, που κάνουν τη Βενεζουέλα ανθεκτική στην αμερικανική πίεση.

Και το τέλος, αυτό που προκάλεσε την αμερικανική αντίδραση, δεν ήταν η ιδεολογία του καθεστώτος, ούτε η προσωπικότητα του Μαδούρο. Ήταν η ανθεκτικότητα που είχε αποκτήσει ένα κράτος της αμερικανικής αυλής χάρη σε ένα παράλληλο σύστημα χρήματος, ενέργειας και πολιτικής κάλυψης.

Η Βενεζουέλα έδειξε – έστω ατελώς – ότι μια χώρα με τεράστιους φυσικούς πόρους μπορεί να χρηματοδοτείται, να επιβιώνει και να ευθυγραμμίζεται στρατηγικά εκτός του δολαριακού πλαισίου και εκτός δυτικών θεσμών. Αυτό το προηγούμενο ήταν απαράδεκτο για την Ουάσιγκτον.

Η επέμβαση και η απαγωγή του Μαδούρο λειτούργησαν ως αποδόμηση αυτού του μοντέλου και ως μήνυμα προς τρίτους: τα πειράματα γεωοικονομικής αυτονομίας στην αυλή των ΗΠΑ δεν επιτρέπονται να παγιώνονται. Όχι επειδή πετυχαίνουν πάντα, αλλά επειδή αρκεί να δείχνουν τον δρόμο.

 topontiki.gr 

–