Δέσποινα Τομαζάνη (1945-2026): Υπηρέτησε την τέχνη με τους δικούς της όρους / γράφει ο Νεκτάριος Κωνσταντινίδης

Faretra.info

07/10/2026, 22:04

Αποχαιρετάμε μια δημιουργό που επέλεξε να πορευτεί με τους δικούς της όρους, αφήνοντας πίσω της το παράδειγμα μιας ζωής αφιερωμένης στην ουσία της τέχνης

Νεκτάριος – Γεώργιος Κωνσταντινίδης*
_

Η απώλεια της Δέσποινας Τομαζάνη φέρνει στο προσκήνιο την δική μας ανάγκη να αναλογιστούμε το αποτύπωμα των ανθρώπων που υπηρετούν την τέχνη μακριά από τα φανταχτερά φώτα και τις σκοπιμότητες της δημοσιότητας. Η διαδρομή της υπενθυμίζει πώς η αυθεντική δημιουργία μπορεί να συνδυάζει την ελληνική ρίζα με έναν βαθιά κοσμοπολίτικο αέρα, από τη Χίο και τη Μικρασία μέχρι τη Στοκχόλμη και το Παρίσι.

Για τους περισσότερους από μας, θα είναι πάντα η Σοφία από τη «Γλυκιά Συμμορία» του σπουδαίου Νίκου Νικολαΐδη, το κορίτσι που με το βλέμμα του αποτύπωσε την υπαρξιακή αγωνία μιας ασυμβίβαστης γενιάς. Ωστόσο, η καλλιτεχνική της φύση υπήρξε πολύ ευρύτερη από ένα και μόνο κινηματογραφικό κάδρο. Ήταν ανήσυχη δημιουργός και μεταμορφωνόταν διαρκώς: ηθοποιός με εσωτερικότητα, σκηνοθέτρια που αναζητούσε τη μαγεία της στιγμής και συγγραφέας με χαμηλόφωνη ευαισθησία.

Αναπολώντας την πορεία της, διακρίνει κανείς μια σπάνια ελευθερία στην κίνησή της ανάμεσα στις τέχνες. Δεν εγκλωβίστηκε σε ταμπέλες. Αντιμετώπισε τη γραφή και το θέατρο ως συγκοινωνούντα δοχεία, αναζητώντας πάντα την ουσία της ανθρώπινης έκφρασης.

Στο 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Μεσογειακών χωρών απέσπασε το βραβείο ερμηνείας πρώτου γυναικείου ρόλου για την ταινία «L’ ombre de la terre» του Ταϊέμπ Λουισί. Στο θέατρο ερμήνευσε μεταξύ άλλων, την «Περσεφόνη» σε σκηνοθεσία Ζακ Λακαριέρ και τη «Φαίδρα» του Γιάννη Ρίτσου σε σκηνοθεσία της ίδιας. Στη Γαλλία πρωταγωνίστησε στο έργο «La fiancée de l’ eau» του Ταχάρ μπεν Ζελλούν. Μετέφρασε και έπαιξε το «Χιροσίμα Αγάπη μου» της Μαργκερίτ Ντυράς σε δική της σκηνοθεσία. Είχε γράψει ποίηση, θέατρο, διήγημα, μυθιστόρημα. Αναφέρουμε ενδεικτικά το ερωτικό παραμύθι «Το αμίλητο νερό» και τη συλλογική κειμένων «Εκτός δικτύου». Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος σημειώνει χαρακτηριστικά: «η Τομαζάνη δεν γράφει απλώς, αισθάνεται βαθιά. Και αυτό που αισθάνεται το εκφράζει κάθε στιγμή μ’ έναν αναστεναγμό, μ’ ένα γέλιο, με μια γκριμάτσα οργής. Συνομιλεί συνεχώς με υπέροχα πράγματα, που σχεδόν τα ‘χουμε ξεχάσει, χαίρεται ένα λιμάνι, ένα βράχο, μια δύση, πετιέται στη Χίο των παιδικών της χρόνων, διεκδικεί τα καριοφίλια του πεθαμένου θείου της, που τα οικειοποιήθηκε ο άπληστος γείτονας, έχει στο βλέμμα της ένα σωρό πουλιά, μυρμήγκια, ποντίκια των θεάτρων, σπίτια με ανοιχτά πορτοπαράθυρα, γυναίκες ερωτευμένες με το κορμί τους γεμάτο τατουάζ…»

Τα έργα της Τομαζάνη μεταφράστηκαν στα γαλλικά, γερμανικά, τουρκικά, αγγλικά και ιταλικά. Αρθρογραφούσε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» στη στήλη «Πινακωτή – Πινακωτή» και στην «Μακεδονία» στο περιοδικό «Επιλογές».

Το τελευταίο της πόνημα ήταν το ιστορικό αφήγημα, «Το βιβλίο που δεν γράφτηκε ποτέ».

Αποχαιρετάμε μια δημιουργό που επέλεξε να πορευτεί με τους δικούς της όρους, αφήνοντας πίσω της το παράδειγμα μιας ζωής αφιερωμένης στην ουσία της τέχνης.