Άρθρα Ιδεοδρόμιον

“Αλλαγή, Εξέγερση, Πρόοδος: H διαλεκτική της Ιστορίας” / γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος

Το Πολυτεχνείο ως ιστορικό δίδαγμα συλλογικής δράσης και διαρκής  προβληματισμός για την πρόοδο και τη Δημοκρατία.

«κάθε αλλαγή δεν είναι πρόοδος… όμως η πρόοδος στους οργανισμούς και κοινωνίες δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς αλλαγές» (Δ. Μπουραντάς).

Η ιστορία των κοινωνιών είναι συνυφασμένη με την επιθυμία και την ανάγκη της Αλλαγής. Από τις ειρηνικές πολιτικές διεκδικήσεις μέχρι τις μαζικές κοινωνικές εξεγέρσεις, ο άνθρωπος αναζητά τρόπους να υπερβεί μια πραγματικότητα που τον περιορίζει ή τον αδικεί. Το Πολυτεχνείο, ως κορυφαία έκφραση συλλογικής αντίστασης, μας προσφέρει την ευκαιρία να αναστοχαστούμε πάνω στη σχέση Αλλαγής, Εξέγερσης και Δημοκρατίας.

Ο ξεσηκωμός των φοιτητών στο Πολυτεχνείο (17 Νοεμβρίου 1973) γλωσσικά έχει αποδοθεί με το “Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου”. Τόσο απλά και τόσο λιτά, αν και τα αποτελέσματά της υπήρξαν καταλυτικά, αφού προκάλεσε ή πυροδότησε – ενεργοποίησε πολιτικές και πολιτειακές αλλαγές, που ίσως θα ταίριαζε να χαρακτηριστούν ως κάτι παραπάνω (επανάσταση;). Εδώ ακριβώς αναδύεται το ερώτημα για τα όρια και το πραγματικό περιεχόμενο των δύο εννοιών.

    Η “Αλλαγή” ως αίτημα και η “Εξέγερση” ως εργαλείο επίτευξής της.

Οι ετήσιοι εορτασμοί και εκδηλώσεις για την Εξέγερση του Πολυτεχνείου, πέραν της διατήρησης κι εμπλουτισμού της μνήμης, της προβολής κι ανάδειξης του βαθύτερου νοήματός της, συντηρούν και καλλιεργούν ένα παλιό θεωρητικό θέμα, αυτό της σχέσης του αιτήματος για Αλλαγή και της Εξέγερσης ως εργαλείου επίτευξής της. Πρόκειται για ένα ζήτημα που υπερβαίνει τα στενά ιστορικά όρια του Πολυτεχνείου και αφορά τη διαχρονική σχέση κοινωνίας και εξουσίας.

Το αίτημα για αλλαγή διαποτίζει κάθε ιστορική περίοδο και σχετίζεται άλλοτε με τις πολιτικές αρρυθμίες, άλλοτε με τις κοινωνικές διεργασίες που συντελούνται στο κοινωνικό σώμα κι άλλοτε με τις οικονομικές δυσανεξίες που ταλανίζουν τους πολίτες. Δεν λείπουν, βέβαια, ως γενεσιουργικά αίτια του αιτήματος για αλλαγή και οι πνευματικές ή ακόμη και οι ιδεολογικές ζυμώσεις που ζητούν πεδίο έκφρασης και επώασης του νέου. Η αλλαγή, επομένως, δεν είναι μόνον πολιτικό αίτημα, αλλά και έκφραση μιας βαθύτερης ανθρώπινης ανάγκης για υπέρβαση του παρόντος.

Φυσικά, τις περισσότερες φορές το αίτημα για αλλαγή λειτουργεί ως σύνθημα και σπάνιες φορές αποτελεί ένα συγκροτημένο σχέδιο ριζικών – δομικών αναδιαρθρώσεων και ανακατατάξεων στο πολιτικό – οικονομικό status. Συχνά, μάλιστα, η πολυσημία της λέξης “Αλλαγή” επιτρέπει διαφορετικές και ενίοτε αντιφατικές ερμηνείες, ανάλογα με τις προσδοκίες εκείνων που την επικαλούνται.

Βέβαια, δεν αρκεί να διατυπώνεται το αίτημα της αλλαγής χωρίς να σχεδιάζεται και ο τρόπος επίτευξής της. Οι τρόποι ιστορικά μπορούν σε γενικές γραμμές να καταταγούν σε δύο βασικές κατηγορίες. Η πρώτη περιλαμβάνει τις πολιτικές προτάσεις και τους πολιτικούς ανταγωνισμούς μέσα στα πλαίσια που θέτουν οι πολιτικοί κανόνες ενός πολιτεύματος. Πρόκειται για τη θεσμική οδό, όπου η αλλαγή επιδιώκεται μέσα από τις εκλογές, τον πολιτικό διάλογο και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.

Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει όλους εκείνους τους τρόπους που το λαϊκό στοιχείο πρωταγωνιστεί στην διεκδίκηση της αλλαγής. Συνδικάτα, φοιτητές – μαθητές, αγρότες ή άλλες αυτοοργανωμένες ομάδες – κινήματα (τύπου “κίτρινα γιλέκα”…) επιλέγουν τις απεργίες, τις διαδηλώσεις, τις συγκρούσεις με τις κρατικές δυνάμεις και όχι σπάνια την Εξέγερση ως εργαλείο και μέσο πίεσης για την επίτευξη της αλλαγής. Εδώ η κοινωνία δεν αναμένει παθητικά τις αποφάσεις της πολιτικής εξουσίας, αλλά διεκδικεί ενεργά τη συμμετοχή της στη διαμόρφωση των εξελίξεων.

Χαρακτηριστική περίπτωση της πρώτης κατηγορίας είναι ο εκλογικός θρίαμβος του ΠΑΣΟΚ το 1981, στον οποίο κυριάρχησε το σύνθημα “Ο Λαός θέλει, το ΠΑΣΟΚ μπορεί να φέρει την Αλλαγή”. Η περίπτωση αυτή αναδεικνύει τη δύναμη του εκλογικού λόγου και την προσδοκία μιας κοινωνίας που επιλέγει να εκφράσει την απαίτησή της για αλλαγή μέσα από τη θεσμική διαδικασία.

Στη δεύτερη κατηγορία βρίσκουμε πολλά παραδείγματα, με κορυφαίο τον Μάη του 1968 και την πιο πρόσφατη στη Σερβία, με το κίνημα – κόμμα των φοιτητών που κατόρθωσε να κερδίσει τις εκλογές και να απομακρύνει από την εξουσία το καθεστώς Βούτσιτς. Οι περιπτώσεις αυτές, παρά τις ιστορικές και πολιτικές διαφορές τους, καταδεικνύουν τη δυναμική της συλλογικής δράσης και την ικανότητά της να μεταβάλλει τους συσχετισμούς δύναμης.

Η εξέγερση ως εργαλείο διεκδίκησης και επίτευξης της πολιτικής αλλαγής προϋποθέτει έναν υψηλό βαθμό πολιτικής συνειδητότητας και ως έναν βαθμό χαρακτηρίζεται από μία τάση “πολιτικής ανυπακοής”, όπως αυτή ορίστηκε από τον Θορώ στο εμβληματικό ομώνυμο έργο του. Η πολιτική ανυπακοή, ωστόσο, δεν ταυτίζεται με την άρνηση κάθε κανόνα, αλλά συνιστά συνειδητή αμφισβήτηση μιας εξουσίας όταν αυτή εκτρέπεται από τις αρχές της δικαιοσύνης.

Η Εξέγερση συνιστά μία έντονη μορφή πολιτικής και κοινωνικής διαμαρτυρίας απέναντι στην κρατική εξουσία και στη διαχείριση των θεμάτων που επηρεάζουν δυσμενώς τη ζωή των λαϊκών στρωμάτων. Χαρακτηρίζεται από μία μαζικότητα και όχι σπάνια από μία βιαιότητα ως έκφραση της λαϊκής δυσαρέσκειας λόγω των πολλαπλών οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων και φυσικά λόγω του πολιτικού αυταρχισμού – συντηρητισμού των κυβερνώντων. Η ένταση της αντίδρασης συχνά αποκαλύπτει το βάθος της κοινωνικής δυσαρέσκειας που δεν βρήκε άλλους διαύλους έκφρασης.

Η Εξέγερση μπορεί να λάβει διάφορες μορφές, όπως: Διαδηλώσεις, απεργίες, καταλήψεις κτιρίων ή δημοσίων χώρων, συγκρούσεις με την αστυνομία και όχι σπάνια καταστροφές ή φθορές καταστημάτων (ιδιωτικών και δημοσίων). Πολλές φορές στους εξεγερμένους το θυμικό περισσεύει και υπολείπεται των αναγκαίων προτάσεων για μία πολιτική αλλαγή με όραμα και σταθερή πορεία. Τα συνθήματα κατέχουν δεσπόζουσα θέση στους εξεγερμένους και συμπυκνώνουν με επιτυχία τα αιτήματά τους. Αποτελούν, όμως, περισσότερο την εκφραστική αποτύπωση της διαμαρτυρίας και λιγότερο ένα ολοκληρωμένο πολιτικό πρόγραμμα.

Ένα άλλο στοιχείο που συνήθως συνοδεύει την Εξέγερση είναι και τα πρόσωπα που αναδεικνύονται μέσα από τη δράση τους στους δρόμους. Είναι εκείνα τα πρόσωπα που έχουν το χάρισμα της επιτυχούς αντιπαράθεσης με την Εξουσία αλλά και της επικοινωνίας με τα πλήθη των εξεγερμένων. Κάποιοι ξεχωρίζουν και λειτουργούν ως ιδεολογικοί καθοδηγητές. Η παρουσία τους μπορεί να προσδώσει συνοχή και προσανατολισμό σε ένα κίνημα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως κάθε εξέγερση διαθέτει αναγκαστικά ηγεσία ή ενιαία ιδεολογική κατεύθυνση.

Μια ακόμη παράμετρος της λαϊκής Εξέγερσης είναι και η τάση ή η αδυναμία κάποιων να τη συνδέουν ή να τη συγχέουν με την επανάσταση, ιδίως όταν αυτή (η λαϊκή εξέγερση) λάβει παλλαϊκό χαρακτήρα και τα αποτελέσματά της είναι σημαντικά. Εδώ πρέπει να επισημανθεί η ειδοποιός διαφορά μεταξύ της Εξέγερσης και της Επανάστασης.

Η Εξέγερση δεν στοχεύει υποχρεωτικά στη ριζική και συνολική θεσμική ή δομική ανατροπή του ισχύοντος πολιτικού συστήματος με οργανωμένο σχέδιο και προτάσεις για το επιθυμητό και ευκταίο, όπως η επανάσταση. Περισσότερο στην Εξέγερση κυριαρχεί και πλεονάζει ο αυθορμητισμός, η πηγαία οργή, ο θυμός και όχι σπάνια η τυφλή βία. Η Επανάσταση, αντίθετα, προϋποθέτει συνήθως ένα συνεκτικό σχέδιο ανατροπής και ανασυγκρότησης της κοινωνίας.

Η σύγχυση που επικρατεί σχετικά με το εννοιολογικό φορτίο των δύο λέξεων (Εξέγερση & Επανάσταση) είναι εμφανής και στον παρακάτω τίτλο ενός άρθρου αριστερής εφημερίδας, όπου αρχικά η Οκτωβριανή “Επανάσταση” του 1917 στη Ρωσία (επικράτηση Κομμουνισμού) μετονομάζεται σε “Εξέγερση”.

“Οκτωβριανή Επανάσταση: Η Εξέγερση που άλλαξε τον 20ό αιώνα…”.

Γενικότερα, κάποια κινήματα, εξεγέρσεις ή ακόμη και πραξικοπήματα αρέσκονται ή φαντασιώνονται την “Επανάσταση”, ως το απόλυτο εργαλείο για τον ριζικό μετασχηματισμό του κοινωνικού και πολιτικού status (αρκεί να θυμηθούμε την εμμονή των απριλιανών δικτατόρων να θεωρηθεί το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 ως επανάσταση με ό,τι αυτό θα σήμαινε για τους ίδιους και το πολιτικό μας σύστημα). Η επίκληση της επανάστασης, επομένως, δεν εγγυάται από μόνη της ούτε την κοινωνική απελευθέρωση ούτε την πρόοδο, αφού μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη και ως ιδεολογικό άλλοθι αυταρχικών καθεστώτων.

Ας επανέλθουμε, όμως, στην αρχική μας διαπίστωση πως ιστορικά η Εξέγερση θεωρείται ως το απόλυτο εργαλείο της πολιτικής αλλαγής που διαχρονικά γοητεύει ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας. Η γοητεία αυτή πηγάζει και από την προσδοκία ότι η συλλογική δράση μπορεί να ανατρέψει συσχετισμούς που μέχρι πρότινος έμοιαζαν αμετακίνητοι.

Κάτι τέτοιο το διαπιστώνουμε με τον πιο εμφανή τρόπο στις κοινωνικές εξεγέρσεις που συγκλονίζουν με την έντασή τους και τη μαζικότητά τους διάφορες χώρες της Ευρώπης, αρχής γενομένης από τη Γαλλία. Εξεγέρσεις που απλώνονται σε πολλές χώρες με τη μορφή μιας sui generis κοινωνικής επιδημίας κι έχουν ως πρωταγωνιστές ένα ανομοιογενές πλήθος ανθρώπων (μαθητές, φοιτητές, εργάτες, υπαλλήλους…) με αιτήματα που εκτείνονται σε όλο το φάσμα της οικονομίας, της εκπαίδευσης και της πολιτικής γενικότερα. Η κοινωνική αυτή κινητικότητα φανερώνει πως η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται σε μία μόνο κοινωνική τάξη ή σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό χώρο.

Πολλοί εξεπλάγησαν με τον χρόνο, την έκταση, την ένταση και την εξάπλωση των εξεγέρσεων στις ευρωπαϊκές χώρες και επισημαίνουν πως το πολιτικό σύστημα της Ευρώπης συνελήφθη “εν υπνώσει” και ανέτοιμο στην αντιμετώπισή τους.

Ακόμη και τώρα που η Εξέγερση έχει γενικευτεί και πήρε τη μορφή ενός πολέμου όλων εναντίον όλων (“Bellum omnium contra omnes”, Χομπς), οι κυβερνήσεις, καταδικάζοντας την άλογη βία των διαδηλωτών και δικαιολογώντας τη “νόμιμη – θεσμική” δική τους βία, αδυνατούν να δουν – αναγνώσουν την υπαρκτή κοινωνική πραγματικότητα – δυστοπία που γεννά την Εξέγερση – ταραχές – λεηλασίες, δηλαδή την αιτία, και αντί αυτής επιλέγουν και αρέσκονται να βλέπουν τα συμπτώματα. Μία πλήρης, δηλαδή, αντιστροφή της σχέσης “Αιτίου – Αιτιατού”.

Ξεχνούν, όμως, κάτι σημαντικό: Οι εξεγέρσεις αυτού του είδους δεν προγραμματίζονται ούτε προαναγγέλλονται. Ξεσπούν απρόβλεπτα σαν την καταιγίδα, ανεξέλεγκτα και χωρίς καθοδηγητές. Η μεταδοτικότητά τους είναι απρόβλεπτη, απροσδιόριστη και μη ελεγχόμενη, αφού το διαδίκτυο καθιστά συγ-κοινωνούς ανθρώπους – πολίτες με διαφορετικά χαρακτηριστικά (πολιτικά, κοινωνικά, οικονομικά, πνευματικά, ηλικιακά…). Η ταχύτητα της επικοινωνίας και η δυνατότητα άμεσης διάχυσης της πληροφορίας πολλαπλασιάζουν τη δυναμική αυτών των κινημάτων.

Έτσι, στις σύγχρονες εξεγέρσεις ένα ανομοιογενές πλήθος ανθρώπων και ίσως ωθούμενο από διαφορετικά κίνητρα στοχεύει στην πολιτική αλλαγή, έστω κι αν αυτή έχει ασαφές περιεχόμενο στην αρχή, αφού οι πολίτες εστιάζουν στην αδιαφορία – απροθυμία των κυβερνώντων ή και στην ανικανότητά τους να δώσουν λύσεις όχι μόνον στα προβλήματα της καθημερινότητας (στέγη, ακρίβεια, μισθοί…) αλλά και σε πολλά άλλα δομικού χαρακτήρα (Παιδεία, Υγεία, τρόπος άσκησης της εξουσίας…). Η κοινή δυσαρέσκεια μπορεί να ενώσει διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, ακόμη κι όταν αυτές δεν συμφωνούν ως προς το περιεχόμενο της επόμενης ημέρας.

Όταν η εξέγερση εξαντλείται σε διαδηλώσεις, πορείες, καταλήψεις, συγκρούσεις με την αστυνομία, φθορές σε κτίρια ή υποδομές χωρίς ένα συγκροτημένο σχέδιο – πρόταση πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών, τότε το μόνο σίγουρο είναι πως αυτή η μορφή Εξέγερσης θα λειτουργήσει μόνον ως αποσυμπιεστής της κοινωνικής οργής και πέραν αυτού ουδέν άλλο.

Κι αυτό γιατί σε αυτές τις περιπτώσεις το σύστημα έχει την υπομονή και γνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο στον ύστερο χρόνο θα απορροφήσει τους κραδασμούς, θα προβεί σε κάποιες “επιδιορθώσεις” και στο τέλος θα προπαγανδίζει πως έτεινε “ευήκοον ους” στα “δίκαια αιτήματα” του λαού. Η εκτόνωση, δηλαδή, της κοινωνικής έντασης δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την επίλυση των αιτιών που την προκάλεσαν.

Κάπως έτσι γράφεται η ιστορία των πολιτικών αλλαγών, αφού ακόμη κι αυτές τις αλλαγές πολλοί τις αμφισβητούν και δεν τις θεωρούν πως υποχρεωτικά και πάντοτε – νομοτελειακά οδηγούν στην καλυτέρευση των πραγμάτων. Ο Γκέοργκ Κρίστοφ Λίχτενμπεργκ (Γερμανός φυσικός & στοχαστής) το είπε καθαρά:

“Δεν μπορώ να πω αν τα πράγματα θα γίνουν καλύτερα αλλάζοντας. Εκείνο που μπορώ να πω είναι πως για να γίνουν τα πράγματα καλύτερα πρέπει να αλλάξουν”.

Έτσι κι αλλιώς η αλλαγή είναι ιστορικό και διαχρονικό αίτημα και η Εξέγερση προβάλλεται ως η πιο τελέσφορη επιλογή για την επίτευξή της. Το ζητούμενο, όμως, είναι η Πρόοδος των κοινωνιών. Γιατί δεν αρκεί να αλλάζουν οι πολιτικοί συσχετισμοί ή τα πρόσωπα που ασκούν την εξουσία, αν δεν μεταβάλλονται ουσιαστικά και οι όροι της συλλογικής ζωής.

Στις μέρες των κινητοποιήσεων στο Παρίσι και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες πολλοί έσπευσαν να βρουν αναλογίες ανάμεσα στον Γαλλικό Μάη του 68 και στις αναταραχές – διαδηλώσεις στην Ευρώπη. Η προσπάθεια, όμως, αυτή δεν ευδοκίμησε και έμεινε ημιτελής, αφού κάποια ιστορικά γεγονότα είναι μοναδικά κι ανεπανάληπτα και δεν αντιγράφονται. Κάθε εποχή έχει τις δικές της κοινωνικές αντιθέσεις, τα δικά της αιτήματα και τις δικές της μορφές συλλογικής διεκδίκησης.

Έτσι συμβαίνει και με το δικό μας Πολυτεχνείο που, παρά τις πορείες, τα συνθήματα και τις επετειακές γιορτές – που αποτελούν το συντακτικό της αποδιδόμενης τιμής προς αυτό – αλλά και της προσπάθειας των σύγχρονων να κρατήσουν ζωντανό το νόημά του, που τείνει να διαφοροποιείται από γενιά σε γενιά ανάλογα με τα ζητούμενά της, παραμένει μοναδικό κι ανεπανάληπτο και απεχθάνεται τις “απομιμήσεις” του και τον επιχειρούμενο κάθε φορά σφετερισμό του. Η ιστορική του αξία δεν βρίσκεται στην αναπαραγωγή των εξωτερικών μορφών του, αλλά στη διαρκή αναμέτρηση με το βαθύτερο μήνυμά του.

Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου (Νοέμβρης 1973), αν και συντελεσμένο γεγονός, φαίνεται να έρχεται από το μέλλον με τη δική του φωνή και τη δική του σιωπή όταν χρειάζεται. Δεν περιχαρακώνεται στα συνήθη – άλλοτε εύηχα κι άλλοτε κακόηχα – συνθήματα και διαρκώς ανανεώνεται μέσα από τις επετειακές του επαναλήψεις, θέτοντας ταυτόχρονα κι ένα ερώτημα κάθε φορά:

Πώς μπορεί ένα συντελεσμένο γεγονός των τριών ημερών να συνιστά όχι μόνον θέμα πολιτικών αναλύσεων αλλά και να παραμένει – προβάλλει ως “πολιτικό εργαλείο” για να στοχαζόμαστε πάνω στον αυθόρμητο χαρακτήρα των σύγχρονων κινημάτων – εξεγέρσεων, την αποτελεσματικότητα της συλλογικής δράσης και γενικότερα για τη “διόρθωση” (πλάτεμα και βάθεμα) της Δημοκρατίας μας;

Το ερώτημα αυτό μεταφέρει το Πολυτεχνείο από το πεδίο της ιστορικής μνήμης στο πεδίο της ζωντανής πολιτικής σκέψης.

Η εξέγερση, λοιπόν, με όποια μορφή κι αν την εξετάσουμε, άλλοτε άμεσα και άλλοτε έμμεσα, δεν επηρεάζει μόνον τη φορά των πολιτικών αλλαγών και εξελίξεων αλλά για πολλούς λειτουργεί ως το “πρώτον κινούν” (δίκην κοσμολογικής αρχής) της Ιστορίας. Μιας Ιστορίας που ο άνθρωπος ως πολιτικό υποκείμενο άλλοτε  “γράφει γράφει – κατασκευάζει”  κι άλλοτε “κατασκευάζεται” από αυτήν.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του Πολυτεχνείου να μην είναι μόνον η εξέγερση απέναντι σε μια αυταρχική εξουσία, αλλά η διαρκής υπενθύμιση πως καμία κοινωνική αλλαγή δεν είναι αυτονόητη ή οριστική. Η συλλογική δράση αποκτά ιστορικό νόημα όταν συνοδεύεται από συνείδηση, όραμα και ευθύνη. Γιατί η πραγματική δικαίωση κάθε εξέγερσης δεν βρίσκεται στην ανατροπή καθαυτή, αλλά στην κατάκτηση μιας ουσιαστικότερης Δημοκρατίας και της κοινωνικής Προόδου.

 –

banner-article banner-advertisement

Δημοφιλή άρθρα

  • Εβδομάδας