"Παραδοσιακά τυροκομικά βλαχοχωρίων Αν. Βερμίου" (3) γράφει ο Γιάννης Τσιαμήτρος

Στα δυο προηγούμενα σημειώματά μας  γράψαμε  γενικά στοιχεία για τα παραδοσιακά τυροκομικά προϊόντα των Βλάχων του Βερμίου (και  γενικά των κτηνοτρόφων- υπαίθρια τυροκομεία, οργανωμένα τυροκομεία, γάλατα), καθώς επίσης και για την παραδοσιακή φέτα και την παρασκευή της. Σήμερα θα ασχοληθούμε με τον Μπάτζο.

ΜΠΑΤΖΙΟΣ (ημίσκληρο τυρί)

     Ο Μπάτζος θεωρείται από τα αρχαιότερα ελληνικά τυριά καθώς η παρασκευή του ξεκίνησε παράλληλα με την Φέτα. Είναι το παλαιότερο σκληρό τυρί, καθώς η μέθοδος παρασκευής του, είναι το αρχικό στάδιο, από το οποίο περνάει κάθε παρασκευή σκληρού τυριού, όπως το κασέρι, η κεφαλογραβιέρα, το κεφαλοτύρι κ.ά. Σήμερα προστατεύται (από το 1996) από την  Ευρωπαϊκή Ένωση, ως προϊόν  Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ)  στις περιοχές Δυτικής και  Κεντρικής Μακεδονίας και Θεσσαλίας.

     Είναι παραδοσιακό αλμυρό ημίσκληρο (έως σκληρό) τυρί, παρασκευαζόμενο από πρόβειο ή κατσικίσιο ή μίγμα τους. Έχει λευκό χρώμα, ευχάριστα υπόξινη, ελαφρά πικάντικη, πιπεράτη και πολύ αλμυρή γεύση, ενώ φέρει μεγάλο αριθμό μικρών οπών στη μάζα του, χωρίς εξωτερικό περίβλημα  και καταναλώνεται συνήθως ψημένο. Έχει χαμηλή λιποπεριεκτικότητα γιατί  στραγγίζει αρκετά. Το πλούσιο σε λίπος τυρόγαλα που προκύπτει από την παρασκευή του, αποτελεί την πρώτη ύλη παρασκευής μανουριού ή βουτύρου.

  Σήμερα λίγοι παρασκευάζουν μπάτζο με τον εντελώς παραδοσιακό τρόπο. Ωστόσο, αρκετά  οργανωμένα τυροκομεία τον παρασκευάζουν  στις περιοχές που είπαμε, όμως, σύμφωνα με τη γνώμη των ηλικιωμένων παραδοσιακών τυροκόμων, δεν επιτυγχάνεται πλήρως  η παλιά γνήσια παραδοσιακή γεύση του.

Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι  η παραγωγή του μπάτζιου ήταν μεγαλύτερη στους παλιούς κτηνοτρόφους. Αργότερα, όμως, με την διάλυση των ‘φαλκαριών’ (μετακινούμενες κτηνοτροφικές ομάδες  πολλών οικογενειών με το βίος τους)  που ήταν η βάση της τυροκόμισης σε παραδοσιακό πλαίσιο, με την επέμβαση των εμπόρων (εγκατάσταση δικών τους τυροκομείων στα χωριά) και με  την εμφάνιση των ψυγείων,  η παραγωγή των μαλακών τυριών (φέτα)  αυξήθηκε σε σχέση με τα σκληρά τυριά (μπάτζος).

     Παρασκευή παραδοσιακού Μπάτζιου  «κάσσιου μπατούτου»:  Πρέπει να σημειωθεί ότι η πρώτη ύλη για όλα τα σκληρά τυριά είναι το τυρόπηγμα. Έτσι ο τυροκόμος μετά το άρμεγμα στράγγιζε το  μίγμα (συνήθως πρόβειο/κατσικίσιο) του γάλακτος, το άδειαζε σε  ξύλινο κάδο-βαρέλι από κέδρο (για το άρωμά του) και άρχιζε να το πυτιάζει με κατσικίσια μαγιά σε θερμοκρασία  28 μέχρι 30ο C. Παρακολουθούσε το πήξιμο και όταν το γάλα άρχιζε να πήζει,  το κτυπούσε με  ένα ειδικό όργανο, το σφοντύλι (‘σφουρλίτσου’ στα βλάχικα) για  περίπου  150-200 φορές. Το σφοντύλι ήταν ένα στειλιάρι από κλαδί πεύκου ή έλατου που στην άκρη του  φτιάχνονταν μια στεφάνη με τρύπες  έτσι ώστε να δημιουργηθεί με τα κτυπήματα περιστροφική κίνηση του τυρόγαλου. Μετά άφηνε το γάλα να ‘ξεκουραστεί’ για  35 με 40 λεπτά. Ο χρόνος της επόμενης παρέμβασης ήταν καθοριστικός. Πριν το γάλα πήξει εντελώς το ξανακτυπούσε (300-350 κτυπήματα), γιατί αλλιώς θα γινότανε φέτα.

 Έτσι το τυρόπηγμα φαίνονταν να ξεχωρίζει από το τυρόγαλο (τζέρου). Στην ουσία με το κτύπημα γίνεται διάσπαση του γάλακτος (τυρόγαλο -τυρόμαζα). Για την παρασκευή του μπάτζιου έχουμε περισσότερα κτυπήματα γιατί ο τυροκόμος θέλει  να είναι περισσότερο άπαχο σε αντίθεση με τα άλλα σκληριά τυριά. Η τυρόμαζα-μπάτζος  γίνονταν κομμάτια σε μέγεθος σπυριού. Ο μάστορας έριχνε ζεστό νερό (ιδιαίτερα τις κρύες μέρες)  για να ‘μάσει’, όπως έλεγαν, και το άφηνε  για μια ώρα να συγκεντρωθεί στο βάθος του κάδου. Εάν ο καιρός ήταν ζεστός, έριχνε κρύο νερό. Ο τυροκόμος αναποδογύριζε αυτή την μάζα.  Ο σκοπός ήταν η μάζα αυτή να ‘μαζέψει’.

[Βέβαια στα παλιά τυροκομεία δεν χτυπούσαν το πηγμένο γάλα, αλλά  το ‘περνούσαν’ από την γαλακτομηχανή για να φύγει κατά 50% η κρέμα (λίπος), μετά το ζέσταναν σε καζάνι στους 45 βαθμούς, όπου ξεχώριζε το τυρόγαλο από την τυρομάζα. Κατόπιν έβαζαν την στρωμένη τυρομάζα σε  ξύλινα στεφάνια με τσαντίλα  και από πάνω ένα  σανίδι με πέτρα από πάνω για να στραγγίσει. Μετά το στράγγισμα το άφηναν 4 μέρες να φουσκώσει   και να κάνει τρύπα. Μετά το  έκοβαν σε μπλάνες (τετράγωνα κομμάτια) το έβαζαν στον τενεκέ  με τυρόγαλο, το αλάτιζαν και μετά το έβαζαν στο ψυγείο, όπου ωρίμαζε σε 2 μήνες περίπου].

Επιστρέφουμε τώρα στην εντελώς παραδοσιακή παρασκευή: Αφού γινόταν  η τυρομάζα,  ο τυροκόμος την  έβαζε σε τσαντίλες, την έτριβε για να φύγουν τα υγρά και σε μισή ώρα  έδενε τις τσαντίλες  πολύ σφιχτά, για να φύγει και το τελευταίο τυρόγαλο. Οι τσαντίλες αυτές εκτίθονταν για 24 ώρες σε δοκούς του μπατζαριού ή σε κλαδιά κάποιου δέντρου.  Ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες,  έριχνε ζεστό νερό (45 βαθμούς) για να πιάσει κόρα και να κιτρινίσει (Αντίθετα, στη φέτα ρίχνουν κρύο νερό, για να ασπρίσει).  Από τις τσαντίλες ο τυροκόμος  τεμάχιζε τον μπάτζο  σε κομμάτια του ενός κιλού, τα αλάτιζε με χοντρό αλάτι και μετά από δέκα ημέρες  τα τοποθετούσε σε τενεκέδες κατά σειρές με ταυτόχρονο αλάτισμα. Μετά από τρεις-τέσσερις μέρες  έβαζε στους τενεκέδες άρμη/σαλαμούρα σε  περίπου 8% περιεκτικότητα.

Βέβαια, όπως και το άσπρο τυρί, σε πιο πρωτόγονες εποχές, έτσι και τον μπάτζιο τον διατηρούσαν σε δερμάτινα ασκιά. Η ωρίμανση του μπάτζιου διαρκούσε τρεις μήνες. Γενικά αυτή η παραδοσιακή παρασκευή του μπάτζου   δημιουργούσε τόσο σπουδαία  γεύση που δεν συγκρίνεται με αυτή των σύγχρονων τυροκομείων.

(Δημοσιεύθηκε στις 3-1-2015 στην  εφημερίδα ‘Ημερήσια’ Βέροιας)

Γιάννης Τσιαμήτρος

Το 4ο από τα έξι μέρη της εργασίας θα δημοσιευθεί την ερχόμενη Κυριακή 25 Ιουνίου.

Συντάκτης

Γιάννης Τσιαμήτρος
Γιάννης Τσιαμήτρος 73 posts

Φιλοσοφική ΑΠΘ – Χοροδιδάσκαλος - Συγγραφέας

0 Comments

Δεν υπάρχουν σχόλια!

You can be first to comment this post!

Ειδήσεις με Διάρκεια